Yn ystod y pythefnos diwethaf rydym wedi bod wrthi'n adeiladu'r to gwellt. Rydym wedi defnyddio saith mwdwl o gyrs ar gyfer y to, mae pob mwdwl yn cynnwys rhwng 80-100 o fwndeli. Fel y gallwch weld rydym wedi defnyddio tipyn o gyrs!
Cymrwch olwg ar y ffotograffau. Gallwch weld y bwndeli'n cael eu gosod rhwng y trawslathau gwiail o goed cyll cyn bod Dafydd yn mynd ati i dacluso'r to gwellt.
Y Terra Nova yn nociau Bute East, Caerdydd, 15 Mehefin 1910
F.C. Bowring (blaen ar y chwith) a Daniel Radcliffe (blaen ar y dde) gyda'r Comander E.R.G.R. Evans (mewn het silc) ar fwrdd y Terra Nova yng Nghaerdydd, 17 Mehefin 1913.
Y Terra Nova yn gadael Caerdydd, 15 Mehefin 1910
Robert Falcon Scott (1868-1912) oddeutu 1905
Ar 15 Mehefin 1910 gwaeddodd tyrfa fawr, gynhyrfus a swnllyd nerth eu pennau wrth i long dan bwysau llwyth trwm adael Basn y Rhath, yn nociau Caerdydd. Roedd yr
SS Terra Nova yn mynd am y de — i'r Antarctig. Ar ei bwrdd roedd y Capten Robert Falcon Scott ac aelodau o'i Alldaith Brydeinig i'r Antarctig , a oedd yn anelu i fod y cyntaf i gyrraedd Pegwn y De.Roedd y Terra Nova wedi cyrraedd Caerdydd bum niwrnod ynghynt i baratoi ar gyfer ei thaith ac i lwytho tanwydd. Darparodd cwmnïau glo Cymru dri chan tunnell o Danwydd Patent y Goron a chan tunnell o lo stêm, ynghyd â phum can galwyn o olew peiriannau ac olew lampau — a hynny'n rhad ac am ddim. Y Cwmni Tunplat Cymreig o Lanelli ddarparodd yr holl offer coginio ar gyfer y daith, a phrynwyd sach gysgu Capten Robert Falcon Scott gydag arian a godwyd gan Ysgol y Sir yn Aberteifi. Yn ogystal â chymorth mewn da, codwyd £2,500 pellach yng Nghaerdydd, mwy nag yn unrhyw ddinas arall. Yn lleol, y noddwyr unigol mwyaf, a dau o gefnogwyr mwyaf brwd y fenter, oedd y perchnogion llong o Gaerdydd, Daniel Radcliffe a
William J. Tatem . Chwaraeodd y ddau ran bwysig wrth godi arian a sicrhau arian nawdd o blith cymunedau busnes Cymru, a drwy ddarparu cyfleusterau doc ar gyfer y Terra Nova. Cymaint oedd y gefnogaeth i'r daith yng Nghymru fel y dynodwyd Caerdydd yn borthladd cartref y Terra Nova, ac i Ddoc Bute y dychwelodd ar ddiwedd yr alldaith ar 14 Mehefin 1913.Ym Mehefin 1909, cyfarfu William Davies, golygydd y Western Mail, a swyddog llynges ifanc, yr is-gapten E.R.G.R. Evans, a oedd yn trefnu ei alldaith ei hun i'r Antarctig. Roedd Davies yn awyddus iawn i gefnogi'r hyn a ystyriai yn Alldaith Antarctig Genedlaethol Gymreig — mae'n debygol mai brodor o Gaerdydd oedd tad-cu Davies — a chredai y byddai busnesau Caerdydd yn cefnogi menter o'r fath.
Yn fuan wedi hynny, clywodd Evans am alldaith arfaethedig Scott, ac ymunodd ag ef fel dirprwy, gan ddod a chefnogaeth golygydd y Western Mail, a'r posibilrwydd o noddwyr Cymreig, gydag ef. Roedd Davies yn allweddol nid yn unig o ran ennill cefnogaeth busnesau a chyhoedd Cymru ar gyfer alldaith Scott, ond hefyd drwy ddwyn perswâd ar ei gydwladwr, Canghellor y Trysorlys, David Lloyd George, i ddarparu grant llywodraeth o £20,000. Yn wir, heb ddylanwad Davies, cefnogaeth y Western Mail, a'r perchnogion llong Cymreig, ni fyddai Capten Scott wedi gadael mewn pryd i gyrraedd y Pegwn yn 1912.
Roedd yna Evans arall yng nghriw'r Terra Nova, sef Is-swyddog Edgar Evans o Rhosili, Gŵyr. Roedd wedi bod yn yr Antarctig gyda Scott ar alldaith y Discovery yn 1901—4, ac fe'i dewiswyd gan Scott i fod yn aelod o'i fintai ar alldaith 1910—12. Evans oedd y cyntaf i farw ar yr ymdaith yn ôl o Begwn y De.
I goffáu cysylltiadau Scott â Chaerdydd codwyd goleudy ym 1915 ym Mharc y Rhath a gosodwyd plac efydd ar risiau Neuadd y Ddinas ym 1916. Ym Mehefin 2003 datgelwyd cerflun coffaol ym Mae Caerdydd.
Gwelwyd rhai rhywogaethau o ddiddordeb cadwraeth. Mae Groenlandia densa (Dyfrllys cyferbynddail) yn blanhigyn dyfrol sy'n diflannu, a'r llynnoedd addurnol yn Sain Ffagan, lle mae'n ffynnu, yw un o'r ychydig o safleoedd prin yng Nghymru lle mae'n tyfu o hyd. Nodir ei fod dan fygythiad ar y Rhestr Goch yng Nghymru (Dines 2008).
Gwelwyd ychydig o Rorippa islandica (Berwr melyn gogleddol) ar dir gwastraff llaith yn y Ganolfan Gasgliadau yn Nantgarw. Mae'r rhywogaeth hon wedi bod yn lledaenu'n gyflym yn y De yn ystod y degawd diwethaf.
MaeCatapodium rigidum subsp. majus (Gwenithwellt caled) yn laswellt prin sydd wedi parhau i dyfu, er gwaethaf triniaeth chwynladdwyr, ar gobls Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd ers o leiaf 1997.
Astudiaethau o rywogaethau o blanhigion fasgwlar yn wyth lleoliad Amgueddfa Cymru yn dangos pwysigrwydd diogelu ecosystemau bregus.
Mae deddfwriaeth ddiweddar, sef y "Ddyletswydd Bioamrywiaeth" (Adran 40 o Ddeddf yr Amgylchedd Naturiol a Chymunedau Gwledig 2006), yn ceisio codi proffil ac amlygrwydd bioamrywiaeth, gan nodi bod rhaid i bob awdurdod cyhoeddus, wrth gyflawni ei swyddogaethau, roi ystyriaeth i'r nod o warchod bioamrywiaeth, cyn belled ag y bo hynny'n gyson â'r gwaith o gyflawni'r swyddogaethau hynny yn briodol.
I ymateb i hyn, rydym yn cynnal arolygon bioamrywiaeth yn wyth lleoliad Amgueddfa Cymru. Y nod yw pennu pa rywogaethau sy'n bresennol fel y gellir cynnal a gwella bioamrywiaeth y safleoedd. Yn yr erthygl hon, rydym yn rhoi sylw i'r planhigion fasgwlar — blodau, rhedyn, coed ac ati.
Cynhaliwyd yr arolygon yn 2008 a 2009. Cafodd pob rhywogaeth o blanhigion fasgwlar, ac eithrio rhywogaethau a gafodd eu plannu neu eu meithrin yn fwriadol, eu cofnodi gyda nodiadau ar eu mynychder a'u cynefinoedd.
Cofnodwyd 456 o rywogaethau i gyd; roedd 364 (80%) naill ai'n rhywogaethau brodorol neu'n rhywogaethau estron sydd wedi bod yma ers cyn y flwyddyn 1500, ac roedd 92 yn rhywogaethau estron sydd wedi'u cyflwyno ers 1500. Mae tua 1,400 o rywogaethau o blanhigion yng Nghymru sy'n frodorol neu sydd wedi bod yma ers 1500, ac eithrio rhywogaethau allweddol fel Hieracium, Taraxacum and Rubus (T. Dines (2008) A vascular plant Red Data List for Wales. Plantlife International, Llundain). Mae gan wyth lleoliad Amgueddfa Cymru 26% o fflora Cymru.
Roedd nifer y rhywogaethau ym mhob safle'n amrywio, yn rhannol oherwydd maint y safle a'r cynefinoedd (Tabl 1). Y safleoedd mwyaf cyfoethog oedd Sain Ffagan, sy'n cynnwys gerddi a choetir eang, a Big Pit, sy'n cynnwys tipiau glo a gweundir, adeiladau a glaswelltir. Y safleoedd â'r lleiaf o amrywiaeth oedd Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru yng Nghaerllion, lle mae un ardd i bob pwrpas, ac Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd ac Amgueddfa Genedlaethol y Glannau yn Abertawe, sy'n cynnwys glaswelltiroedd trefol yn bennaf.
Roedd niferoedd y rhywogaethau estron yn amrywio hefyd, gyda'r gyfran uchaf yn Sain Ffagan, lle'r oedd llawer o rywogaethau estron wedi cynefino o erddi, ac Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd yng nghanol dinas Caerdydd. Roedd gan Amgueddfa Lechi Cymru yn Llanberis lawer llai o rywogaethau estron. Yr unig blâu estron difrifol oedd Jac y Neidiwr (Impatiens glandulifera) yn Amgueddfa Wlân Cymru yn Dre-fach Felindre a Sain Ffagan, a Chlymog Japan (Fallopia japonica) yn Sain Ffagan.
Mae 200 (45%) o'r rhywogaethau'n bresennol mewn un o'r safleoedd yn unig (Ffigur 1), ac mae diogelu'r rhain yn hollbwysig er mwyn cynnal bioamrywiaeth gyffredinol Amgueddfa Cymru. Y rheswm pennaf dros y nifer uchel o rywogaethau unigryw yn Big Pit yw presenoldeb gweundir a thipiau glo sydd â gwahanol fflora i'r safleoedd eraill, sydd ar yr iseldir yn bennaf. Roedd 16 o rywogaethau i'w gweld ym mhob un o'r wyth safle.
Roedd planhigion eraill o ddiddordeb yn cynnwys Cwcwll y mynach (Aconitum napellus), Pig-y-crëyr arfor (Erodium maritimum), Llysiau'r-bystwn llyfn (Erophila glabrescens), Gorfanhadlen eiddew (Orobanche hederae) a'r Llawredynen Gymreig (Polypodium cambricum). Ni welwyd Dyfrllys blewynnaidd (Potamogeton trichoides), a gofnodwyd mewn sawl un o lynnoedd Sain Ffagan ym 1992. Heblaw'r rhain, mae'r rhan fwyaf o'r planhigion a welwyd yn gymharol gyffredin ac i'w gweld yn eang yng Nghymru.
Cawsom ein synnu gan nifer y rhywogaethau o blanhigion a welwyd, hyd yn oed os oeddynt yn rhywogaethau cymharol gyffredin yn bennaf. Mae'r amrywiaeth yn Big Pit, Sain Ffagan ac Amgueddfa Wlân Cymru yn golygu y gellir defnyddio'r safleoedd hynny ar gyfer addysg. Bellach, gellir monitro a gofalu am y rhywogaethau mwyaf diddorol.
Ffigur 1. Mynychder nifer y lleoliadau lle y cofnodwyd pob rhywogaeth.
I hope you can spot your drawings in these photos - i'll be adding some more soon!
Dafydd, Tim ac Andy yn gosod y tulath ar y trydydd haenen o wellt
To Gwellt Moel y Gaer o'r prif fynedfa
Dafydd wrthi'n creu'r to gwellt
Dafydd yn defnyddio rhwyf bren i dacluso'r to gwellt
Y Terra Nova yn nociau Bute East, Caerdydd, 15 Mehefin 1910
F.C. Bowring (blaen ar y chwith) a Daniel Radcliffe (blaen ar y dde) gyda'r Comander E.R.G.R. Evans (mewn het silc) ar fwrdd y Terra Nova yng Nghaerdydd, 17 Mehefin 1913.
Y Terra Nova yn gadael Caerdydd, 15 Mehefin 1910
Robert Falcon Scott (1868-1912) oddeutu 1905
Gwelwyd rhai rhywogaethau o ddiddordeb cadwraeth. Mae Groenlandia densa (Dyfrllys cyferbynddail) yn blanhigyn dyfrol sy'n diflannu, a'r llynnoedd addurnol yn Sain Ffagan, lle mae'n ffynnu, yw un o'r ychydig o safleoedd prin yng Nghymru lle mae'n tyfu o hyd. Nodir ei fod dan fygythiad ar y Rhestr Goch yng Nghymru (Dines 2008).
Gwelwyd ychydig o Rorippa islandica (Berwr melyn gogleddol) ar dir gwastraff llaith yn y Ganolfan Gasgliadau yn Nantgarw. Mae'r rhywogaeth hon wedi bod yn lledaenu'n gyflym yn y De yn ystod y degawd diwethaf.
MaeCatapodium rigidum subsp. majus (Gwenithwellt caled) yn laswellt prin sydd wedi parhau i dyfu, er gwaethaf triniaeth chwynladdwyr, ar gobls Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd ers o leiaf 1997.
Ffigur 1. Mynychder nifer y lleoliadau lle y cofnodwyd pob rhywogaeth.
