Yn yr union fan hwn, 4,000 o flynyddoedd yn ôl, claddodd trigolion Bro Morgannwg rai aelodau o'u cymuned. Adeiladwyd casgliad o domenni claddu cymhleth a thrawiadol i nodi man gorffwys neu fan preswyl eu (ac ein?) cyndeidiau.
Yn ystod gaeaf garw 1939-40, datgloddiwyd yr henebion archaeolegol hyn gan Syr Cyril Fox, Cyfarwyddwr yr Amgueddfa Genedlaethol.
O'i gwmpas, roedd y teirw dur eisoes yn paratoi'r tir cyn adeiladu maes awyr yr Ail Ryfel Byd yma yn Llandaw. Syr Cyril Fox, y Foneddiges Fox a "hanner dwsin o ddynion caib a rhaw" yn archwilio olion y gorffennol.
Roedd y gaeaf hwnnw ym 1939-40 gyda'r oeraf ar gofnod. Roedd y dyfodol yn edrych yn llwm iawn.
Oedd pobl yr Oes Efydd yn dathlu cylch bywyd, neu'n galaru?
A yw'r cylchoedd defodol hyn yn cynrychioli cylchoedd bywyd a marwolaeth?
Adeiladwyd dociau newydd ym Mhorth-cawl yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg.
Llun o Grochendy Ewenni o ddechrau'r ugeinfed ganrif.
Chwarel galchfaen ger Aberddawan yn 1950au.
Dociau'r Barri, tua 1910, gyda llongau wedi'u hangori wrth y bwiau'n aros i lwytho glo.
Bro Morgannwg a bwrlwm diwydiant
Er mai amaeth fu diwydiant y Fro yn bennaf, mae nifer o ddiwydiannau eraill wedi chwarae rhan bwysig yn hanes yr ardal, ac mae rhai ohonynt yn dal ar waith heddiw. Datblygodd rhai o'r diwydiannau hynny oherwydd daeareg galchfaen yr ardal, ac eraill oherwydd yr arfordir maith neu'r dirwedd gymharol wastad.
Crochenwaith
Bu crochendy yn Ewenni ers dechrau'r bymthegfed ganrif. Y teulu Jenkins fu wrth y llyw ers 1610, ac mae'n parhau'n fusnes llwyddiannus heddiw.
Chwarela
Bu cryn dipyn o gloddio am galchfaen yn yr ardal hon. Cafodd ei ddefnyddio yn y diwydiant adeiladu, a'i losgi er mwyn cynhyrchu gwrtaith a sment. Roedd yn cael ei gludo hefyd ar draws Môr Hafren i Wlad yr Haf a gogledd Dyfnaint.
Mwyngloddio
Yn y cymoedd i'r gogledd o'r Fro, roedd cronfeydd helaeth o lo ager o ansawdd uchel. Er gwaethaf maint enfawr a phrysurdeb dociau Caerdydd, roeddent yn rhy fach i ateb y galw byd-eang am y tanwydd gwerthfawr. Felly, yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, adeiladwyd cyfleusterau newydd ym Mhorth-cawl, Penarth a'r Barri. Yn wir, pan oedd y diwydiant ar ei anterth ym 1913, allforiwyd dros 11 miliwn o dunelli o'r Barri. Mae dociau'r Barri'n dal mewn defnydd heddiw.
Ar drothwy'r Ail Ryfel Byd roedd Prydain yn mewnforio 60% o'i bwyd. Wrth gofio am y prinder bwyd yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, cyflwynoddd y llywodraeth y sustem dogni ym mis lonawr 1940.
Dosbarthwyd llyfrau dogni i bawb a bu'n rhaid i bob cartref gofrestru gyda chigydd, groser a dyn llefrith lleol. Roedd y rhain yn derbyn digon o fwyd ar gyfer eu cwsmeriaid cofrestredig.
Y bwydydd cyntaf i gael eu dogni oedd menyn, siwgr, bacwn a ham. Ymhen amser cafodd mwy o fwydydd eu hychwanegu at y sustem, ac fe amrywiai swm y ddogn o fis i fis wrth i'r cyflenwad o fwydydd amrywio.
O fis Rhagfyr 1941 roedd popeth arall gwerth eu cael ar y sustem pwyntiau. Cai pob person 16 pwynt y mis i brynu detholiad o fwydydd, fel bisgedi, bwyd tun a ffrwythau sych – os oeddynt ar gael yn y siopau. Roedd yn sustem effeithiol gan ei bod yn galluogi'r llywodraeth i ddynodi gwerth pwynt uchel ar nwyddau prin, ac yna lleihau eu gwerth os oedd digonedd. Yn naturiol, roedd plant yn cael eu trin yn wahanol i oedolion, ac yn derbyn bwydydd ychwanegol oedd yn angenrheidiol ar gyfer eu tyfiant, fel llefrith, sudd oren ac olew'r penfras.
Nid Prydain oedd yr unig wlad â dognau bwyd.
Siopwr yn dileu'r tocynnau ar gyfer y te, siwgr, braster a bacwn a ganiateir ar gyfer un wythnos oddi ar lyfr dogni gwraig tŷ. Caiff y mwyafrif o fwydydd ym Mhrydain eu rhoi ar ddogn a defnyddir yr arwyddnod "National" ar gyfer rhai brandiau.
Gerddi Llysiau
Roedd sicrhau bod dognau'r teulu'n parhau tan ddiwedd yr wythnos yn broblem fawr. I ystwytho'r sefyllfa anogwyd y genedl i ddarparu'r cynnyrch eu hunain. Lawnsiwyd yr ymgyrch Dig For Victory ym mis Hydref 1939. Roedd galw ar bawb i gadw rhandir, i balu eu gwelyau blodau a'u lawntiau, a'u troi'n erddi llysiau. Fe'u hargymhellwyd i gadw ieir, cwningod, geifr a moch – anifail arbennig o boblogaidd gan eu bod un bwyta unrhyw weddillion o'r gegin.
Treuliwyd tipyn o amser ac egni ar bropaganda'n hyrwyddo economi a dyfeisgarwch wrth goginio. Cyflogwyd economyddion cartrefi deithio'r wlad i ddangos y dulliau gorau i goginio gyda'r adnoddau prin. Cychwynnodd y Weinyddiaeth Fwyd gyhoeddi taflenni Food Facts ym 1940 ac roedd cylchgronau, papurau newydd a rhaglenni radio dyddiol fel The Kitchen Front a'r Radio Doctor, yn llawn syniadau a risetau ynglŷn â sut i wneud y gorau o'r bwyd ar gael.
Ymddangosai Potato Pete a Doctor Carrot, cymeriadau a gyflwynwyd i hyrwyddo bwyta llysiau, yn y mwyafrif o risetau. Anogwyd y cyhoedd i arbrofi gyda bwydydd newydd ac anghyffredin. 'Doedd tiwna ddim at flas cymdeithas yr Ail Ryfel Byd, sy'n syndod o ystyried ei boblogrwydd heddiw – roedd cig morfil yn fwy amhoblogaidd fyth.
Fitiminau
Gwaethygu wnaeth sefyllfa bwyd ar ddiwedd y rhyfel. Cafwyd prinder bara a thatws yn dilyn cyfnod sych a chynhaeaf gwael ym 1945, a bu rhaid dogni'r rhain am y tro cyntaf. Erbyn 1948 roedd y lwfans bwyd llawer yn is na'r cyfartaledd yn ystod y rhyfel. Codwyd y cyfyngiadau ar de ym 1952 – rhyddhad mawr i genedl o yfwyr te. Tynnwyd hufen, wyau, siwgr a fferins oddi ar y sustem ym 1953 a menyn, caws ac olew coginio ym 1954. Daeth 14 mlynedd o ddogni i ben ar 4 Gorffennaf 1954, pan godwyd y cyfyngiadau ar gig a bacwn.
Oherwydd y prinder bwyd yn ytsod y cyfnod dogni, bu'n rhaid i deuluoedd newid eu patrwm bwyta. Cafodd bawb lai o gig, brasder, wyau a siwgr nag erioed o'r blaen. Golygai'r dogni bod y tlotaf o'r gymdeithas yn derbyn mwy o brotein a fitaminau yn eu deiet. Canlyniad hyn oedd cynnydd syfweddol yn iechyd y genedl. Cafwyd gwellhad o ran iechyd cyffredinol plant, ac ar gyfartaledd roeddynt yn dalach ac yn drymach na phlant cyn y rhyfel. Bu lleihad yn nghyfradd marwolaethau babanod a chynnydd o ran oedran cyfartalog drwy farwolaeth naturiol.
Mae Marguerite Patten OBE wedi bod yn dysgu Prydain sut i goginio ers y 1930au. Fel un o Economyddion Cartref Adran Cynghori ar Fwyd y Weinyddiaeth Fwyd yn ystod yr Ail Ryfel Byd, bu Marguerite a’i chydweithwyr wrthi’n ymgyrchu’n hollol ddiflino i ddod o hyd i bobl Prydain ac agor eu llygaid i bwysigrwydd bwydo eu teuluoedd yn dda ar y dognau oedd ar gael.
Gyda Potato Pete a Lord Carrot yn arwain y gad, roedd y ffordd newydd iachus hwn o fyw o anghenraid yn isel mewn braster a siwgr ac yn llawn ffibr a llysiau. Teithiodd yr Adran Gynghori ar Fwyd ledled Prydain gan arddangos eu ryseitiau mewn marchnadoedd, siopau, ffatrïoedd, cantinau, a chlinigau lles a rhoi hwb i ysbryd y genedl. Wrth gyfrannu at Kitchen Front, oedd yn cael ei darlledu bob dydd ar y BBC, llwyddodd Marguerite i rannu ei hoff ryseitiau â’r genedl, ac roedd y ryseitiau hyn yn cynnwys tatws yn amlach na pheidio.
Pan ddechreuodd y rhyfel ym 1939, cafodd y ffermwyr orchymyn i gynhyrchu mwy o datws trwy aredig tir glas a chafodd mwy a mwy o datws eu cynhyrchu wrth i’r rhyfel fynd yn ei flaen. Diolch i’r cynllunio a’r plannu gofalus yma, doedd dim angen dogni tatws yn ystod y rhyfel.
Potato Pete
Potato Pete
Roedd Marguerite a’i chydweithwyr yn Swyddfa Gynghori’r Weinyddiaeth Fwyd yn annog y genedl i fwyta tatws dwywaith y dydd. Yn ogystal â bod yn ffynhonnell wych o ynni ar ffurf carbohydrad, mae’r hen daten ddiymhongar yn gyfoeth o Fitamin C hefyd. Er mwyn annog pobl i’w bwyta, cafodd cymeriad cart?n o’r enw Potato Pete ei ddyfeisio gyda’i gân, ei lyfr ryseitiau a’i daflenni ei hun. Roedd modd ychwanegu tatws at gynhwysion cacennau a chrwst i’w chwyddo er mwyn arbed braster. Mae Marguerite yn cofio ‘Roedd llysiau’n rhan bwysig iawn o’n diet. Roedden nhw’n ein hannog ni i fwyta digonedd o datws yn lle bara, oedd yn defnyddio gwenith wedi ei fewnforio, ac i elwa ar eu fitaminau gwerthfawr. Roedden ni’n defnyddio moron, pannas a rwdan mewn pob math o ryseitiau hefyd, roedd llysiau gwyrdd yn bwysig iawn ac roedd pwyslais mawr ar eu coginio nhw’n iawn’. Y cyngor i gogyddion ar y pryd oedd sgrwbio tatws yn hytrach na’u plicio er mwyn osgoi colli hyd at chwarter o’r daten a fitaminau hanfodol.
Roedd tatws sgolop, stwnsh, sglodion a thatws Jên i gyd yn ryseitiau poblogaidd adeg y rhyfel, ac roedd Biwro Cynghori’r Weinyddiaeth Fwyd yn eu hyrwyddo’n eang. Er bod y bwyd yn ddiflas gydag ychydig iawn o gig, wyau a menyn (a diffyg llwyr llawer o’r bwydydd rydyn ni’n eu cymryd yn ganiataol heddiw), roedd iechyd y genedl yn rhyfeddol o dda er gwaethaf y straen corfforol ac emosiynol oedd ar lawer o bobl. Roedd llai o fabanod yn marw, ac roedd oedran cyfartalog pobl drwy farwolaeth naturiol yn uwch. Daeth y dogni gorfodol yma â mwy o brotein a fitaminau i ddiet pob dydd llawer o’r bobl dlotaf yn y gymuned, ac roedd bwyta llai o gig, braster a siwgr yn fanteisiol iawn i iechyd sawl un arall.
Dig for Victory
Bu garddwyr cartref wrthi’n cynhyrchu tatws hefyd mewn ymateb i’r ymgyrch ‘Dig for Victory’. Fodd bynnag, roedd y Weinyddiaeth Amaeth yn annog tyfwyr cartref rhag beidio â thyfu gormod o datws ar draul llysiau eraill, ac i gadw at y cynllun cnydau swyddogol. Argymhellwyd mathau fel Arran Pilot, Duke of York a King Edward, ac maen nhw’n dal i fod yn boblogaidd heddiw. Gallwch weld enghraifft wych o arddio darbodaeth yng ngardd pre-ffab B2 Amgueddfa Werin Cymru gyda llysiau, ffrwythau, a pherlysiau oll yn cael eu tyfu gan ddefnyddio argymhellion y Weinyddiaeth Amaeth o ran technegau a chynlluniau cnydau yn ystod y 1940au.
Ddwywaith mewn wythnos? Wel, pam lai - tra bo'r haul yn dal i wenu...
Postiad bach clou i'ch hysbysu am bwt fydd ar y radio heno. Ar Ddydd Mawrth, ges i ymweld â'r BBC yn Llandaf i recordio cyfweliad ar gyfer 'The Arts Show' ar Radio 2. Bydd yn cael ei ddarlledu heno, am ddeg o'r gloch. Penny Smith sy'n cyflwyno yn lle Claudia Winkleman. Sai'n gweud bo fi di siomi, ond dwi yn falch na wnes i wisgo lipstic pinc yn deyrnged i Claudia, fel o'n i wedi meddwl gwneud. Cynhaliwyd y cyfweliad dros donfeddau hudolus y BBC - finne o flaen bocs o switsys a goleuadau pert, a nhwythe mewn stiwdio yn Llundain. Ro'n i di gwisgo'n smart rhagofn ac felly'n teimlo bach yn sili mewn stafell ar fy mhen fy hun.
Ta waeth. Fe ges i hwyl arni, yn sôn am fy ngwaith ac am Sain Ffagan yn gyffredinol - er gwaetha'r ffaith i gwestiwn am y nifer o lafariaid sy' gyda ni yn y Gymraeg godi'i ben. Rhaid ifi gyfadde ei fod yn ystrydeb sy'n fy nghorddi fymryn weithie, felly ro'n i'n eitha balch ifi lwyddo i dorri'r myth mewn ffordd hoffus, ac heb godi 'mhwysau gwaed. Fe fydd raid i chi wrando i weld a ydych chi'n cytuno!
Adeiladwyd dociau newydd ym Mhorth-cawl yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg.
Llun o Grochendy Ewenni o ddechrau'r ugeinfed ganrif.
Chwarel galchfaen ger Aberddawan yn 1950au.
Dociau'r Barri, tua 1910, gyda llongau wedi'u hangori wrth y bwiau'n aros i lwytho glo.
Potato Pete
Siopwr yn dileu'r tocynnau ar gyfer y te, siwgr, braster a bacwn a ganiateir ar gyfer un wythnos oddi ar lyfr dogni gwraig tŷ. Caiff y mwyafrif o fwydydd ym Mhrydain eu rhoi ar ddogn a defnyddir yr arwyddnod "National" ar gyfer rhai brandiau.
