Meet Ming the clam – how do we know it is the oldest animal in the world? Anna Holmes, 4 Mawrth 2020 Ocean Quahogs, called Arctica islandica by scientists, grow up to 13cm long and can reach great ages. One shell was aged at 507 years old and so was nicknamed Ming because it would have been born in 1499 during the Ming Dynasty in China.But how do we know how old Ming is? Trees, corals and clams grow by adding layers that create annual lines. Counting these lines allows them to be aged. This process of counting them is called Sclerochonology pronounced ‘sklero-kronologee’. Tree rings can be found by simply cutting through a tree trunk and the lines, visible as rings because tree trunks are roughly circular in cross-section, are clearly visible. In our Natural History gallery we have a large tree section with important events in history labelled on the rings – come and see it! Corals are made up of many individual animals known as polyps. The polyps are tiny – only a few millimetres – but can form huge reefs. Polyps form a living mat over a calcium carbonate skeleton. As polyps die their calcium carbonate skeleton is left behind and then new polyps are formed to replace them. The layers of calcium carbonate vary from season to season and so can be counted to age the coral reef. Corals are found all over the world, not just in the tropics. The polyps in the image are from a British specimen of Dead man's fingers (Alcyonium digitatum) in our marine invertebrate collections at Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd - National Museum Cardiff. Ocean Quahogs lay down layers of calcium carbonate every year and these layers form lines that can be counted. The thin sections of shell need to be embedded in resin so they can be handled without breaking and the lines within can then be counted. As with corals, calcium carbonate is taken from the surrounding ocean to create layers of calcium carbonate and so Information on sea temperature, light and nutrient conditions is trapped in the layers. These characteristics can then be analysed decades or even centuries later to provide information on climate change. Scientists have already analysed over 1,300 years of past climate information from the North Atlantic. To find out where Ocean Quahogs live and how long some animals can live for go to:https://museum.wales/blog/2020-02-12/Meet-Ming-the-clam---the-oldest-animal-in-the-world-/
Cwilt Teiliwr Wrecsam, 1842–52 Elen Phillips, 2 Mawrth 2020 Cwilt Teiliwr Wrecsam, 1842–52 Casgliadau Arlein: Gorchudd gwely clytwaith Mae Amgueddfa Cymru yn gartref i dros 200 o gwiltiau a chlytwaith. Mae’r casgliad amrywiol a phwysig hwn yn cynnwys trawstoriad o gynlluniau a thechnegau, ac yn cynrychioli bron i 300 mlynedd o’r grefft yng Nghymru. Un o uchafbwyntiau’r casgliad yw Cwilt y Teiliwr – gorchudd gwely clytwaith a wnaed gan James Williams, prif deiliwr milwrol o Wrecsam. Mae cynllun y cwilt yn brawf o ddawn greadigol y teiliwr, yn ogystal â’i werthfawrogiad o orchestion peirianegol ei ddydd. Yn y gornel uchaf ar y chwith, mae Pont Menai a gwblhawyd gan Thomas Telford ym 1826. Mae traphont Cefn ger Wrecsam yng nghanol y darn, a phagoda Tsieineaidd yn y gornel uchaf. Mae'r golygfeydd eraill y cynnwys themâu Beiblaidd – arch Noa, Jona a’r morfil, Cain yn lladd Abel, a'r ddelwedd ganolog o Adda yn enwi'r anifeiliaid. Gwneir cwiltiau clytwaith yn aml drwy wnïo defnydd sydd dros ben, er enghraifft hen grysau neu siwtiau. Gwnaeth James Williams ei gwilt drwy ailgylchu sborion gwlân – defnydd lifrau milwrol mae’n debyg. Yn syfrdanol, mae'r cwilt cyfan yn cynnwys 4,525 o ddarnau mân, oll wedi'u gwnïo at ei gilydd o’r cefn gyda thrawsbwythau. Gelwir y math hwn o waith yn glytwaith mewnosod. Mae’n dechneg sy’n gofyn am fedr arbennig â’r nodwydd a brethyn sy’n ddigon trwchus i ddygymod â’r trawsbwythau. O ganlyniad, mae’r engreifftiau sydd i’w canfod mewn casgliadau amgueddfeydd yn dueddol o fod yn gysylltiedig â theilwriaid proffesiynol. Yn ôl hanes teuluol, bu James Williams wrthi am ddegawd, rhwng 1842 a 1852, yn pwytho’r cwilt yn ystod ei oriau hamdden. Ymhen dim, daeth galw i’w arddangos yn gyhoeddus. Ym 1876 dangoswyd y cwilt mewn arddangosfa fawr o ‘drysorau celfyddyd’ (Art Treasures Exhibition) a gynhaliwyd yn Wrecsam i gyd-fynd ag Eisteddfod Genedlaethol y flwyddyn honno. Yn ddiweddarach, ym 1925 bu’r cwilt ar arddangos yn Wembley, ac yn Wrecsam unwaith eto pan ddaeth yr Eisteddfod yn ôl i’r dref ym 1933. Mae tystiolaeth o gyfrifiadau ardal Wrecsam yn dangos mai brodor o’r dref oedd James Williams. Fe’i ganed ym 1818 ac erbyn y 1850au roedd ganddo weithdy teilwra yn ei gartref yn College Street, ger Eglwys y Plwyf. Bu farw ym 1895 ac fe etifeddwyd y busnes gan ei fab. Ym 1935, daeth y cwilt i feddiant yr Amgueddfa drwy ei ŵyr, Richard Williams, a oedd hefyd yn deiliwr fel ei dad a’i daid. Meddai ar y pryd: “it has always been my wish that the quilt should be sent to [the] National Museum of Wales so as my fellow countrymen should have the opportunity to admire a work of art that today could not be done if you were to pay the most skilful craftsman £1 a minute to do”.
Yr Amgueddfa Wlân Genedlaethol yn Gwehyddu'r Dyfodol Ann Whittall, 26 Chwefror 2020 Mae gwlân yn cael ei ddathlu fel ffibr hollol naturiol, cynaladwy a bioddiraddadwy'r dyfodol. Mewn oes lle mae'n rhaid i ni gwestiynu'r effaith y mae ffasiwn gyflym yn ei gael ar y blaned, mae nifer cynyddol ohonom yn dychwelyd i ffibrau naturiol – nid dim ond ar gyfer dillad, ond hefyd i inswleiddio a dodrefnu eu cartref. Mae gwarchod sgiliau traddodiadol yn rhan bwysig o waith Amgueddfa Cymru, ond gyda'r diddordeb cynyddol hwn mewn ffibrau naturiol a chynaliadwy, yn ogystal â'r ymchwydd mewn ffasiwn a thecstilau cartref, mae’r sgiliau yma a gysidrwyd am flynyddoedd yn 'grefftau treftadaeth ' nawr yn datblygu'n sgiliau pwysig ar gyfer ein dyfodol.Mae ymwelwyr â'r Amgueddfa Wlân Genedlaethol yn Dre-fach Felindre eisoes yn mwynhau gwylio meistr wehyddwyr Melin Teifi, Melin wlân fasnachol sy'n denantiaid yn yr Amgueddfa, yn gwehyddu ffabrigau hardd mewn patrymau traddodiadol ar wyddau mecanyddol. Maen nhw'n darparu cipolwg diddorol i’n hymwelwyr ar waith a phrosesau melin weithiol. Ond yn anffodus, Melin Teifi yw'r felin wlân olaf yng Nghymru sy'n cynhyrchu gwlanen draddodiadol Gymreig. Yn anterth y diwydiant yn yr ugeinfed ganrif roedd 217 o felinau gwlân yng Nghymru, yn bennaf yn cynhyrchu carthenni Cymreig, gwlanen a brethyn tapestri. Ar hyn o bryd mae 7 i 8 o felinau gwlân yn gweithredu yng Nghymru, ac mae perygl difrifol na fydd y sgiliau hyn yn cael eu cynnal ar gyfer y dyfodol, oni wneir ymdrech gydunol. Dyna pam y mae Amgueddfa Cymru yn arbennig o falch i groesawu tri chrefftwr newydd dan hyfforddiant i'n tîm yn yr Amgueddfa Wlân Genedlaethol. Ymunodd James Whittall, Jay Jones a Richard Collins a ni ym mis Rhagfyr ac maent eisoes wedi dechrau ar eu hyfforddiant mewn sgiliau crefftau treftadaeth. Yn ddiweddar, maen nhw wedi dechrau arddangos rhai o'u sgiliau crefft llaw newydd, i'n hymwelwyr. Mae hyn yn ein helpu i ddod â stori'r diwydiant gwlân a chasgliad yr Amgueddfa yn fyw. Wrth iddyn nhw ddatblygu sgiliau gwehyddu dros y misoedd a'r blynyddoedd nesaf, y gobaith yw y byddant hefyd yn ein helpu i gyflawni rhywfaint o'r galw cynyddol am gynnyrch wedi ei wreiddio mewn traddodiad, a datblygu gweithgaredd masnachol newydd ar gyfer yr Amgueddfa.Gallai gweithgaredd o'r fath gefnogi ein heconomi wledig ac ysgogi cyfleoedd i'n pobl ifanc wireddu'r potensial o ennill gwaith a bywydau boddhaus yn yr ardal, gyda'r fantais ychwanegol o gefnogi cynhaliaeth a datblygiad y Gymraeg. Mae tirwedd y diwydiant gwlân yng Nghymru yn debygol o newid dros y blynyddoedd nesaf, ac mae potensial i dwf 'melinau meicro', yn ddibynnol ar sgiliau traddodiadol yn cael eu cadw i alluogi cyflenwi i ddylunwyr Cymreig. Rydym yn falch iawn o fod yn chwarae ein rhan i adfer y sgiliau gwerthfawr hyn i gefnogi adfywio'r hyn sydd yn hanesyddol wedi bod yn un o ddiwydiannau pwysicaf Cymru.Richard Collins, Crefftwr o dan Hyfforddiant, yn dysgu nyddu ar y droell nyddu.BBC Radio Wales Rhaglen Roy Noble 01/03/2020: Crefftwyr newydd Amgueddfa Wlân Cymru (Gwrandewch o 1:12:00)
Mae cofnodion blodau yn bwysig Penny Dacey, 24 Chwefror 2020 Helo Cyfeillion y Gwanwyn,Gobeithio gwnaeth pawb mwynhau'r gwyliau. Wnaeth eich planhigion blodeuo dros hanner tymor? Cofiwch i gofnodi'r dyddiad mae eich planhigyn yn blodeuo a’r taldra yng milimetr i’r wefan. Mae’n bwysig cofnodi'r wybodaeth hon ar gyfer pob planhigyn, oherwydd bydd hyn yn effeithio ar y dyddiad blodeuo cyfartalog ar gyfer eich Ysgol.Mae ysgolion syn cymryd rhan yn ymchwiliad ychwanegol yr Edina Trust hefyd yn cofnodi os yw’r Cennin Pedr wedi eu plannu yn y ddaear neu mewn pot.Rydym o hyd yn siarad am y cofnodion tywydd rydych yn cadw pob wythnos, ond mae’r cofnodion blodau yn bwysig hefyd. Mae'r ymchwiliad yn edrych ar effaith mae newid yn yr hinsawdd yn cael ar flodeuo planhigion y Gwanwyn. I wneud hyn mae'n rhaid i ni gymharu'r dyddiau blodeuo cyfartalog ar gyfer pob blwyddyn o’r ymchwiliad.Mae’r siart bar isod yn dangos y dyddiad blodeuo cyfartalog ar gyfer pob blwyddyn o’r prosiect. Llynedd welodd y dyddiad blodeuo cyfartalog cynharach ers 2008. Wyt ti’n meddwl bydd ein planhigion yn blodeuo yn gynharach neu’n hwyrach blwyddyn yma? Dyddiau blodeuo cyfartalog ar gyfer Cymru 2006-2019 Mae’r siart bar isod yn dangos y dyddiad blodeuo cyfartalog ar gyfer pob ardal ym 2019. Mae’n dangos a blodeuodd planhigion yn gynharach yn Ogledd Iwerddon ac yn hwyrach yn Yr Alban. Wyt ti'n meddwl byddwn yn gweld yr un patrwm eto blwyddyn yma? Dyddiau blodeuo cyfartalog 2019 Gwyliwch eich planhigion yn agos dros y wythnosau nesaf. 22 Chwefror oedd y diwrnod blodeuo cyfartalog ar gyfer y crocws yng 2019.Mae’n ddiddorol i weld sut mae ein planhigion yn datblygu dros amser. Mae gweithgareddau am fywyd planhigion ar gael ar y wefan: https://amgueddfa.cymru/bylbiau-gwanwyn/Cofiwch i rannu eich lluniau Cyfeillion y Gwanwyn.Athro’r Ardd
Dre-fach Felindre a’r Diwydiant Gwlân 20 Chwefror 2020 Ffordd Newydd o Fyw Roedd y ffatrïoedd melinau gwlân yn cynhyrchu crysau, dillad isaf a blancedi. Roedd y rhain yn hynod boblogaidd ymysg gweithwyr meysydd glo De Cymru. Erbyn y 1890au roedd dros 250 o ffatrïoedd gwlân yng Ngorllewin Cymru gyda 23 yn Nre-fach Felindre a’r ardal gyfagos. Arweiniodd twf y melinau a’r ffatrïoedd gwlân at ffordd newydd o fyw. Y melinau gwlân oedd y cyflogwr mwyaf yn yr ardal tan y 1980au. “Gan fod trigolion pentref Dre-fach Felindre yn dibynnu’n llwyr ar ddiwydiant yn hytrach nag ar amaethyddiaeth, roedd eu meddylfryd yn debycach i feddylfryd trigolion dyffrynnoedd diwydiannol de Cymru – pobl yr oedd ganddynt gysylltiad masnachol agos â hwy – nac i’w cymdogion o amaethwyr.” J. Geraint Jenkins, Cyfres y Grefft: Dre-fach Felindre a’r Diwydiant Gwlân (2005) Edrych i lawr tuag at Dŷ-Cornel, Felindre, tua 1920 Pentref Felindre Gwlad y gân Daeth bandiau a chorau yn rhan bwysig o fywyd yn Nre-fach Felindre. Wrth i’r melinau ffynnu, tyfodd y boblogaeth leol. Ffurfiodd y gweithwyr gorau a bandiau. Enillodd rhai, megis y Band Arian enwog dan arweiniad Albert Evans, lawer o gystadlaethau. Roedd sawl un yn cystadlu mewn Eisteddfodau lleol a chenedlaethol yn flynyddol. Cafodd Cymdeithas Gorawl Gymysg Bargoed Teifi gryn lwyddiant, gan gipio’r wobr gyntaf yn Eisteddfod Genedlaethol Caerfyrddin ym 1911. Cafodd y côr groeso tywysogaidd ar ôl dychwelyd i Dre-fach Felindre. Roedd eisteddfodau lleol yn cael eu cynnal mewn sawl pentref ar hyd a lled Cymru. Nid digwyddiad bach oedd Eisteddfod Dre-fach Felindre. Yn 1897 roedd y gystadleuaeth i’r corau, er enghraifft, ar gyfer corau heb fod yn llai na 100 o leisiau! Band Dirwest Dyffryn Bargod, 1909 Côr Bargod Teifi, 1922 Wedi’i seilio ar ffydd Roedd eglwysi a chapeli yn ganolbwynt pwysig i’r gymuned. Cafodd sawl capel newydd ei adeiladu yn ardaloedd diwydiannol Cymru ar gyfer poblogaeth oedd yn tyfu’n gyflym. Cafodd Capel Bethel yn Nre-fach ei ehangu yn 1840 i ddiwallu anghenion y boblogaeth a oedd yn fythol gynyddu. Roedd Teulu Lewis, perchnogion Melinau Cambrian, yn ddiaconiaid yng Nghapel Bethel. Injan nwy Melinau Cambrian oedd yn darparu’r trydan ar gyfer y Capel! Yn aml roedd perchnogion melinau cyfoethog yn buddsoddi arian yn eu haddoldy. Roedd rhai yn ystyried crefydd fel modd o gynnal gweithlu disgybledig. Ac roedd bri cymdeithasol yn chwarae’i ran hefyd; roedd dewis a maint rhai o’r cerrig beddi yn adlewyrchu statws ac incwm unigolyn. Gellir gweld hyn yn glir ym mynwent Sant Barnabas. Eglwys Pen-boyr Adloniant Roedd patrymau sifft yn golygu bod cyfleoedd i rannu amser hamdden. Yn aml roedd gweithwyr y melinau yn ffurfio timau chwaraeon. Yn Nre-fach Felindre roedd y rhain yn cynnwys tîm pêl-droed Bargoed Rangers a thîm pêl-droed menywod. Yn 1922 cafodd Neuadd y Ddraig Goch ei hadeiladu yn Nre-fach Felindre. Yn debyg i Sefydliadau’r Gweithwyr yng Nghymoedd De Cymru, roedd yn ganolbwynt i fywyd cymdeithasol y pentref. Roedd y neuadd yn cael ei defnyddio ar gyfer dawnsfeydd, dramâu, cyngherddau, biliards a gemau cardiau. Rhoddodd Johnny Lewis o Felinau Cambrian £8,000 tuag at adeiladu Neuadd y Ddraig Goch newydd yn 1964. Hefyd rhoddodd Johnny Lewis y tir lle mae’r parc lleol, Parc Puw, wedi’i leoli i bobl Dre-fach Felindre. Bargoed Rangers - Pencampwyr Cyntaf y Gynghrair ar ôl yr Ail Ryfel Byd Tîm hoci Dre-fach Felindre, 1930-31 Brenhines y Carnifal, tua’r 1950au Siopau a busnes lleol Daeth Dre-fach Felindre yn bentref prysur ag amrywiaeth o siopau i ddiwallu anghenion poblogaeth a oedd yn tyfu. Ar un adeg roedd tair tafarn, siop sgidiau, busnes gwneud menyn, gof, siop teiliwr a siop-bob-dim yn y pentref. Mewn sawl ffordd roedd y busnesau hyn yn ddibynnol ar lwyddiant y diwydiant gwlân. O ganlyniad i ddirywiad y melinau gwlân ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf roedd llawer yn ddi-waith a chafodd rhai teuluoedd eu gorfodi i adael yr ardal i chwilio am waith. John Jones, Saer Dodrefn, Gwalia House, Felindre, 1916 William Hindes, Felindre, 1920 Streiciau ac aflonyddwch cymdeithasol Yn y 1880au bu twf mewn undebau llafur a galw am wella amodau gwaith. Trefnodd gweithwyr ffatri yn Nre-fach Felindre streic yn 1889 oherwydd cyflogau gwael. Parhaodd y streic am ddwy wythnos ar bymtheg. Ar ôl y streic awgrymodd y papur lleol, y Carmarthen Journal, ffyrdd o ddatblygu gwell perthynas waith rhwng y perchennog a’r gweithwyr. Anogodd y Journal berchnogion y felin i fuddsoddi yn addysg eu gweithwyr a chefnogi adeiladu ystafell ddarllen. Yn 1890 cafodd yr Ystafell Ddarllen ei chwblhau. Ffurfiodd 520 o wehyddion gwrywaidd a benywaidd o blwyfi Llangeler a Phen-boyr Undeb Llafur yn 1900. Staff Melin Wlân Dyffryn, tua 1890 Gwŷdd llaw a nyddu, tua 1870 Gwrthdaro Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf roedd lifrai’r milwyr wedi’u gwneud o wlanen. Roedd melinau’r ffatri yn Nre-fach Felindre yn gweithio bedair awr ar hugain y dydd er mwyn diwallu’r archebion am wlanen gan y Swyddfa Ryfel. Dechreuodd yr ardal ffynnu unwaith eto o ganlyniad i’r galw newydd hwn. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd cafodd milwyr Americanaidd eu lletya yn Nre-fach Felindre. Cafodd rhai ffatrïoedd segur eu defnyddio fel barics. Mae gan y gymuned atgofion melys am y GIs Americanaidd a’r siocled a roddwyd yn anrheg i’r plant lleol. Cafodd gwersyll i garcharorion rhyfel ei sefydlu gerllaw yn Henllan ar gyfer carcharorion o’r Eidal. Fe’u hanfonwyd i weithio yn y gymuned leol. Gweddnewidiodd y carcharorion un o gytiau’r gwersyll yn gapel gan ddefnyddio llifynnau o’r melinau gwlân i baentio ffresgos ar y muriau. Milwyr Rhyfel Byd Cyntaf y plwyf Gwarchodlu Cartref, Felindre, 1940-45 Mrs Nesta Morgan, 1912- 2003 Gweithiodd Nesta Morgan ym Melinau Cambrian rhwng 1927 ac 1965. Mr John Davies, rheolwr cyntaf Melinau Cambrian, oedd tad Nesta. Roedden nhw’n byw drws nesaf i’r felin yng Nghlungwyn. Gweithiodd John Davies ym Melinau Cambrian am 58 o flynyddoedd. Ar ôl ei ymddeoliad roedd yn dal i roi help llaw yn y felin nes iddo farw ychydig cyn ei ben-blwydd yn 100 oed. Pan losgwyd Melinau Cambrian yn ulw yn 1919, roedd Nesta ar wyliau â’i rhieni yn Llanwrtyd. Roedd yn digwydd bod yn ben-blwydd arni yn 7 oed. Mae’n cofio ei rhieni yn derbyn telegram a’r ffaith eu bod wedi cynhyrfu o glywed y newyddion. Ar ôl iddyn nhw ddychwelyd i Dre-fach Felindre roedd yr afalau ar y goeden afalau yn yr ardd wedi coginio yng ngwres y tân. Pan oedd Nesta’n gweithio yn y felin roedd oddeutu 80 o bobl yn gweithio yno. Roedd hi’n gweithio yn yr ystafell wnïo ac yn gwneud gwaith gosod gan amlaf. Erbyn iddi droi’n 18 mlwydd oed roedd yn gwnïo ffedogau a gwregysau ac yna treuliodd 10 mlynedd yn yr ystafell dorri a hi oedd yn gyfrifol am yr ystafell wnïo. Mae Nesta’n cofio teithiau dydd blynyddol i weithwyr Melinau Cambrian. Roedden nhw’n teithio ar fws i leoedd megis Llanfair-ym-Muallt, Llandrindod a Chastell-nedd. Roedden nhw’n cael cinio ac roedd y rhain yn ddyddiau da. Nesta Morgan a staff ystafell wnïo Melinau Cambrian
