Popeth ond y sgrech

Mae modd defnyddio pob pisyn o'r mochyn ond am ei sgrech

Ar un adeg roedd moch yn rhan bwysig o fywyd pob dydd yn y dref yn ogystal â'r wlad. Dyma i chi'r peiriant ailgylchu perffaith, a oedd yn troi gwastraff yn gynnyrch defnyddiol. Byddent yn bwrw troglwyth fawr o foch bach a gan eu bod yn fodlon bwyta pob dim, yn laswellt neu'n sbarion bwyd, roeddent yn pesgi'n gyflym. Roedd lladd y mochyn yn ddigwyddiad cymdeithasol o bwys a byddai cymdogion a chyfeillion yn aml yn cymryd eu tro i ladd eu moch a rhannu'r cig.

Hebrwng asgwrn

Cig moch yn hongian o'r llofft

Cig moch yn hongian o'r llofft. Dangosir y modd y gwahenir dau ddarn o gig rhag iddynt gyffwrdd.

Byddai'r lladd yn digwydd rhwng dechrau Hydref a diwedd Mawrth, ac felly'n sicrhau cyflenwad cyson o gig ffres i deuluoedd trwy dymor y gaeaf. Y 'stecen felys' neu ddarnau o gig o'r asennau ac asgwrn y cefn fyddai'n cael eu rhannu fel arfer. Byddai ffagots a brôn hefyd yn cael eu paratoi a'u cynnig i deulu a chymdogion. Parhaodd yr arfer hwn tan hanner olaf yr ugeinfed ganrif. Y plant fyddai'n cael y pleser o fynd â'r rhoddion, a chaent rywfain o arian am eu trafferth. Mewn rhai ardaloedd, yr enw ar yr arfer hwn oedd hebrwng asgwrn. Byddai gweddill y mochyn yn cael ei halltu, a dyna oedd y prif ffynhonnell o gig ar gyfer y teulu am y flwyddyn.

Dim byd yn ofer

Pledren mochyn i chwarae pêl

Cyn yr oed o mas-gynhyrchu peliau troed, byddai plant yn aml yn defnyddio pledren mochyn i chwarae pêl, a ddengys yma gyda phlufyn a fewnosodwyd ar gyfer ei chwyddo.

Fyddai'r un dim yn mynd yn ofer. Byddai'r pen yn cael ei ferwi i wneud cosyn pen (brôn). Roedd modd defnyddio blew'r mochyn i wneud brwshys, gwneud lledr o'r croen, gwneud pwdin gwaed o'r gwaed, a chwarae pêl-droed gyda'r bledren. Doedd dim rhyfedd felly fod cymaint yn cadw moch. Yn ôl rhai, daw'r enw Saesneg ar gadw-mi-gei o'r ffaith bod pobl yn bwydo eu harian mân i mewn i'r piggy bank. Wedi iddo dyfu'n ddigon tew byddai modd ei falu a chael at y cynilion y tu mewn.

Pen mochyn yn cael ei ferwi i wneud cosyn pen (brôn).

Rhan o ffilm sy'n cofnodi'r holl waith a ddeuai yn sgîl lladd mochyn. Byddai trefn y gwaith yn dilyn yr un patrwm drwy Gymru gyfan, ac eithrio gwneud ffagots. Ni fyddai hynny'n digwydd yn gyffredin yng Ngwynedd. Ffrio'r iau gyda nionod a'i fwyta fel prif bryd oedd y drefn yno.

Tystiolaeth lafar

Yn ôl tystiolaeth o Rostryfan, yr oedd hwn yn bryd blasus iawn ar gyfer 'swper chwarel', sef y pryd min nos wedi i'r chwarelwyr ddychwelyd o'r chwarel.

Mrs Edith May Hughes, Llannerch-y-medd, Môn yn disgrifio sut y byddai ei mam yn paratoi iau a nionod. Ganed Mrs Hughes yn 1904.

"Wedyn mi fydda yr iau. Padall huarn fawr fydda gin Mam, ar ben y pentan, 'te. A mi fydda wedi gneud yr iau yn ara' deg. Fydda gynni hi flawd wrth law bob amsar. Wedyn, - a board 'te — wedyn, pen fydda hi'n mynd i dorri'r iau, fydda blawd ar y board, a 'dda'r iau yn cal 'i roid yn fanno. A'i sglisho wedyn, a'i dipio fo'n y blawd, cyn 'i ffrio fo, 'te. Wedi 'ny, mi fydda nionod yn cal 'u ffrio, hefo yr iau 'ma, yn ara' deg. Wedyn mi fydda 'na lond y badall, ar ôl i'r iau neud. Fydda'n codi'r iau, a wedyn mi fydda 'na lond y badall o refi da wedi neud efo'r nionod 'ma i gyd, 'te. Wedyn 'dda'r iau yn cal 'i roid i fiewn yno fo. Wedyn odd o'n cadw yn dendar neis, ag yn boeth. Erbyn dôn ni o'r ysgol gyda'r nos ylwch. "
>Mrs Edith May Hughes, Llannerch-y-medd, Ynys Môn. Ganed 1904

Rysáit: Cig Moch, Iau a Nionod

  • hanner pwys o gig moch
  • pwys o iau
  • nionod
  • halen a phupur
  • ychydig o flawd gwyn
  1. Torri'r iau'n dafelli, eu golchi, a'u gorchuddio ag ychydig o flawd gwyn, pupur a halen.
  2. Ffrio'r cig moch yn ysgafn a'i godi i ddysgl boeth.
  3. Rhoi'r iau a'r nionod (wedi'u torri'n fân) yn saim y cig moch, eu ffrio gyda'i gilydd a'u codi i'r un ddysgl.
  4. Cymysgu llond llwy fwrdd o flawd gwyn i mewn i'r saim yn y badell ffrio, tywallt ychydig o ddŵr berwedig arnynt, eu cymysgu'n dda a'u berwi am ychydig funudau i wneud grefi.
  5. Berwi tatws mewn sosban ar wahân.

Return of the Vikings? Week One

RETURN TO LLANBEDRGOCH (WEEK ONE)

The unexpected discovery in 2001 of an intramural burial within the early medieval enclosed settlement at Llanbedrgoch raised a new series of questions about the site, its occupants, their activities and their relationships with other regions. 

We returned to the site a week ago, and the last eight days have focused on setting out the new areas of excavation, removing ploughsoil, monitoring weather forecasts and adjusting the daily tasks to make the best of  at times trying conditions. The team of students includes volunteers from Bangor and Cardiff, and one from Toronto (Canada). Yesterday we were joined by some local, experienced, volunteers from Gwynedd and Anglesey. They have all been outstanding, and the early medieval archaeology of the site is already being transformed. Excavation is an ongoing process, and if you follow us over the next three weeks, the team will provide you with personal insights into the excavation.

Even though the research design has clearly stated objectives, the work often reveals evidence of a completely different nature. Our return this year was in fact the result of such an unexpected discovery and its implications. The burial from inside the enclosure (Burial 6) was not revealed in plan through specific searching for inhumations, or the recognition of subtle changes in soil colour or character, but by the decision to cut a narrow trench through the early medieval ‘black earth’ midden material in the south-western area of the site in order to reveal the midden sequence and facilitate section drawing and sampling. 

In spite of the profound silence of the individual in this grave and those discovered in 1998-99, they continue since their discovery to help us answer in increasing detail a range of fundamental historical questions: 

How did the people of Llanbedrgoch and north-west Wales, who had contact with Anglo-Saxons, Irish and Scandinavians, respond to such peoples? 

How does the archaeological evidence for the politics and economy of early medieval Wales compare to that provided by other sources? 

Were the daily lives of people at Llanbedrgoch during the sixth and seventh centuries different from those in the ninth and tenth centuries? 

What types of diet and health did they enjoy? 

How did Christianity affect their lives and burial practices? 

We have already begun to answer some of these questions – one of  the first artefacts to be found last week in the ploughsoil was a lead necklace pendant in the form of a cross – slightly larger than one found in an earlier season of excavation at the site. 

This site continues to amaze, surprise and inspire – follow us if you can. 

Mark Redknap

Return of the Vikings?

After a gap of more than a decade, a team of archaeologists has returned to excavate at Llanbedrgoch, Anglesey. You can read more about previous seasons at this Viking-Age settlement here https://museum.wales/en/archaeology/vikings/

Mark Redknap and his team made an exciting discovery towards the end of the 2001 season - evidence that there might be an early medieval cemetery on the site. Are they right? Finds are appearing already, but what can they tell us? Watch this space to find out more!

Mark is joined this season by

Evan Chapman (Amgueddfa Cymru - National Museum Wales)

David Griffiths (University of Oxford)

Tudur Davies (University of Sheffield)

Brian Milton, an experienced archaeologist from Cornwall who has spent many seasons at Llanbedrgoch

Archie Gillespie, one of the two metal detectors who originally found the site and who is a dab hand with the archaeological trowel too.

Students from Cardiff, Bangor and Toronto Universities, and other volunteers.

Hopefully you'll get to hear more about them as the dig progresses over the next 3 weeks.

Sialens Amgueddfa

Treuliodd deg o bobl ifanc bedwar diwrnod yn ystod gwyliau’r haf yn ein helpu i wneud arddangosiadau’r morfil a’r môr-grwban yn fwy deniadol i deuluoedd.

Dyma nhw’n cofrestru ar gyfer y sialens drwy ?yl Ddysgu’r Haf Caerdydd, sy’n gwahodd plant 12-15 oed i ddysgu sgiliau newydd yn eu hamser sbâr. Dyma nhw’n dysgu sut i werthuso arddangosfa, dewis stori dda, ysgrifennu testun diddorol a dewis gwrthrychau er mwyn creu arddangosfa deniadol i deuluoedd.

Mewn pedwar diwrnod byr, dyma nhw’n creu arddangosiadau newydd a phosau i deuluoedd eu mwynhau. Mae ei gwaith yn cael ei ddangos drwy gydol gwyliau’r haf ac mae wedi bod yn boblogaidd iawn. Dewch i weld eu gwaith dros eich hunain yn oriel y morfil yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd.

Diolch o galon i:

Jasmine Coombes, Emily Frankish, Aled Gomer, Thomas Griffiths,  Samantha Hardy, Stephen Lloyd, Simon Naylor, Maxwell Piper, Anna Rees, Mollie Shand.

Y casgliad doliau yn Amgueddfa Cymru a datblygiad doliau drwy'r oesoedd

Doli ar ffurf bachgen bach o'r 19fed ganrif hwyr

Doli ar ffurf bachgen bach o'r 19fed ganrif hwyr

Mae Amgueddfa Cymru yn gartref i gasgliad gwych o ddoliau yn dyddio o tua 1800 hyd 2000 — pob un wedi'u gwneud o ddeunyddiau amrywiol a phob un â rhyw gysylltiad â Chymru. Gellir olrhain datblygiad crefft y saer doliau o'r esiamplau pren cyntaf i ddoliau plastig cyfoes. Gwelwn hefyd y newid o deganau cartref syml, i nwyddau ffatri wedi'u masgynhyrchu.

Chwarae yw prif fwynhad plant pob oes, ac mae dianc i'w byd dychmygol eu hunain yn rhan hanfodol o blentyndod iach a llawn cymhelliad.

Mae doliau syml o bren a chlai wedi'u canfod mewn beddrodau Eifftaidd yn dyddio o 1600 CC, ac rydyn ni'n gwybod bod plant yr hen Roeg a Rhufain yn mwynhau teganau o'r fath. Byddai doliau yn cael eu cynhyrchu yn Ewrop yn yr Oesoedd Canol ac wrth i'r canrifoedd basio, ehangodd yr amrywiaeth o ddeunyddiau a ddefnyddiwyd i greu doliau a theganau yn gyffredinol.

Caiff doliau eu dosbarthu yn ôl y math o ben sydd arnynt. Yn naturiol, pren oedd y rhan fwyaf o ddoliau cynnar a grëwyd mewn ardaloedd yn yr Almaen ac Awstria lle roedd cerfio pren yn grefft draddodiadol boblogaidd. Dechreuodd doliau cwyr ymddangos yn ystod y 17eg ganrif, ac erbyn tua 1800 roedd doliau cyfansawdd — cymysgedd o bren a phapur wedi'u pwlpio — yn cael eu creu yn yr Almaen. Daeth papier-mâché — dull cyfansawdd oedd yn rhatach na phren — yn boblogaidd a dechreuwyd ei fasgynhyrchu yn nechrau'r 19eg ganrif, a dyma fu dechrau'r diwydiant creu doliau yn yr Almaen.

Diflannodd y diwydiant doliau cŵyr erbyn 1890 gyda thwf doliau porslen neu tsieni wedi'u gwydro yng nghanol y 19eg ganrif. Roedd gorffeniad sgleiniog y doliau porslen yn atyniadol iawn ac yn yr Almaen a Ffrainc y crëwyd y rhan fwyaf o'r doliau yma. Roedd doliau bisg (porslen anwydrog) gydag wynebau wedi'u paentio'n ofalus a lliw croen hynod ddeniadol hefyd yn gyffredin yn y ddwy wlad o'r 1860au.

Tra bod y pennau o tsieni, cyrff o ledr neu bren fyddai gan y doliau, ac er taw portreadau o fenywod oedd y rhan fwyaf o ddoliau yn hanesyddol daeth y 'bebe' Ffrengig yn boblogaidd yn y 1880au oedd wedi'u modelu ar ferched ifancach am y tro cyntaf.

Roedd y 19eg ganrif yn oes aur i gynhyrchu doliau, boed yn goed, cwyr neu tsieni, gyda'r mwyafrif yn cael eu cynhyrchu yn yr Almaen, Ffrainc, Lloegr ac yn ddiweddarach, yr Unol Daleithiau. Cyn gwawrio'r oes ddiwydiannol, byddai teganau a doliau yn cael eu gwerthu fel arfer mewn ffeiriau teithiol a marchnadoedd, ond yn y 19eg ganrif agorodd siopau teganau parhaol i werthu nwyddau yn rheolaidd.

Dol fwdw gwrth-swffragetaidd

Mae'r ddol fwdw gwrth-swffragetaidd hon yn wawdlun creulon o ferch sy'n ymgyrchu dros yr hawl i bleidleisio. Defnyddiai'r mudiad gwrth-swffragetiaid ddelweddau fel hyn mewn cartwnau a phosteri i fychanu merched oedd yn mynnu'r bleidlais.

Doli glwt swffraget, tua 1890-1900

Doli glwt swffraget, tua 1890-1900

Set o dair dol <em>bisque</em> bach, tua 1920-25

Set o dair dol bisque bach, tua 1920-25

Byddai doliau yn cael eu prynu'n aml heb ddillad gyda mamau a'u merched yn gwnio'r gwisgoedd â llaw, gan ddefnyddio eu patrymau eu hunain neu batrymau wedi'u prynu o'r siop. Mae'r pwythwaith ar gorff y ddol yn aml yn ddangosydd da o'i hoedran gan na fyddai peiriannau gwnio'n cael eu defnyddio'n rheolaidd tan tua 1870. Roedd doliau erbyn hynny'n dod yn eitemau llai moethus nag yn y 18fed ganrif gyda chynulleidfa ehangach yn medru eu fforddio. Yng Nghymru fodd bynnag, prin oedd gan deuluoedd y wlad arian i wario ar ddim ond anghenion bywyd tan ganol yr 20fed ganrif, ac roedd yn rhaid iddynt greu eu hadloniant eu hunain.

Er bod doliau yn bodoli, cai'r rhan fwyaf eu creu gan grefftwyr lleol neu rieni'r plentyn o bren neu ddefnydd — teganau syml, ond eto'n hudolus a llawn cymeriad.

Gweddnewidiwyd y diwydiant teganau ym Mhrydain wedi'r Ail Ryfel Byd gan dechnegau cynhyrchu newydd a dyfodiad deunyddiau newydd, rhatach fel plastig. Wrth i deganau a doliau ddod o fewn cyrraedd i blant o bob dosbarth cymdeithasol disgynnodd y prisiau. Cynhyrchwyd doliau plastig caled am y tro cyntaf yn y 1940au a gyda phoblogrwydd cynyddol y creadigaethau lliwgar a ffasiynol newydd, diflannodd yr eitemau gwaith llaw oedd yn edrych braidd yn ddi-raen wrth eu hymyl.

Ym 1959 cyrhaeddodd Barbie y siopau — y ddol o America sydd wedi profi llwyddiant rhyngwladol hynod — a bellach mae dewis di-ri o ddoliau yn ein siopau, a nifer ohonynt wedi'u seilio ar gymeriadau benywaidd ffilmiau a rhaglenni teledu poblogaidd.

Mae casgliad doliau Sain Ffagan yn parhau i dyfu gan ei bod hi'n bwysig casglu esiamplau cyfoes i adlewyrchu'r newid yn y byd creu doliau gyda dyfodiad deunyddiau a thechnegau newydd. Mae cyswllt â Chymru'n parhau yn hanfodol a rhaid i'r ddol fod wedi ei chynhyrchu yng Nghymru neu taw plentyn o Gymru fu'n chwarae â hi, cyn iddi gael ei derbyn.

Mae'r Amgueddfa'n hynod falch o'i doliau mewn gwisg Gymreig gyda'r casgliad yn cynnwys esiamplau prin o ganol y 19eg ganrif i'r Barbie 'Cool Cymru' o 1999 yn gwisgo'r wisg ddraig goch eiconig.