Mae Una wrthi'n cael ei thrwsio yn Boston Lodge, gweithdai peirianyddol Rheilffyrdd Ffestiniog ac Eryri. Ym mis Rhagfyr a Ionawr, fu grŵp o wirfoddolwyr draw i helpu efo’r gwaith! 

Adeiladwyd Una ym 1905 gan gwmni Hunslet o Leeds a bu’n gweithio yn Chwarel Mhen-yr-Orsedd tan tua 1960, yn cael ei defnyddio’n bennaf i gludo wagenni o rwbel y tu mewn i’r Chwarel. Yn anffodus methodd ei phrofion perfformiad ychydig flynyddoedd yn ôl ac mae wedi gorfod aros yn segur ers hynny oherwydd rheolau iechyd a diogelwch, er mawr siom i staff ac ymwelwyr.

Fu'r cyfle i helpu gyda'r gwaith atgyweirio yn rhan o'r cydweithrediad rhwng Rheilffyrdd Ffestiniog ac Eryri ac Amgueddfa Lechi Cymru - oedden ni'n gwybod byddai pobl yn neidio ar y cyfle i fod yn rhan o stori Una!

Dros ddau benwythnos, helpodd sawl gwirfoddolwr i ‘sandio’, crafu, glanhau a pharatoi darnau metel oddi ar Una, yn barod i'w ail-baentio. Mae hyn yn rhan hanfodol o adfer Una a sicrhau bod yr injan stêm yn cael ei chadw ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol, gan fod paent ffres yn helpu i amddiffyn y metel. 

"Mae'r diwrnod a dreuliais yn gweithio ar Una wedi fy arwain at ddilyn y cyfle i wirfoddoli ar brosiectau eraill o fewn Safle Treftadaeth Lechi Gogledd-orllewin Cymru... Fe wnes i fwynhau'r diwrnod yn fawr" 

- David, gwirfoddolwr

Diolch yn fawr i bawb ddoth draw i Finffordd ar ddyddiau oer gaeafol i helpu ni efo Una. Braf oedd cael rhannu hanes yr injan stêm bach, a gweld eich brwdfrydedd.

Wrth i'r gwaith barhau ar Una, rydym yn gobeithio cynnig mwy o gyfleoedd i bobl ymgysylltu â'r daith! Ymunwch â'n rhestr bostio i sicrhau eich bod yn cael y wybodaeth ddiweddaraf am y cyfleoedd diweddaraf:

Tanysgrifiwch i'r rhestr bostio

Ariennir y project gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri Genedlaethol, Llywodraeth y DU drwy Gyngor Gwynedd fel rhan o brosiect Llewyrch o'r Llechi, Llywodraeth Cymru gan gynnwys y Rhaglen Cyfleusterau Cymunedol, Sefydliad Wolfson a Sefydliad Garfield Weston a chyllidwyr eraill. Rydym yn hynod ddiolchgar i'n holl gyllidwyr am eu cefnogaeth.

Yn draddodiadol, mae mis Ionawr yn gyfnod tawel. Mae cyffro’r Nadolig wedi mynd heibio ac rydyn ni i gyd yn aros yn eiddgar am ddiwedd y gaeaf, ond mae hefyd yn adeg i ddechrau o’r newydd.  

Yma yn Sain Ffagan, rydyn ni wedi dechrau'r flwyddyn ar garlam! Dros y misoedd nesaf, bydd yr Amgueddfa yn fwrlwm o weithgareddau wrth i ni gyflawni projectau i wella profiad ymwelwyr, gan gynnwys: ⁠  

• Diweddaru'r ardal chwarae  
• Rhoi to newydd ar Gastell Sain Ffagan  
• Ailwampio'r Siop Losin a chyflwyno llond siop o gynnyrch newydd  
• Ailddylunio'r siop yn y prif adeilad  
• Datblygu siop goffi newydd yn Gweithdy  
• Adnewyddu'r bloc toiledau ger Tai Teras Rhyd-y-car  

Bydd ymweld yn ystod y cyfnod hwn yn wahanol a bydd rhai mannau ar gau. Byddwn ni'n rhoi’r wybodaeth ddiweddaraf i chi am ddatblygiadau wrth iddyn nhw ddigwydd.  

Diolch am eich amynedd wrth i ni wneud y gwaith hwn – rydyn ni'n addo y bydd yn werth chweil!  

Os hoffech chi gael y newyddion diweddaraf, gallwch chi gofrestru i dderbyn ein cylchlythyr neu ein dilyn ni ar y cyfryngau cymdeithasol.  

Helo Cyfeillion y Gwanwyn– 2026 Hapus!

Da iawn am barhau i gofnodi eich data fis diwethaf cyn eich gwyliau, mae wedi bod yn wych darllen eich sylwadau am y math o dywydd a gawsoch chi yn fis Rhagfyr. Rydw i hefyd wedi darllen llawer o sylwadau yn nodi eich bod chi'n dechrau gweld eich bylbiau'n tyfu – anhygoel!

Ar y cyfan, roedd mis Rhagfyr yn wlyb ac yn wyntog, ond yn fwyn ar y cyfan am dywydd arferol yn y DU, gyda'r tymereddau'n oeri ar ddiwedd y mis.

Cawson ni Storm Bram yn pasio’n agos tua’r 8fed o Ragfyr, gan ddod â gwyntoedd cryf a glaw trwm i ogledd yr Alban, Gogledd Iwerddon a rhannau o Gymru. Arweiniodd hyn at lifogydd, toriadau pŵer a chau ffyrdd mewn sawl ardal, fel yr adroddwyd gan y Met Office. 

Unwaith i Storm Bram fynd heibio, dechreuodd y tywydd newid am y 10 diwrnod olaf neu fwy o fis Rhagfyr, pan ddaeth yn sychach, ond yn oerach. 

Mae'r tymereddau oerach wedi parhau i mewn i 2026, gyda rhai rhybuddion eira a rhew, a rhai ysgolion ar gau! Mae gen i ddiddordeb mewn darllen eich sylwadau ar y tymereddau oerach hyn wrth i fis Ionawr barhau.

Dyma rai o’ch sylwadau o’r mis diwethaf!

-

Sylwadau Tymheredd a Thywydd:

Henllys Church in Wales School:

This week was a rainy and cold week

Irvinestown Primary School:

We had so much heavy rain on Friday that we didn’t get outside to play and we were very sad

Ysgol Pentreuchaf:

Mae wedi bwrw glaw mawr yma wythnos yma ond tydi hi ddim yn oer yma.

Athro’r Ardd:

Da iawn am ychwanegu'r manylion hyn at eich data – hyd yn oed pan nad oeddech chi'n gallu mynd allan i chwarae! Mae'n bwysig sylwi ar y newidiadau yn y tywydd a'r tymheredd, ac ystyried sut y gallai hyn effeithio ar eich bylbiau. Gallai'r glaw a'r tywydd mwyn olygu y gallai'r bylbiau flodeuo ychydig yn gynharach na'r disgwyl!-

-

Twf Planhigion!

Gavinburn Primary School:

We have attached a photo of our bulbs which are beginning to peek through the soil. We've seen lots of roots underneath too!

Cornist Park C.P:

It has been very cold this week. We had lots of rain in the middle of the week. We are beginning to get very excited because our first spring bulbs have started to come through the soil.

Mountain Lane School:

Green growth noticed in our bulb planters.

Pil Primary School:

-It has been cold this week. Our spring bulbs are shotting up.

-It has been raining a lot this week. We like checking the rainfall and temperature.

Llanmartin Primary School:

Our bulbs are starting to grow, approximately 1.5cm of growth.

Athro’r Ardd:

Wow! Mor gyffrous eich bod chi'n adrodd eich bod chi'n gweld eich bylbiau'n tyfu! Da iawn am gofnodi hyn a chadw llygad ar eich planhigion. Dros y misoedd nesaf, efallai y byddwch chi'n gallu dechrau cofnodi eich data blodeuo, os byddwch chi'n sylwi ar unrhyw flodau'n agor!

-

Sut mae'r prosiect yn mynd?

Pinehurst Primary School:

We love going and checking our data every day.

Athro’r Ardd:

Rwyf mor falch o glywed eich bod chi'n mwynhau casglu data! Mae eich arsylwadau'n werthfawr iawn, felly daliwch ati gyda'r gwaith gwych. Da iawn!

-

Rwyf wedi bod wrth fy modd yn darllen drwy eich data a'ch arsylwadau dros fis Rhagfyr. Daliwch ati gyda'r gwaith anhygoel Cyfeillion y Gwanwyn, rwy'n edrych ymlaen at weld beth sy'n digwydd nesaf ym mis Ionawr! 

Athro’r Ardd

Efallai bod y gaeaf yn ymddangos yn gyfnod tawel yn yr ardd, ond mae digon yn dal i ddigwydd y tu ôl i'r llenni. Wrth i'r dyddiau fynd yn fyrrach ac yn oerach, mae'r tîm garddio yn dechrau paratoi ar gyfer y tymor sydd i ddod. Rhai o'r ardaloedd prysuraf yw gerddi'r Castell, lle rydym yn tocio rhosod a choed, yn gorchuddio'r gwelyau gyda ‘mulch’, ac yn torri'r gwrychoedd yn ôl.

Mae'r castell wedi'i amgylchynu gan wrychoedd uchel a thrwchus. Maen nhw’n creu ‘ystafelloedd gardd’, gerddi bach gyda themâu gwahanol, wedi’u cuddio oddi wrth ei gilydd. Roedd y steil yma'n boblogaidd iawn yn ystod cyfnod Edwardaidd. Roedd gan bob ardal ei chymeriad ei hun, ac roedd y wrychoedd uchel yn ychwanegu elfen o syndod a diddordeb wrth droi pob cornel.

Yn y gorffennol, roedd y wrychoedd hyn yn cael eu torri i gyd gyda llaw, ond bellach, diolch byth, rydyn ni hefyd yn defnyddio torrwyr trydanol!

Rydyn ni hefyd yn gweithio ar y lôn o goed leim sy’n arwain at y castell, a blannwyd yn 1901. Rydyn ni’n eu pollardio - dull arbennig o docio sy’n golygu torri’r canghennau uchaf i ffwrdd ond cadw’r prif foncyff. Mae’n waith caled, ond mae’n cadw’r siâp trawiadol ac yn helpu’r coed i edrych fel yr oeddent ers canrifoedd.

Yn y gerddi bwthyn, rydym yn dechrau rhoi'r gerddi i'r gwely ar gyfer y gaeaf. Mae hyn yn golygu torri planhigion nôl, tacluso'r gwelyau a throi’r pridd - sy’n dod a llawenydd mawr i’r robin goch lleol, sy’n ein dilyn yn y gobaith o ddod o hyd i fwydyn! Rydyn ni hefyd yn ychwanegu tail sydd wedi pydru'n dda i wella'r pridd, er mwyn tyfu cnydau iach a chryf yn y flwyddyn newydd.

Job arall yw casglu deunyddiau ar gyfer torchau Nadolig. Bob blwyddyn, rydyn ni’n gwneud torchau traddodiadol i addurno drysau ein tai hanesyddol (gallwch ddarllen mwy am hyn yn yr erthygl ar-lein o’r Nadolig diwethaf!). Rydyn ni’n defnyddio deunyddiau naturiol o amgylch y safle.

Rydyn ni’n copïo cyll a helyg i greu sylfeini cryf a hyblyg ar gyfer y torchau. Mae copïo’n ddull traddodiadol a chynaliadwy o reoli coetiroedd, lle mae coed ifanc yn cael eu torri’n ôl i’r ddaear fel bod canghennau newydd yn tyfu. Roedd hyn yn arfer cyffredin yng ngerddi a choetiroedd Cymru. Rydyn ni hefyd yn defnyddio planhigion hyblyg eraill fel wisteria a gwinwydd cochion (crimson glory vine) sy’n creu troellau prydferth ar y torchau.

Er bod y blodau wedi mynd, mae digon o hud dal yn y gerddi. Mae’r rhew yn disgleirio ar benau hadau a choesynnau rydyn ni wedi’u gadael i ddarparu bwyd a lloches i fywyd gwyllt. Mae canghennau wedi'u gorchuddio a chen yn creu patrymau hardd yn erbyn awyr y gaeaf. Mae aeron coch yn tywynnu yng ngolau isel yr haul. Ac os ydych chi'n lwcus, efallai y byddwch chi hyd yn oed yn gweld glas y dorlan yn plymio'n isel dros y pyllau trwy niwl y bore.

Mae cymaint i'w weld a'i fwynhau o hyd wrth i ni groesawu’r gaeaf yng ngerddi Sain Ffagan.

Dwi'n gwybod, dydi archaeoleg ddim yn rhywbeth sy’n dod i’ch meddwl yn awtomatig wrth feddwl am yr Amgueddfa Lechi! Ond ym mis Rhagfyr, ymunodd tri gwirfoddolwr â ni i gymryd rhan mewn arolygon archeolegol sy'n rhan angenrheidiol ym mhroject ailddatblygu Amgueddfa Lechi Cymru, Llanberis. 

Comisiynwyd Archaeoleg Wales i arolygu a chofnodi dwy nodwedd yng ngweithdai Gilfach Ddu, lle mae'r amgueddfa wedi'i lleoli. Oedd angen recordio grisiau 1970au y Ffowndri, a thraciau rheilffordd gwreiddiol y tu allan yn yr iard. Mae arolygon fel hyn yn angenrheidiol ar gyfer adeiladau rhestredig fel y Gilfach Ddu, ac yn bwysig er mwyn sicrhau bod unrhyw newidiadau yn cael eu cofnodi. Bydd grisiau’r Ffowndri yn cael eu newid i rhai mwy hygyrch a diogel, tra bydd y traciau rheilffordd yn cael eu rhoi nôl unwaith y bydd draenio wedi'i osod oddi tanddynt. 

Ymunodd tri gwirfoddolwr, Nicola, Donna a Shay, â'r archeolegydd adeiladau Emily i dynnu lluniau o'r nodweddion hyn, a chreu cofnod parhaol tua’r dyfodol. Rhoddodd hyn sylfaen dda o wybodaeth i’r gwirfoddolwyr am archaeoleg adeiladau a sut i arolygu nodweddion trwy dynnu llun a ffotograffiaeth. Rhoddodd hefyd gyfle iddynt ddysgu am ailddatblygu'r Amgueddfa Lechi a'r gwelliannau sy'n cael eu gwneud.

DIOLCH Nicola, Donna a Shay!

Cofrestrwch i’n rhestr bostio i glywed am gyfleoedd i wirfoddoli yn yr Amgueddfa Lechi:

Tanysgrifiwch i'r rhestr bostio

Ariennir y project gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri Genedlaethol, Llywodraeth y DU drwy Gyngor Gwynedd fel rhan o brosiect Llewyrch o'r Llechi, Llywodraeth Cymru gan gynnwys y Rhaglen Cyfleusterau Cymunedol, Sefydliad Wolfson a Sefydliad Garfield Weston a chyllidwyr eraill. Rydym yn hynod ddiolchgar i'n holl gyllidwyr am eu cefnogaeth.