Mae'r cwcis hyn yn gwbl angenrheidiol ar gyfer weithrediad y wefan.
Rydym yn defnyddio Google Analytics i fesur sut ydych yn defnyddio'r wefan er mwyn i ni ei wella yn seiliedig ar angen defnyddwyr.
Gall y cwcis hyn gael eu gosod gan wefannau trydydd parti a gwneud pethau fel mesur sut rydych yn gwylio fideos YouTube.
[Bydd Sain Ffagan] yn ddarlun byw o’r gorffennol, yn ddrych o elfennau ein Cymreictod presennol, ac yn ysbrydoliaeth i ddyfodol ein gwlad. (Iorwerth C. Peate, 1948).
[Bydd Sain Ffagan] yn ddarlun byw o’r gorffennol, yn ddrych o elfennau ein Cymreictod presennol, ac yn ysbrydoliaeth i ddyfodol ein gwlad.
(Iorwerth C. Peate, 1948).
Prin yw’r llefydd sy’n llwyddo i adlewyrchu hunaniaeth y Cymry i’r fath raddau â Sain Ffagan. Agorodd ei drysau i’r cyhoedd am y tro cyntaf ar Orffennaf 1af, 1948. Dyma oedd amgueddfa awyr agored cenedlaethol cyntaf y Deyrnas Unedig. Roedd yn arloesol am ei bod yn rhoi bywydau’r werin bobl wrth wraidd ein hanes: o’r cychwyn cyntaf, roedd yn torri cwys newydd. Erbyn hyn, hi yw atyniad treftadaeth mwyaf poblogaidd Cymru.
Pennaeth Sain Ffagan o 1948-1971 oedd Dr Iorwerth C. Peate. Ei ysbrydoliaeth oedd amgueddfeydd awyr agored Sgandinafia, a’i fagwraeth yn Llanbryn-Mair.
Llun: © Llyfrgell Genedlaethol Cymru/National Library of Wales
Rhodd hael i’r genedl gan Iarll Plymouth oedd safle’r amgueddfa newydd yn Sain Ffagan.
Gwreiddyn casgliadau Sain Ffagan yw’r hen gegin Gymreig oedd ar un adeg i’w gweld yn yr Amgueddfa ym Mharc Cathays. Fe’i agorwyd ym 1926.
Cefnogwyd Iorwerth Peate i ddatblygu Amgueddfa Werin gan Syr Cyril Fox. Archeolegydd oedd Fox, a Chyfarwyddwr Amgueddfa Genedlaethol Cymru o 1926 i 1948.
Tirlun llawer gwacach nag ydyw heddiw. Cliriwyd y coed o ran helaeth o’r parc er mwyn ailgodi adeiladau hanesyddol. Agorwyd Ffermdy Cilewent ym 1959.
Un o dîm ailgodi’r Amgueddfa yn adeiladu melin wlân Esgair Moel ym 1951. Ffocws y blynyddoedd cynnar oedd datblygu’r amgueddfa awyr agored. Cododd pobl Cymru £50,000 i ariannu’r gwaith.
Iorwerth Peate, ben ac ysgwydd uwchben eraill, yn mynychu agoriad Capel Pen-rhiw ym 1956. Yr adeilad cyntaf i’w hailgodi yn yr amgueddfa oedd ysgubor Stryd Lydan, ym 1951.
Plethu matiau ar gyfer to ffermdy Kennixton, adeilad sydd yn ffefryn i genedlaethau o ymwelwyr. Fe’i agorwyd ym 1955.
Bûm i fy hun yn sgwrsio â’r Cymro Cymraeg olaf mewn llawer pentref ym Morgannwg – profiad trist iawn. Wedi ei farw, wele gladdu holl olud gorffennol y pentre hwnnw. Rhan o apêl radio yr Athro G J Williams ar gyfer yr Amgueddfa Werin, 1958.
Disgynnodd nifer y Cymry Cymraeg wedi’r rhyfel. Yn dilyn apêl radio am arian i brynu offer recordio ym 1958, dechreuodd yr Amgueddfa gofnodi tafodieithoedd a thraddodiadau llafar Cymru.
Penodwyd staff i recordio tafodieithoedd, llên gwerin, canu gwerin yn ogystal ag arferion traddodiadol. Teithiwyd hyd a lled Cymru yn y Land Rover a'r carafan hwn.
Ochr yn ochr â chofnodi tystiolaeth lafar, roedd y gwaith o symud adeiladau hanesyddol yn parhau. Dyma fwthyn Llainfadyn, un o bedwar adeilad a agorwyd yn Sain Ffagan yn y 60au.
Darlun pensaer o Brif Adeilad newydd arfaethedig ar gyfer yr Amgueddfa Werin.
Erbyn yr 1970au, roedd gan yr Amgueddfa orielau, swyddfeydd a gweithdai newydd sbon. Dyma staff yr Amgueddfa Werin o flaen yr Adeilad Gweinyddol newydd ym 1971.
Agorwyd tair oriel newydd: yr Oriel Diwylliant Materol ym 1970; yr Oriel Amaethyddol ym 1974; a’r Oriel Wisgoedd ym 1976.
Roedd yr Amgueddfa hefyd wedi dechrau cofnodi bwydydd traddodiadol. Dyma arddangos gwneud bwydydd yn ffermdy Kennixton ym 1972.
Turnio coed yn Sain Ffagan yn 1977. Un o amcanion yr Amgueddfa o’r cychwyn cyntaf oedd cofnodi a hyrwyddo crefftau traddodiadol.
Erbyn yr 1980au, roedd cymunedau diwydiannol Cymru o dan gymaint o fygythiad â chymunedau cefn gwlad yr 1940au. Roedd angen newid cyfeiriad. Ym 1987, ailgodwyd tai Rhyd-y-car o Ferthyr Tudful yn Sain Ffagan.
Rhai o drigolion gwreiddiol y bythynnod yn siarad â chyfarwyddwyr yr Amgueddfa adeg yr agoriad. Am y tro cyntaf, roedd bywyd o fewn cof i ymwelwyr yn cael ei arddangos.
Agorwyd adeilad hanesyddol bron bob blwyddyn yn yr 1980au – cyfnod prysur! Yn eu plith roedd Popty’r Dderwen, o Aberystwyth.
Ym 1984, agorwyd Ysgol Maestir – adeilad sydd wedi rhoi cyfle i genedlaethau o blant i ddysgu am y gorffennol mewn ffordd uniongyrchol a difyr.
Agor y Pentre Celtaidd yn Sain Ffagan ym 1992. Dyma’r tro cyntaf i’r Amgueddfa ail-greu adeiladau o dystiolaeth archeolegol.
Tan 1993, doedd gan Sain Ffagan ddim enghraifft o gartref pobl dlotaf cefn gwlad. Roedd tŷ clom Nantwallter yn gartref i was ffarm a’i deulu.
Yn sgil Rhyd-y-car, ailgodwyd adeiladau eraill o ardaloedd diwydiannol yn Sain Ffagan. Agorwyd Siop y Gwalia, a fu’n gwasanaethu cymuned lofaol Cwm Ogwr, ym 1991.
Institiwt y Gweithwyr Oakdale yn ei safle gwreiddiol. Agorwyd yr adeilad yn Sain Ffagan ym 1995. Y flwyddyn honno, newidwyd enw Saesneg yr Amgueddfa i gyfleu’r newid pwyslais yn ei gwaith.
Gwlad wahanol iawn oedd Cymru’r 2000au i Gymru cyfnod Dr Peate. Cyfnod o arbrofi ydoedd i’r Amgueddfa. Roedd creu Oriel 1 yn caniatau adlewyrchu darlun mwy cynhwysol o Gymru.
Yn Oriel 1, dechreuwyd cydweithio gyda chymunedau i greu arddangosfeydd. Dyma staff gyda chymuned a weithiodd gyda ni ar y thema Credoau.
Ym 2007, fe agorodd un o brosiectau ailadeiladu mwyaf uchelgeisiol yr Amgueddfa. Ailgrewyd Eglwys Sant Teilo fel yr edrychai cyn i Harri VIII dorri’r cysylltiad â’r ffydd Gatholig ym 1532.
Fe ddysgodd yr Amgueddfa wers bwysig iawn wrth ail-adeiladu Eglwys Sant Teilo. Roedd gan ymwelwyr ddiddordeb brwd yn y broses o greu, yn ogystal â’r cynnyrch gorffenedig.
Rydym bellach mewn cyfnod o drawsnewid mawr yn hanes Sain Ffagan. Bydd Sain Ffagan o hyn allan yn adrodd hanes pobl yng Nghymru dros 240,000 o flynyddoedd. Rydym wedi cyfuno casgliadau hanes ac archeoleg Amgueddfa Cymru i greu orielau newydd a chyffrous.
Yr Orielau
