Traddodiadau’r Nadolig: Bwyd
Mae pobl o bob cwr o Gymru wedi rhannu eu hatgofion am fwydydd y Nadolig gyda ni. Dyma ddetholiad o’r hanesion a’r ryseitiau o’n harchif.
Yr Ŵydd
Am ganrifoedd, yr ŵydd oedd yn ganolog i wledd y Nadolig yng Nghymru. Ers diwedd yr Oesoedd Canol, roedd gan y ffermwyr mawr ŵydd ar y bwrdd i ginio Nadolig. Roedd gwyddau'n hawdd eu magu, ac yn yr hydref cawsant bori a lloffa ar y caeau ŷd ar ôl y cynhaeaf. Roedd yn arfer gan ffermwyr roi gŵydd yn rhodd i'w tenantiaid a'u gweithwyr adeg Gŵyl Mihangel, ond bydden nhw'n gofalu cadw nifer dda i'w pesgi ar gyfer y farchnad Nadolig.
Cadw gwyddau ar ffarm ger y Bont-faen
Y Twrci
Er i’r twrci gyrraedd Prydain yn yr 1500au, roedd yn ddrud iawn a dim ond y cyfoethog allai ei fforddio. Yng nghefn gwlad, yr ŵydd oedd yn dal i deyrnasu, ac ni welwyd y twrci ar fwrdd Nadolig y rhan fwyaf o Gymry tan ail hanner yr 1900au.
Cacen Waed Gwyddau
Cacen waed gwyddau, sef y gacen Nadolig mewn rhannau o sir Drefaldwyn
Yng nghanolbarth Cymru roedd cacen gwaed gwyddau yn foethyn arbennig adeg y Nadolig. Roedd hi'n arfer ei gwneud pan fyddai'r ffermwyr yn lladd nifer fawr o wyddau ar gyfer yr ŵyl. Mae recordiadau hanes llafar yn ein harchif yn nodi ei bod yn cael ei pharatoi yn ardal Trefeglwys, Penffordd-las, Llanbryn-mair a Llangurig. Hyd yma, does dim tystiolaeth iddi gael ei gwneud yn unman arall yng Nghymru.
Byddai gwaed tua thair gŵydd yn cael ei dywallt i fasn pridd a'i ferwi mewn sosbennaid o ddŵr. Yna byddai'r gwaed yn cael oeri a chaledu cyn ei falu'n fân â llaw. Wedyn, roedd yn cael ei gymysgu'n dda â llwy bren gyda chyrens, blawd gwyn, siwet, halen, sbeis a thriog melyn, a'i grasu rhwng dwy haen o grwst brau ar blât yn y popty.
Cyfuniad rhyfedd, meddech chi, ond cofiwch fod y briwgig mewn mins peis yn cynnwys cig go iawn yn wreiddiol!
Gwyliwch ffilm o'n harchif sy'n dangos sut roedd y gacen yn cael ei gwneud
Pwdin Berwi
Cerdyn Nadolig o'r casgliad
Yr hen drefn oedd berwi'r cymysgedd yn un lwmp mawr mewn cŵd lliain. Dyna roddodd iddo'r enwau ‘pwdin lwmp’, ‘pwdin clwt’ a ‘phwdin cŵd’. Byddai gwddf y cŵd yn cael ei glymu gyda llinyn, a'r cŵd yn cael ei grogi o ddarn o bren a bwysai ar draws y crochan, fel bod y pwdin yn hongian yn y dŵr berw. Ar ddydd Nadolig, byddai’n cael ei weini gyda menyn melys.
Byddai pawb yn y teulu, o'r ieuengaf i'r hynaf, yn cymryd eu tro i droi'r pwdin, gan wneud dymuniad cudd ar yr un pryd. Roedd hi'n arfer cuddio darnau bach o arian yn y pwdin, fel yr hen ddarnau tair ceiniog neu chwe cheiniog, er mwyn dod â lwc dda i bwy bynnag fyddai’n dod o hyd i un ar ddydd Nadolig.
Beth am roi cynnig ar y ryseitiau hyn o'r archif:
Pwdin Nadolig o Fynytho, Gwynedd Pwdin Nadolig o Ddowlais, Merthyr TudfulNoson Gyflaith
Mewn rhannau o ogledd Cymru, roedd cynnal Noson Gyflaith yn arfer traddodiadol i ddathlu'r Nadolig neu'r Flwyddyn Newydd. Byddai teuluoedd yn gwahodd ffrindiau i'w cartrefi gyda'r nos am swper mawr, gŵydd a phwdin Nadolig fel arfer, ac yna byddai pawb yn chwarae gemau, yn adrodd straeon ac yn tynnu cyflaith.
Ar ôl berwi'r cynhwysion, byddai'r cyflaith yn cael ei dywallt ar lechen neu garreg fawr wedi'i hiro â menyn. Weithiau, byddai carreg yr aelwyd yn cael ei glanhau a'i hiro'n arbennig. Yna byddai pawb yn iro'u dwylo â menyn ac yn cymryd darn o'r cyflaith i'w dynnu tra oedd yn gynnes. Roedd hon yn grefft arbennig, a’r nod oedd tynnu'r cyflaith nes ei fod yn rhaffau melyngoch. Byddai pawb yn edmygu'r rhai profiadol, ac roedd ymdrechion y dibrofiad yn destun hwyl i bawb!
Rysáit cyflaithGwyliwch ffilm o Gretta Jones a'i brawd Herbert, a fagwyd yn Nhŷ Du, Y Parc, ger y Bala, lle byddai Noson Gyflaith yn cael ei chynnal bob Nadolig.
Roedd cyflaith yn cael ei wneud mewn rhannau o dde Cymru hefyd, yn enwedig yn y cymoedd glo. Hyd y gwyddom, doedd dim cysylltiad ag unrhyw ŵyl arbennig yno, ond roedd yn arfer gan wragedd ei werthu o'u cartrefi neu yn y farchnad leol. Roedd ‘taffi’ a ‘dant’ ymhlith yr enwau arno, ac weithiau byddai'n cael enw'r sawl a'i gwnaeth, fel ‘losin Magws’ neu ‘losin Ansin bach’. Gallai plant brynu stribed dwy owns am geiniog.
Rysáit o Waelod-y-garthTeisen Dorth
Y deisen dorth a wnaed ar gyfer y Nadolig yn siroedd de Cymru
Teisen dorth oedd teisen y Nadolig yng nghymoedd diwydiannol de Cymru. Byddai teuluoedd yn gwneud dwy neu dair teisen ar y tro ac yn eu cario i'r bacws lleol, lle byddai'r pobydd yn eu crasu am geiniog neu ddwy y dorth.
Roedd hi'n arfer i gymdogion ‘brofi’ teisennau ei gilydd dros y Nadolig, ac yn ardal Margam ger Port Talbot roedd hen goel: pe bai merch ifanc yn profi tair teisen ar ddeg mewn un Nadolig, byddai'n siŵr o briodi cyn y Nadolig canlynol! Dyma rysáit ar gyfer teisen dorth o Ddowlais, Merthyr Tudful: Amser Bwyd | Museum Wales
Y Rysáit
sylw - (3)