Ardal Natur Newydd yn Oriel 1!

Ar ddiwedd wythnos diwetha, dechreuodd gwaith i ail-wneud yr ardal nature yn Oriel 1 yma yn Sain Ffagan. Mae hyn yn rhan cyffroes o prosiect Archwilio Natur yma yn yr amgueddfa, bled a ni’n tynnu sylw at y wledd or bywyd gwyllt sy’n by war y safle. 

Y cam cynta o’dd i addurno’r lle. Lliwiau thema’r goedwig dewisom gyda paneli mawr lliwgar sy’n dangos rhai o’r anifeiliaid sy’n byw o fewn yr amgueddfa. Mae’r paneli nawr i gyd yn ei le, fel gallwch gweld o’r lluniau. Gobeithio mae’r rhain wedi neud yr ardal yn deniadol ond hefyd yn ffordd hwyl i ddysgu am ein bywyd gwyllt. 

Rydym yn gweld yr ‘ardal natur’ hefyd fel ardal gweithgareddau ble gall nifer o weithgareddau batur cymryd lle. Ma ‘na silffoedd newydd wedi ei osod yma, bydd yn cael ei ddefnyddio er mwyn dangos samplau, cadw gemau ac ati ac wrth gwrs fel silff lyfrau yn dal amryw o lyfrau nature a bywyd gwyllt. Mae hyd yn oed gennym ardal i arddangos eich gwaith celf, felly dewch draw i arlunio campwaith! 

Wythnos ‘ma bydd y rhannau technolegol yn cael ei gosod, rhywbeth ‘da ni’n edrych ymlaen at yn fawr iawn! Ar hyd y wall hir (rhwng y deryn du a’r ystlum) bydd teledu mawr. Bydd y teledu yn dangos lluniau byw o’n bwydo adar-gam, felly byddwch yn gallu gwylio’r holl adar yn bwydo. Bydd hefyd modd i wylio lluniau o’n gwylltgamerau eraill, o’r camera ystlum a’n camera dan dwr. 

Ynghyd a ffilmiau o’n gwylltgamerau, mae hefyd gennym dogfennau bywyd gwyllt Sain Ffagan. Bydd rhain ar gael i wylio ar y sgrin fawr, o cysur y sofa os dymunwch. Mae’r ddogfen cyntaf yn dangos y wledd o bywyd gwyllt sy’n byw yn yr amgueddfa, tra bod yr ail ddogfen yn canolbwyntio or yr Ystlumod  Trwyn Pedol sy’n clwydo yn y Tanerdy yma.

Rydym yn hapus iawn gyda sut mae’r ardal nature newydd yn edrych, ac yn gobeithio cael popeth yn ei le ac yn gweithio erbyn hanner tymor, sef wythnos nesaf! Dewch draw i’r amgueddfa yn ystod wyliau hanner tymor, bwrwch golwg a rhowch wybod i ni be da chi’n feddwl! 

Os ni allwch ymweld wythnos nesaf, byddwch yn siwr i ymuno a ni am lawnsiad y prosiect Archwilio Natur, sy’n cymryd lle ar ddydd Sadwrn Ebrill 2ail! Am fwy o wybodaeth pwyswch yma.

Dathlu Hanner Tymor Pluog

Mae hi'n National Nest Box Week yr wythnos hon ac mae hi'n Hanner Tymor yr wythnos nesaf felly 'da ni wedi penderfynu cyfuno'r ddau i gael gweithgareddau ar them adar yn y T? Gwyrdd dros y penwythnos yma ac o ddydd Llun i ddydd Gwener yr wythnos nesaf. Mi fyddwn yn gwneud bwytai a bocsys nythu i'r adar ac mi fydd yna becyn gwybodaeth am ddim i'ch helpu i ddenu adar i'ch gardd.

Mae'r gwanwyn ar y ffordd felly mae'n amser codi'r bocsys nythu cyn i'r tymor cenhedlu ddechrau. Mae'r gwanwyn a'r haf yn gyfnod hynod o frysur i'r adar wrth iddynt geisio ffeindio digon o fwyd i'r holl gywion yn ogystal i â nhw eu hunain. Dwi'n siwr y byddant yn ddiolchgar iawn am unrhyw gymorth gennym ni!

Cymru 1678: Ail-greu'r brasluniau cynharaf o Gymru a luniwyd yn y fan a'r lle

Castell Benfro

Castell Benfro

Dinbych-y-pysgod

Dinbych-y-pysgod

Mae gan Amgueddfa Cymru frasluniau o bymtheg golygfa o Gymru a luniwyd gan Francis Place (1647-1728). Mae deg o'r rhain mewn un llyfr braslunio. Tynnwyd y deg braslun ym 1678, a dyma'r lluniau cynharaf o Gymru a dynnwyd 'yn y fan a'r lle'.

Prynodd yr Amgueddfa'r brasluniau gan ddeliwr ym 1931. Roedd y deliwr wedi'u prynu yn Sotheby's mewn arwerthiant o gasgliad Coleg Celf Patrick Allan-Fraser yn Arbroath, yr Alban. Roedd y casgliad yn cynnwys darluniau, argraffiadau, crochenwaith a'r unig lun olew hysbys, sef hunanbortread, a ddaeth i law'n uniongyrchol drwy deulu Place.

Mae'r darluniau wedi'u gwneud drwy gyfuno o leiaf dwy ddalen ar wahân a'u gludo ar ddalen arall i'w dal at ei gilydd, sef papur cynnar wedi'i wehyddu mwy na thebyg, sy'n awgrymu bod y gwaith yn perthyn i ddiwedd y ddeunawfed ganrif neu ddechrau'r bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Roedd rhai darluniau a oedd yn ymestyn dros y dudalen wedi'u gadael yn 'rhydd', fel bod modd i'r sawl a oedd yn edrych arnynt godi'r dudalen a gweld yr ochr arall. Roedd eraill wedi'u gludo i ddalen gynnal gan guddio'r braslun 'dibwys' ar y cefn.

Brasluniau cudd

Yn ystod y gwaith cadwraeth, penderfynodd staff yr Amgueddfa dynnu'r holl frasluniau oddi ar y dalenni cynnal. Ar ôl tynnu'r holl frasluniau o'r llyfr, daeth i'r amlwg bod darlun ar gefn un dudalen yn perthyn i ddarlun ar gefn tudalen arall, gan greu darlun dwy dudalen newydd.

Drwy wneud hyn datgelwyd brasluniau nad oeddent wedi'u gweld ers i'r llyfr braslunio gwreiddiol gael ei ddarnio o leiaf 200 mlynedd yn ôl. Roedd yn bosibl gweld trefn wreiddiol y brasluniau hefyd.

Caerdydd

Mae gan lawer o'r brasluniau groes neu saeth yn dangos lle mae'r olygfa banoramig yn ymestyn dros y dudalen. Mae Caerdydd yn ddau fraslun dwy dudalen sy'n uno. Mae yna groes ar dŵr yr eglwys yn y ddau fraslun, yn dangos lle mae'r ddau yn gorgyffwrdd.

<em>Cardydd</em> (1678) Francis Place. Braslun dros ddwy dudalen 1
Cardydd

(1678) Francis Place. Braslun dros ddwy dudalen 1

<em>Cardydd</em> (1678) Francis Place. Braslun dros ddwy dudalen 2
Cardydd

(1678) Francis Place. Braslun dros ddwy dudalen 2

<em>Caerdydd</em> (1678) Francis Place, wedi'u cyfuno'n ddigidol.
Caerdydd

(1678) Francis Place, wedi'u cyfuno'n ddigidol.

Golygfeydd panoramig nas gwelwyd o'r blaen

Gan nad oedd llawer o botensial mewn dangos y golygfeydd hanesyddol hyn o Gymru mewn oriel draddodiadol, cafodd y lluniau eu sganio a'u cyfuno drwy ddefnyddio technoleg ddigidol. Roedd modd gweld y lluniau panoramig fel delweddau cyflawn am y tro cyntaf erioed wedyn.

Yn ystod y broses, dadlennwyd gwybodaeth am ddulliau Place o weithio. Wrth gyfuno'r tudalennau gwahanol, nid oedd angen newid y gorwel yn y lluniau i sicrhau ei fod yn syth — tystiolaeth o allu Place fel dyluniwr.

Er nad yw technoleg wedi newid y dulliau o drin y gwrthrychau hyn, mae wedi gwella ein gwybodaeth amdanynt drwy ddatgelu llawer am ddulliau gweithio'r arlunydd.

Ystumllwynarth

Mae gan Ystumllwynarth ddwy groes ar yr ymyl chwith, yn dangos bod y darlun yn parhau dros y dudalen. Ar ochr arall y ddalen ceir croesau cyfatebol ar yr ymyl dde.

<em>Ystumllwynarth</em> (1678) Francis Place.
Ystumllwynarth

(1678) Francis Place. Braslun 1

<em>Ystumllwynarth</em> (1678) Francis Place.
Ystumllwynarth

(1678) Francis Place. Braslun 2

<em>Ystumllwynarth</em> (1678) Francis Place
Ystumllwynarth

(1678) Francis Place wedi'u cyfuno'n ddigidol

Ymchwil

Mae'r rhan fwyaf o waith gwreiddiol Place yn dod o arwerthiant Sotheby's ym 1931. Mae eitemau amrywiol o'r arwerthiant hwn bellach i'w gweld yn Amgueddfa Victoria ac Albert yn Llundain, gan gynnwys nifer o ddarluniau wedi'u mowntio a dau lyfr braslunio. Mae'r eitemau hyn yn awgrymu bod y darluniau sydd i'w gweld yn Amgueddfa Cymru ac Amgueddfa Victoria ac Albert yn perthyn i un llyfr braslunio yn wreiddiol.

Mae llyfr braslunio cyntaf Amgueddfa Victoria ac Albert yn cynnwys deunaw tudalen, yr un nifer yn union â'r un yn Amgueddfa Cymru, ac mae ganddo'r un dyfrnodau; ceir rhestr ar ddechrau'r llyfr braslunio sy'n cyfateb i'r golygfeydd ynddo, ac mae'r rhestr yn parhau gyda llefydd yng Nghymru sy'n cyfateb i'r drefn a sefydlwyd ar ôl astudio brasluniau Amgueddfa Cymru.

Er nad Place a ysgrifennodd y rhestr, mae'n ymddangos yn gymharol hen. Efallai mai un o ddisgynyddion Place a wnaeth y rhestr cyn symud y brasluniau gorau i'w mowntio mewn llyfr ar wahân?

Ceir mwy o dystiolaeth yn ail lyfr braslunio Amgueddfa Victoria ac Albert, sy'n cynnwys darn o bapur wedi'i ludo y tu mewn i'r clawr cefn. Mae'r ddalen hon yn cyfateb i'r braslun olaf yn y llyfr braslunio cyntaf. Yn anffodus, mae'r dudalen olaf wedi'i gludo i lawr, ond ar yr unig ddarn bach y gellir ei godi, gwelir llinell pensil glir, a allai gyfateb i un o frasluniau Amgueddfa Cymru...

Dinbych-y-Pysgod

Gwelir enghraifft arall o blygu drosodd ynDinbych-y-Pysgod. Mae'r plyg ar ochr chwith y darlun yn dangos yr ochr arall.

<em>Dinbych-y-Pysgod</em> (1678) Francis Place
Dinbych-y-Pysgod

(1678) Francis Place. Braslun 1

<em>Dinbych-y-Pysgod</em> (1678) Francis Place
Dinbych-y-Pysgod

(1678) Francis Place. Braslun 2

<em>Dinbych-y-Pysgod</em> (1678) Francis Place.
Dinbych-y-Pysgod

(1678) Francis Place. Wedi'u cyfuno'n ddigidol

Gweithgareddau am ddim: Hysbys Sain Ffagan!

Church

Mae cymaint yn digwydd yfory ar safle Sain Ffagan: Amgueddfa Werin Cymru, fy mod am eu casglu at ei gilydd yma i chi! Mae mynediad i'r amgueddfa'n rhad ac am ddim, a dydyn ni ddim yn codi tâl am ein gweithgareddau: bydd raid i chi chwilota am newid i dalu am y parcio, fodd bynnag (£3.50). Yn well fyth, gallwch ddilyn y llwybr beic i Dyllgoed, ac yna dilyn y rheilffordd, neu ddal bws 320 yng ngorsaf Caerdydd Canolog, fydd yn dod â chi'n syth at y drws ffrynt.

Fel arfer, bydd crefftwyr yn gweithio ar y safle. Yfory, bydd y ddau 'Eraint (Geraint y Melinydd a Geraint y Clociswr) yn gweithio ar y safle, yn arddangos sgiliau traddodiadol. Gallwch brynnu bag o flawd y Felin Bompren i fynd adre gyda chi (dwi'n clywed ei fod yn neud torth cwrw-melyn flasus iawn). Mae'n Clocsiwr hefyd yn hapus i'ch mesur ar gyfer pâr o esgidiau traddodiadol - mae hydnoed yn eu cynnig mewn nifer o liwiau mwy modern, hefyd!

Cewch weld y tîm amaethyddol wrthi ar y safle, yn bwydo'r moch am 3.30 yn Ffermdy Llwyn yr Eos. Yn ogystal â hyn i gyd, mae gweithgareddau arbennig ar gyfer pob math o ddiddordebau gennym ni hefyd:

Dathlu Diwrnod Teilo (10-1, 2-3) yn Eglwys Teilo Sant. Fe fydda i yn stor&iuml;o, yn defnyddio ein cerfiad arbennig o hanes bywyd Teilo. Gallwch weld y cerfiad o flaen llaw yma, os hoffech chi. Fe fydda i'n gwneud fy ngore i ateb eich cwestiynau am furluniau, yr adeilad, chwaraeon Tuduraidd, neu unrhywbeth arall sy'n eich diddori.

Short Stories, Poems and Songs(2-3) yn Oriel 1, gyda'r awdur Paul Burston. Rydym am nodi lawnsiad Mis Hanes Hoyw, Lesbaidd, Deurywiol (LBGT) a Thrawsrywiol am y tro cyntaf yma yn Amgueddfa Cymru I ddathlu, bydd perfformiadau, darlleniadau a sgwrsio i ymchwilio a dathlu bywyd pobl LBGT yng Nghymru heddiw, a'u hanes. Bydd Dresel y Gymuned hefyd yn arddangos gwrthrychau gan y grwp cymorth Gay Ammanford.

Felly, rhywbeth i blesio pawb, gobeithio. Diwrnod prysur arall ym mywyd Sain Ffagan - gobeithio y gwelwn ni chi yno!

Blodyn cyntaf

Mae fy nghrocws cyntaf wedi cyrraedd! Does dim ysgolion wedi son am rai eto, ond dwi’n disgwyl y bydd llawer o adroddiadau’n cyrraedd yr wythnos yma.

Cyn hir, bydd llawer o flodau yn ymddangos ar y map – yna gallwch chi weld yn union ble mae’r blodau yn agor gyntaf.

Cofiwch, mae blodau crocws yn agor tua chanol y bore, ac yn cau erbyn diwedd y dydd. Lawrlwythwch fy syniadau ymchwilio i brofi’r theori gyda’ch blodau crocws chi.

Peidiwch â cholli’ch blodau! Os na fydd eich crocws wedi agor erbyn diwedd yr wythnos, ewch â’ch pot adre gyda chi dros wyliau’r hanner tymor. Yna, gallwch chi fwynhau eich blodau a dangos i’r teulu beth rydych chi wedi bod yn ei dyfu.

Dydw i ddim wedi derbyn unrhyw gwestiynau’r wythnos hon, ond rydw i wedi cael adroddiadau o flagur gan Ysgol Gynradd Gatholig y Santes Fair ac Ysgol Gynradd Gatholig Sant Joseff.

Anfonwch luniau o’ch dosbarth chi a’ch blodau ata i!

Athro’r Ardd