• Wyddech chi fod deinosoriaid yn byw yng Nghymru dros 200 miliwn o flynyddoedd yn ôl?
• 220 miliwn o flynyddoedd yn ôl, roedd yr ardal rydyn ni’n ei hadnabod bellach fel de Cymru yn anialdir. Ond roedd lefelau'r môr yn codi, ac erbyn 200 miliwn o flynyddoedd yn ôl, roedd moroedd trofannol wedi disodli'r anialdir.
• Deinosor bychan o Gymru o'r cyfnod Jwrasig yw’r Dracoraptor. Cafodd ei ddarganfod gan helwyr ffosiliaid yn 2014 ac mae bellach yn cael ei arddangos yn Amgueddfa Cymru

Mae ffosiliau’n cynrychioli gweddillion anifeiliaid a phlanhigion a oedd yn byw filiynau o flynyddoedd yn ôl a gallant ysbrydoli pobl o bob oed. Mae darganfyddiadau diweddar o ffosiliau gwych o ddeinosoriaid 200 miliwn oed yn ne Cymru wedi ychwanegu at ein dealltwriaeth o'r ymlusgiaid eiconig hyn a'r amgylchedd roedden nhw’n byw ynddo. Mae ffosiliau hynaf Cymru yn dyddio'n ôl i ychydig dros 560 miliwn o flynyddoedd – ond stori arall yw honno.

Pryd ymddangosodd y deinosoriaid gyntaf?

Esblygodd y deinosoriaid am y tro cyntaf tua 240–235 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Bryd hynny roedd bywyd ar y ddaear yn adfer ei hun ar ôl y difodiant torfol mwyaf erioed, sef y Farwolaeth Fawr, ac roedd llawer o grwpiau newydd yn esblygu i lenwi’r bylchau a adawyd gan anifeiliaid diflanedig. Yn ystod y cyfnod hwn, sef y cyfnod Triasig, cafodd yr holl gyfandiroedd y gwyddom amdanyn nhw heddiw eu huno fel uwchgyfandir enfawr – Pangaea – a oedd yn darparu hinsawdd sych a phoeth a oedd o fantais i’r Deinosoriaid a’r ymlusgiaid eraill. Mae’r deinosoriaid a'r pterosoriaid oedd yn hedfan yn perthyn i grŵp o ymlusgiaid o'r enw archosoriaid. Yr unig aelodau o’r grŵp yna sy’n byw heddiw yw crocodeiliaid ac adar.

Sut olwg oedd ar y deinosoriaid cynnar?

Roedd y deinosoriaid cynharaf oll yn anifeiliaid bychan, ysgafn a deudroediog oedd yn cerdded ar ddwy goes, a dim ond yn llawer diweddarach y gwnaethon nhw esblygu i'r meintiau, siapiau a ffyrdd o fyw anferthol rydyn ni mor gyfarwydd â nhw heddiw.

Pryd gafodd deinosoriaid eu darganfod gyntaf yng Nghymru?

Anchisauripus, yr olion traed deinosor cyntaf i gael eu darganfod yng Nghymru, yn 1879

Cafwyd hyd i'r dystiolaeth gyntaf o ddeinosoriaid yng Nghymru yn 1879 pan oedd arlunydd a hanesydd naturiol o Gymru o'r enw T.H. Thomas yn archwilio pentrefi ger Porthcawl ym Mro Morgannwg. Sylwodd ar slab anarferol o graig ger yr eglwys yn y Drenewydd yn Notais. Ar y graig sgwâr 2 fetr wastad hon roedd olion llwybr pum ôl troed, bob un â thri bys troed syth. Yn ôl y chwedl leol, olion traed y diafol oedd y rhain, ond roedd Thomas yn eu hadnabod fel rhai oedd yn cyfateb i’r olion traed deinosoriaid a ganfuwyd yn America. Trefnodd i'r graig gael ei symud i Amgueddfa Ddinesig Caerdydd (rhagflaenydd Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd fel y'i gelwir heddiw).

Yr un flwyddyn, daethpwyd o hyd i ail slab gerllaw gyda thri gwahanol math o olion traed deinosoriaid. Roedd un o'r olion traed hyn yn fwy ac yn lletach, gyda phedair bys troed crwm.

Allwch chi ddod o hyd i olion traed deinosoriaid yng nghreigiau'r de heddiw?

Gallwch; mae ambell safle yng Nghymru lle gallwch ddod o hyd i olion traed heddiw. Mae'n bwysig cofio bod y rhain i gyd yn cael eu gwarchod gan y gyfraith, gan eu bod yn Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig (SoDdGA neu SSSI) a gallai morthwylio neu gasglu olion traed arwain at ddirwy enfawr.

Bae Bendricks, ger y Barri, yw'r lle gorau i weld rhai o'r olion traed. Mae angen i chi ymweld pan fydd y llanw’n isel ac edrych yn ofalus iawn ar silffoedd fflat y graig. Mae'n haws gweld olion traed os yw'r haul yn isel yn yr awyr, neu ar ôl glaw pan fo'r pantiau bach yn llawn dŵr.

Pa fath o olion traed deinosor sydd wedi eu canfod yn y de?

Mae o leiaf bedwar math gwahanol o olion traed wedi eu canfod yn y de. Mae dau fath mwy a dau fath llai, ond mae'n debyg eu bod yn cynrychioli mwy na phedwar math o ddeinosor. Mae yna hefyd ychydig o olion a allai fod wedi'u gwneud gan fathau eraill o ymlusgiaid.

Pa fath o ddeinosoriaid adawodd yr olion traed hyn?

Ôl troed deinosor bach a ddarganfuwyd yn 2020

Mae bron yn amhosibl dweud yn union pa fath o ddeinosoriaid wnaeth adael yr olion traed, gan fod gan lawer o fathau ohonyn nhw draed tebyg. Yn hytrach, mae palaeontolegwyr yn defnyddio enwau sy'n cynrychioli maint a siâp yr ôl troed heb geisio ei gyfateb i unrhyw un anifail. Rydyn ni’n cymharu maint a siâp yr olion traed â ffosiliau esgyrn traed ymlusgiaid a oedd yn byw tua'r un pryd i ganfod y grŵp cyffredinol o ddeinosoriaid a allai fod wedi'u creu.

Rhoddir yr enw Anchisauripus ar ôl troed tri bys o tua 20cm o hyd gyda bys canol hir. Credwn fod olion traed Anchisauripus wedi'u gwneud gan theropod neu ddeinosoriaid cigysol (oedd yn bwyta cig) a oedd tua 2 fetr o daldra, ac efallai hyd at 5 metr o hyd. Y rhain fyddai prif ysglyfaethwyr yr ardal. Yr enw ar yr olion traed lletach, pedwar bys (neu weithiau tri bys) yw’r Eosauropus. Byddai olion traed Eosauropus wedi cael eu gadael gan ddeinosoriaid llysysol (oedd yn bwyta planhigion) tua 2–3 metr o daldra o bosibl.

Mae yna hefyd olion tri bys llai o'r enw Grallator. Mae'r rhain tua 8–12cm o hyd ac mae ganddynt fys canol hir. Mae'n debyg iddynt gael eu creu gan ddeinosoriaid theropod bach.

Y pedwerydd math yw Evazoum. Mae'r rhain tua 10–12cm o hyd, ac mae ganddyn nhw naill ai 3 neu 4 o fysedd syth sydd i gyd bron yr un hyd. Mae'n debyg iddynt gael eu creu gan ddeinosoriaid llysysol bach, sauropodomorph. Dyma’r math o ôl troed a ganfuwyd gan Lily Wilder yn 2021 ac sydd bellach i'w weld yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd.

Pa mor bell yn ôl oedd y deinosoriaid hyn yn byw?

Roedd y deinosoriaid a adawodd olion traed yn ne Cymru yn byw yma 220 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Roedd hyn yn ystod rhan uchaf y cyfnod Triasig (Cyfnod Norian). Enw'r graig goch lle cawsant eu cadw yw Carreg Laid Mersia.

Sut le oedd Cymru yn y cyfnod Triasig?

220 miliwn o flynyddoedd yn ôl dim ond un rhan fach o'r uwchgyfandir enfawr o'r enw Pangaea oedd Cymru. Doedd dim Cefnfor yr Iwerydd na Môr y Gogledd gan fod Cymru wedi’i huno ag America ac Ewrop. Roedd hyn yn golygu bod gennym hinsawdd sych a phoeth iawn, a gorchuddiwyd llawer o dde Cymru mewn anialwch poeth. Byddai stormydd achlysurol yn achosi i lifogydd o ddŵr lleidiog a chreigiau lifo i lawr o'r bryniau cyfagos i wastadoedd yr anialdir. Byddai hyn yn creu llynnoedd bas a nentydd a oedd yn anweddu'n gyflym gan adael llaid gwlyb. Gadawodd y deinosoriaid olion traed wrth iddynt gerdded drwy’r llaid a oedd wedyn yn caledu yn yr haul, gan gadw'r olion cyn iddynt gael eu gorchuddio gan y llifogydd nesaf.

A ddarganfuwyd unrhyw esgyrn o'r deinosoriaid Triasig hyn?

Zanclodon – gên deinosor theropod a ddarganfuwyd yn 1897

Yn 1897, cafwyd hyd i asgwrn gên yn Stormy Down, ger Pen-y-bont ar Ogwr. Cafodd hyn ei gadw mewn creigiau sydd ond ychydig filiynau o flynyddoedd yn iau na'r olion traed. Cafwyd hyd i'r asgwrn gên mewn craig o'r enw Tywodfaen Cwarela, o ddiwedd y cyfnod Triasig. Mae'n dangos argraffiadau clir iawn o sawl dant crwm, yn pwyntio tuag yn ôl, gan nodi mai bwyta cig oedd hwn. Rhoddwyd yr enw Zanclodon ar y deinosor, sy'n golygu dant gau neu wag. Credir mai dyma'r un math cyffredinol o ddeinosor a adawodd olion traed Anchisauripus.

Yn fwy diweddar, daethpwyd o hyd i asgwrn bys ac asgwrn bys troed o ddeinosoriaid o faint tebyg o'r cyfnod Triasig (gwely esgyrn Rhaetig) ym Mhenarth – sydd o oedran tebyg. Mae'r rhain yn parhau i fod o dan berchnogaeth breifat ar hyn o bryd.

A oedd darganfyddiadau deinosoriaid eraill yng Nghymru?

Cafwyd hyd i ddau ddeinosor bychan, ffosiledig mewn chwarel ger y Bont-faen, yn y de. Fe'u cloddiwyd yn y 1950au pan oedd chwareli'n cael eu gweithio â llaw, yn hytrach na gyda ffrwydron. Roedd y ddau ddeinosor hyn yn ddeinosoriaid ifanc, ac roedd y ddau yn fach iawn. Roeddent tua 50cm o daldra. Un o'r rhain yw’r deinosor sawropodomorff sef Pantydraco tra bod y llall yn theropod bach o'r enw Pendraig. Mae bron yn amhosibl rhoi union ddyddiadau ar gyfer y deinosoriaid hyn gan iddynt gael eu darganfod yn olion ogofâu hynafol, lle cawsant eu golchi i’r craciau bach a’r holltiadau dwfn. Credir eu bod yn ôl pob tebyg o ran ddiweddaraf un y Cyfnod Triasig – tua 200–205 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Mae'r ffosiliau hyn yn perthyn i'r Amgueddfa Hanes Natur yn Llundain.

Oes yna unrhyw ddeinosoriaid Jwrasig yn ne Cymru?

Yn 2014, darganfuwyd rhan o sgerbwd deinosor oedd yn bwyta cig o'r enw Dracoraptor ar Drwyn Larnog, ger Penarth. Cafwyd hyd i hyn mewn sawl bloc ar ôl cwymp yn y clogwyn. Mae'r esgyrn yn lled-gymalog, gydag un bloc yn cynnwys elfennau o'r glun a rhan uchaf y goes, roedd gan un arall y fraich chwith ac esgyrn y llaw, roedd traean yn cynnwys y benglog, tra bod un arall yn cynnwys esgyrn y droed chwith. Ni chwympodd y sgerbwd hwn yn ddarnau cyn iddo gael ei ffosileiddio, ond fe arnofiodd allan i'r môr, lle suddodd ac yna gael ei orchuddio gan fwd.

Sut olwg oedd ar y Dracoraptor?

Deinosor bychan oedd y Dracoraptor. Ni fyddai wedi bod yn fwy na 2.5m o hyd ac mae'n debyg mai dim ond tua 50–70cm o daldra. Roedd yn anifail main a allai fod wedi symud yn gyflym i ddal ei ysglyfaeth. Roedd ganddo lawer o ddannedd miniog, a oedd yn pwyntio tuag yn ôl i’w ên. Cerddai a rhedai ar ei goesau ôl, gan ddefnyddio ei freichiau o bosibl i fachu ei ysglyfaeth. Roedd ganddo gynffon hir iawn, a gwddf hir.

Penglog Dracoraptor, y deinosor theropod bach a ddarganfuwyd yn 2014

Argraff artist o Dracoraptor

Faint yn ôl oedd y Dracoraptor yn byw?

Roedd y Dracoraptor yn byw tua 201 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Rydyn ni’n gwybod hyn oherwydd gallwn weld yr union haen o graig y disgynnodd y ffosil ohoni. Mae'r creigiau ar Drwyn Larnog wedi cael eu cofnodi a'u mesur yn fanwl fel ein bod yn gwybod eu hoedran. Dyma oedd dechrau'r Cyfnod Jwrasig.

Sut olwg oedd ar Gymru yn y Cyfnod Jwrasig?

Roedd hwn yn gyfnod o newid hinsawdd a chynnydd yn lefel y môr yng Nghymru. Dechreuodd uwchgyfandir Pangaea rannu ar wahân ar ddiwedd y cyfnod Triasig a dechreuodd Cefnfor yr Iwerydd ffurfio. Boddwyd yr anialdir Triasig yn araf wrth i’r moroedd godi, a throdd yr hinsawdd yn llawer gwlypach hefyd. Erbyn dechrau'r Jwrasig, roedd moroedd cynnes a bas yn gorchuddio de Cymru yn bennaf, a oedd yn gynefin delfrydol i lawer o anifeiliaid morol. Roedd rhai o'r bryniau blaenorol bellach yn ynysoedd yn codi o'r môr, ac roedd mamaliaid cynnar, deinosoriaid ac ymlusgiaid eraill yn byw ar yr ynysoedd hyn.

Ble alla i ddod o hyd i ffosiliau deinosor yng Nghymru?

Mae ffosiliau deinosor yn hynod brin, ac nid ydych yn debygol o ddod o hyd i un. Nid oes unman yn y DU lle gallech fynd i ddod o hyd i ffosiliau deinosoriaid gyda sicrwydd. Ond mae llawer o ffosiliau eraill i'w cael, cyn belled â'ch bod yn dilyn rheolau diogelwch synhwyrol ac yn cymryd gofal i beidio â difrodi neu dynnu unrhyw un sydd i’w weld mewn arwynebau creigiau solet.

Os ydych chi'n dod o hyd i rywbeth nad ydych chi'n siŵr amdano, yna mae'n well cysylltu ag Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd er mwyn gwirio'ch darganfyddiadau. Cofiwch roi gwybod i ni ble y daethoch o hyd i'ch ffosil, a beth yw ei faint. Pan fyddwn yn ateb, gallwch anfon lluniau o'ch canfyddiad atom.

Edrychwch ar ein Taflenni Sylwi i helpu i adnabod eich darganfyddiadau eich hun.

In this series of Strike Stories we hear the highs and lows of that life changing year through the eyes of miners, families, police officers and politicians as they recall what life was like in 84–85.

The Strike Stories form part of the Streic 84–85 Strike exhibition which is on display at National Musem Cardiff until April 27 2025.

© Amgueddfa Cymru

Rhian

We were some of the lucky ones, because Dad had a trade. He’d been a builder, before he went to work at cwm coke colliery so he went out looking for work around our community. Our neighbour was amazingly kind and found him some jobs in his house and with other family members and that helped tide us over and my brothers, who were bigger than me, still talk about how tough it was and they’d mix cement and do other bits and bobs after school and on the weekends, to help him.

The garden became really important – vital to us keeping food on the table.

I was only little – four – and my biggest memory of it all was of having the best Christmas I could ever have imagined. In our family we talk still about it being the best one ever. What we didn’t know at the time was that the whole community pulled together to make sure every family had a lovely Christmas. I had the Sindy house, furniture including kitchen bathroom, bedroom, and dining table and sofa. And a horse, cart and dog – and a My Little Pony! They pulled out all the stops.

Betty

My husband had spent 28 years working at the colliery, in Beddau. During the strike, each week, Friday, we’d get a box delivered – with flour, corned beef, and other groceries to help us get through the week. The whole community in our valley pulled together to provide for every family.

We were lucky. A family with three kids, we certainly felt the impact. My husband had a trade before the colliery – he was a bricklayer – and thanks to the kindness of our neighbour, who hired him to work, firstly on his house and then on his mother in law’s, we had some income to tide us over.

We had to manage on what we had. Everyone did. But it didn’t stop us having the best Christmas my kids ever had. Friends gathered together and bought gifts so the kids had presents on Christmas morning. We still talk about it.

We pulled through. After the pits closed some of the men never worked again – there was nowhere to work and then other factories and things went, too, like Revlon, Silent Channel and Louis Edwards – all gone. So, the valley emptied as people left find to work elsewhere, Bridgend, Cardiff, or further afield.

There was a lot of upheaval. We were devastated by the strike, we had no idea it’d last that long. The devastation in this valley is permanent. Despite it all, my children have done well – but it was a very sad time and even now, there’s nothing. Nothing has been replaced in all these years since it shut down. There’s nothing left. They promise the world – and nothing changes, nothing ever gets done. The Valleys are completely shut off.

When Margaret Thatcher died, my husband hung a Welsh flag from a post outside our house. There were a lot of them, hung all across our valley.

Rhian and Betty Philips, mother and daughter of a striking miner, Maesteg.

Yn y gyfres yma o Straeon y Streic fe glywn ni am y gorau a gwaetha o fywyd yn ystod y flwyddyn a newidiodd fywydau glowyr, eu teuluoedd, yr heddlu a gwleidyddion wrth iddynt hel atgofion am beth oedd bywyd fel rhwng 84-85.

Mae Straeon y Streic yn rhan o arddangosfa Streic 84-85 Strike sydd i'w gweld yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd tan Ebrill 27 2025.

© Richard Williams

Doedd yr un lofa yn mynd i fod yn rhywbeth oedd yn para am byth. Roedd pawb oedd yn gysylltiedig â’r diwydiant glo yn cydnabod hynny. Ond fel unrhyw berson synhwyrol, roeddwn i eisiau unrhyw newid sy’n cynnwys cau pyllau i gael eu hystyried yn llawn, ei seilio ar ffeithiau, ei gyfiawnhau mewn economeg go iawn a dadansoddiad daearegol gyda sail resymegol i bopeth. Roedd hwnnw’n safbwynt strategol a oedd yn ystyried anghenion ynni ein gwlad a lles ein cymunedau. Ni dderbyniodd y Llywodraeth yr un o’r amcanion hyn. Roedd Glo Prydain wedi’i wladoli yn faich ariannol ac Undeb y Glowyr yn rhwystr milwriaethus i raglen cau pyllau. Roedd yn rhaid cael gwared ar y ddau.

Mae yna achosion o wledydd datblygedig yn trefnu’r symudiad i ffwrdd o’r diwydiannau echdynnol a thrwm drwy baratoi, talu iawndal, ymgynghori, cynllunio lleol, ailhyfforddi ac annog buddsoddiad mewnol. Ni chafwyd hynny yn y DU. Roedd cau diwydiant yn golygu cau cymuned. Lleihau diogelwch, incwm, ffitrwydd corfforol a meddyliol, cyfalaf cymdeithasol, grym diwylliannol.

Yn ogystal ag arwyddocâd cenedlaethol cyffredinol y diwydiant glo, roedd y problemau yn wleidyddol ac yn bersonol i mi. Ym 1984 roedd 6,000 o lowyr yn fy etholaeth a llawer ohonyn nhw’n ffrindiau i mi. Roedd fy nhad, teulu estynedig yn Nhredegar ac Aberdâr, fy nau daid, a chwe ewythr, i gyd yn lowyr yn eu tro.

Roedd un yn gapten y ffas yng Nglofa’r Tŵr, sef y lofa olaf i gau yn ne Cymru. Roedd cyflogaeth yn y ddwy dref yn ymwneud â’r diwydiant glo, gan gynnwys dur a gwaith peirianneg. Gwnaeth fy mam, a oedd yn Nyrs Ardal, fy magu i gredu mai glowyr oedd y dynion gorau ac mai ardaloedd fel ein hardal ni oedd y cymunedau cryfaf a mwyaf cynhyrchiol.

Roedd pleidlais pen pwll wedi bod erioed - er, dros y degawdau, doedd streiciau cenedlaethol ddim yn ffordd gyffredin o ddatrys problemau. Rhwng Streic Gyffredinol 1926 a 1972, doedd na’r un streic genedlaethol gan y glowyr. Daeth streic genedlaethol 1974, yr un yr honnir a ddymchwelodd Llywodraeth Heath, ar ôl pleidlais pen pwll genedlaethol. Ym 1984, fodd bynnag, llwyddodd Scargill i osgoi cynnig opsiwn streic i Gynhadledd Genedlaethol Arbennig yr NUM, ac felly osgoi pleidlais ddemocrataidd. Roedd hyn oherwydd roedd yn meddwl y byddai’n colli pe byddai pleidlais yn cael ei chynnal - cafodd ei drechu ynghynt yn ‘83. Roedd yn benderfynol o ddibynnu ar bicedu yn hytrach.

Roeddwn i - a llawer o lowyr - yn gwybod fod hyn yn risg enfawr: byddai peidio cael pleidlais yn sicr o rannu’r gweithlu yn ogystal â lleihau’r tebygrwydd o gydsafiad cefnogol gan weithwyr eraill ym maes trafnidiaeth, gorsafoedd pŵer a’r dociau. Pan ddatgelwyd y realiti hwn i Scargill, cefais i ac eraill ein hanwybyddu.

Roedd Scargill yn ddyn deallus ac yn areithiwr arbennig. Roedd hanes, realaeth, a synnwyr cyffredin i gyd yn dweud ei bod hi’n dwp dibynnu ar wrthdaro a phicedu. Ond pan fyddai’n symleiddio’r anghydfod drwy ofyn y cwestiwn heriol ‘Ar ochr pwy ydych chi?’ roedd yn amhosibl i bobl - yn enwedig y glowyr ifanc a oedd yn dibynnu ar ddyfodol i’r glo ar gyfer bywoliaeth - i beidio cael eu llyncu yn y brwdfrydedd, yn enwedig pan ddywedwyd wrthyn nhw fod y stoc glo bron â dod i ben a’r Llywodraeth yn gwywo.

Byddai Arthur Scargill yn gwneud gofynion a rhoi gorchmynion o’r llwyfan ac o’i swyddfa yn Sheffield - ond nid oedd strategaeth. Ar ôl i’r streic ddechrau - yn eironig ond ar ddamwain - cynigiodd beth oedd yn ymddangos fel proses effeithiol a bwriadol, ond nid oedd yn bodoli oni bai yn ei ben. Doedd gan Scargill ddim cynllun. I’r gwrthwyneb, roedd gan lywodraeth Margaret Thatcher strategaeth gadarn iawn, ac fe gafodd ei rhoi ar waith yn ddidrugaredd.

• Cafodd Ian McGregor ei benodi gan y Prif Weinidog fel cadeirydd y Bwrdd Glo Cenedlaethol. Roedd ganddo enw fel "dyn caled", wedi’i ddatblygu fel rheolwr corfforaethol yn yr UDA ac wedi’i atgyfnerthu yn ystod ei gyfnod yn cadeirio Corfforaeth Dur Prydain.
• Cyflwynodd ei llywodraeth ddeddfwriaeth a oedd yn tynnu buddiannau oddi wrth deuluoedd streicwyr. ⁠
• Cydlynodd heddluoedd Prydain mewn ffordd hollol newydd, gan ddefnyddio’r Swyddfa Gartref a Chymdeithas Prif Swyddogion yr Heddlu i greu sefydliad cenedlaethol na welwyd o’r blaen na wedyn yn y DU.
• Ac - yn hanfodol - sicrhaodd y stôr glo mwyaf erioed - tua 40% yn fwy nag erioed o’r blaen a’i gadw ar gyfer gorsafoedd pŵer, gweithfeydd golosg, a dociau.

Roedd hi wedi gwneud y paratoadau hyn ar gyfer amhariad ar y cyflenwad ynni yn dilyn ei setliad ar gyfer yr anghydfod dros dâl y glowyr ym 1981 ac ar sail y "Cynllun Ridley" a luniwyd gan un o’i Gweinidogion ar ôl cwymp Llywodraeth Heath ym 1974 - colled a adawodd y Ceidwadwyr yn chwerw dros ben.

Roedd y llywodraeth wedi paratoi’n dda ar gyfer anghydfod hir. Ond allen nhw fyth fod wedi rhagweld dau ddatblygiad a oedd o fantais enfawr iddyn nhw: Yn gyntaf, doedden nhw fyth wedi meddwl y byddai’r glowyr yn streicio heb bleidlais, yn ail, doedden nhw fyth wedi breuddwydio y byddai streic glo yn dechrau yn y gwanwyn. Roedden nhw’n elfennau a fyddai’n amlwg yn gweithio yn erbyn y glowyr. ⁠Roedd gan y Llywodraeth adnoddau diri ac, yn fanteision ychwanegol, cawson nhw’r tywydd a’r rhaniad yng ngweithlu’r glowyr. Roedd gan y glowyr ddewrder ac ymroddiad ac achos ymarferol dros lo - ond dim byd arall. Glowyr yn picedu yn erbyn glowyr yn gweithio, gyda’r heddlu, yn aml mewn niferoedd enfawr gyda threfniant milwrol, ceffylau a chŵn yn dal y tir rhyngddyn nhw. Roedden nhw’n disgrifio eu hunain fel ‘y cig yn y frechdan’.

O ystyried yr angerdd, ac agwedd rhai unedau’r heddlu, roedd gwrthdaro yn anochel. Mewn trefi a phentrefi glofaol traddodiadol, lle roedd yr heddlu yn cael eu hystyried fel pobl ddibynadwy a oedd yn rhan o’r gymuned, dinistriwyd y berthynas honno. Rhannwyd teuluoedd, ac mewn rhai ardaloedd, rhannwyd cymdogaethau. Roedd bod yn "fradwr" yn cael ei drin fel pechod marwol. Mewn rhai ardaloedd, lle roedd y mwyafrif yn parhau i weithio, roedd streicio yn cael ei ystyried yn frad. Wrth i’r streic fynd yn ei blaen am flwyddyn - ac am flynyddoedd wedyn - roedd dyled, tlodi, lefelau uchel o ddiweithdra, poen meddwl, rhaniad a phryder.

Ceisiodd pobl oresgyn hyn i gyd gyda dewrder aruthrol. Daeth teuluoedd at ei gilydd a daeth cymunedau yn agosach. Ond doedd hynny ddim yn gyffredinol. Cynyddodd nifer teuluoedd yn chwalu a methu talu morgeisi, troseddau a hunanladdiad. ⁠ Un datblygiad cadarnhaol a ddaeth i’r amlwg yn y meysydd glo oedd bod menywod, yn ystod y streic, wedi bod yn arwain. ⁠

At ei gilydd, fe wnaethon nhw sicrhau'r pethau oedd o bwys: bod pob teulu yn cael pryd o fwyd, bod pob plentyn gyda rhywbeth i’w agor ar ddiwrnod y Nadolig, bod neb yn gorfod teimlo fel derbynnydd elusen gan fod pawb yn cyfrannu rhywbeth. Dros gyfnod byr o amser, esblygodd ceginau cawl yn sefydliadau cymunedol a oedd wedi’u trefnu’n dda ac yn strategol ac wedi’u hariannu gan gyfraniadau pobl leol, undebau llafur eraill gartref a thramor a drwy godi arian yn ddi-baid. Bu rhai menywod yn teithio ledled y DU ac, yn aml, teithio dramor i bledio’r achos dros lo a chymunedau.

Buon nhw’n ffynnu yn y rolau hyn, gan ddarparu arweinyddiaeth o ansawdd nad oedd yn cael ei gynnig gan rai o’r dynion yn eu cymunedau yn aml.

Ym mis Gorffennaf a Medi 1984, ynghyd â Stan Orme, a oedd yn ymdrin ag Ynni yng Nghabinet yr Wrthblaid, lluniais gynigion i reoli cau’r pyllau drwy broses o archwilio arbenigol annibynnol a gwerthuso economaidd. Cawson nhw eu derbyn gan y Bwrdd Glo Cenedlaethol. Gwrthododd Scargill nhw yn syth heb eu dangos nhw i unrhyw un o swyddogion gweithredol yr NUM. Fel dywedodd Stan (ymgyrchydd undebau llafur gydol oes) "dydy Arthur ddim yn undebwr llafur - dydy o ddim yn credu mewn negodi".

Yn y pen draw, mae hanes y streic yn llawn arwriaeth - a’r gwyrdroi a fu ar y rhinwedd hynod hwnnw.

Neil Kinnock, gwleidydd, Aelod Seneddol Bedwellte ac Islwyn 1970-1994, Arweinydd y Blaid Lafur, 1983-1992.

Diolch i'r holl ysgolion sy'n cymryd eu darlleniadau tywydd yn ddiwyd, hyd yn oed yn y glaw a'r eira!

Daw'r cofnodion tywydd ar gyfer y tymor hwn i ben ar 20 Rhagfyr. Plîs rhannwch yr holl ddarlleniadau a gymerwyd hyd yn hyn erbyn hynny. Cofiwch nodi 'dim cofnod' ar gyfer dyddiadau nad oeddech chi yn yr ysgol ac i ychwanegu eich sylwadau.

Mwynhewch y gwyliau Cyfeillion y Gwanwyn. 

Eich Sylwadau:

Scarva Primary School: There was a lot of rainfall over the weekend with Storm Darragh.
Professor Plant: Hello Scarva Primary! Storm Darragh certainly brought plenty of rain. Your bulbs will love the extra water! Let’s hope for some sunshine soon to balance it out. Keep up the great observations.

Pil Primary School: It is still cold outside and we have had a lot of rain this week.
Professor Plant:  Thank you for the weather observations Pil Primary.

Gavinburn Primary School: There was a lot more rain this week.
Professor Plant: Hi Gavinburn Primary, thank you for the update. Keep up the great work.

Ysgol Tycroes: We had a lot of rain. Our plants have started to grow shoots.
Professor Plant: Hello Ysgol Tycroes. Shoots already, that’s wonderful news! Your bulbs are making great progress thanks to all the rain. Keep watching them closely.

Meldrum Primary School: Decent rainfall for this week, temperature seems good.
Professor Plant: Hi Meldrum Primary, it sounds like your bulbs are enjoying a balanced week of rainfall and warmth. Keep an eye out for shoots—they might appear soon!

St Mary’s Primary School: Storm Darragh came on Friday.
Professor Plant: Hello St Mary’s Primary, thank you for updating us. 

Bwlchgwyn Primary School: We have got two plant pots with shoots. We think that having a blanket of snow on them may have fooled them into thinking it was a bit warmer than it was.
Professor Plant: Hello Bwlchgwyn Primary! It’s exciting that you have two pots with shoots already. Keep monitoring their progress—they’re off to a great start!

Rhayader Primary: Our plants have started growing - about 5.
Professor Plant: Hi Rhayader Primary. Five plants already, that’s fantastic news! Your bulbs are thriving—keep taking care of them and tracking their growth. Well done!

Cornist Park C.P: Today it is cold and dark with rain clouds all day.
Professor Plant: Hello Cornist Park. A cold and rainy day might not feel cheerful, but your bulbs are loving the extra water. Keep checking—they’re sure to grow more soon!

Ysgol Porth Y Felin: The bulbs have got bigger.
Professor Plant: Hi Ysgol Porth Y Felin. How exciting to hear your bulbs are growing bigger! Keep up the great work!

Doonfoot Primary School: Lots of rain and a storm.
Professor Plant: Hello Doonfoot Primary. Thank you for your update, keep up the great work.  

Stanford in the Vale Primary: Quite a rainy week. Unfortunately, no snow. We wish you all a merry Christmas.
Professor Plant: Hi Stanford in the Vale Primary! Rain is great for your bulbs, even if snow would have been more fun for you! Thank you for the Christmas wishes—I wish you all a merry Christmas too!

Our Lady’s RC Primary: I did this alone :)
Professor Plant: Hello! Doing this alone is impressive—well done! Your observations are very valuable, so keep up the brilliant work. Great job!

Meldrum Primary School: Rainfall a bit low after Monday, temperature seems a bit all over the place right now.
Professor Plant: Hi Meldrum Primary. It's great that you are noticing differences in your daily and weekly weather readings. I look forward to your next observations. 

Pil Primary School: There was so much rain when we checked on Monday and the weather is chilly. Our spring bulbs have started to shoot up.
Professor Plant: Hello Pil Primary! Shoots appearing already? That’s wonderful! The rainy weather is helping your bulbs to grow. Keep watching closely—great job!

Pil Primary School: It was very cold this week.
Professor Plant: Hi Pil Primary. The cold might slow us down, but your bulbs are tough. Keep up the excellent work!

Pil Primary School: There was hardly any rain to measure this week.
Professor Plant: Hello again, Pil Primary! Even with less rain, your bulbs should still have enough moisture from earlier weeks. Keep tracking the weather and checking for growth—you’re doing brilliantly!

• Roedd John Gwyn Jeffreys yn naturiaethwr enwog. Cafodd ei eni yn Abertawe, ac roedd yn arloeswr ym maes archwilio’r dyfnfor yn y 1800au.
• Mae Amgueddfa Cymru yn gartref i gregyn a gasglwyd ganddo yn ystod allteithiau i archwilio’r dyfnfor, ei gwpwrdd cregyn hardd sy’n cael ei arddangos yng Nghastell Sain Ffagan, ac archifau llythyrau o 1840 hyd 1854. Mae hyd yn oed y papur blotio a ddefnyddiai wrth ysgrifennu ei lythyrau yn cael ei gadw gennym!
• Darganfyddwch am ei fywyd, ei ddylanwadau a’i ddarganfyddiadau am folysgiaid a’r dyfnfor.

Roedd John Gwyn Jeffreys (1809–1885) yn un o gregynegwyr (arbenigwyr ym maes cregyn molysgiaid) enwocaf Prydain yn y 19eg ganrif, ac roedd yn hoff iawn o dreillio ac archwilio’r dyfnfor. O’i ddyddiau cynnar yn archwilio Bae Abertawe mewn cwch rhwyfo, aeth ymlaen i arwain allteithiau i archwilio’r dyfnfor ym moroedd Prydain ac Ewrop, gan ddarganfod creaduriaid byw mewn dyfroedd dyfnach nag yr oedd neb wedi eu harchwilio o’r blaen. Ni fyddem yn gwybod hanner cymaint am y dyfnfor oni bai am waith arloesol Jeffreys a’i gyd-fforwyr.

“Mae atyniad tebyg i fagnet  
Yn y dyfroedd hyn i’r grym llawn dychymyg  
Sy’n cysylltu’r anweledig â’r gweledig,  
Ac yn darlunio pethau nas gwelwyd”

(Cyfieithiad o ddarn o farddoniaeth a ddyfynnwyd yn un o ddarlithoedd Jeffreys, 1881)

Pwy oedd John Gwyn Jeffreys?

Ysbrydoliaeth y blynyddoedd cynnar

Ganwyd John Gwyn Jeffreys yn Abertawe ar 18 Ionawr 1809 ac roedd yn ddisgynnydd i un o’r teuluoedd hynaf yng Nghymru. Dechreuodd ei ddiddordeb mewn hanes natur pan oedd yn ifanc iawn, ac yn Ysgol Ramadeg Abertawe y cafodd ei wers gyntaf mewn casglu cregyn, a’i rhoddodd ar lwybr y byddai’n ei ddilyn am weddill ei oes.

Yn 17 oed, cafodd Jeffreys brentisiaeth gyda chyfreithiwr yn Abertawe, ond parhaodd i ymddiddori mewn cregyn a chasglu drwy ymwneud â’r gymuned hanes natur leol. Yma cyfarfu â Lewis Weston Dillwyn (1778–1855), a oedd yn adnabyddus am gynhyrchu crochenwaith Abertawe, ond a oedd hefyd yn hanesydd natur brwd. Dan ei ddylanwad ef y cafodd Jeffreys ei annog i gynhyrchu ei bapur gwyddonol cyntaf, pan oedd yn 19 oed.

Bu Jeffreys yn llwyddiannus fel cyfreithiwr yn Abertawe am flynyddoedd, ac roedd yn cael cyfle i fwynhau hanes natur yn ystod ei amser rhydd. Treuliai ei wyliau yn ceisio dod o hyd i rywogaethau ac amrywogaethau newydd o folysgiaid, yn treillio o gwch rhwyfo i ddechrau ac yn ddiweddarach o’i gwch hwylio, yr Osprey. Aeth ei ddyhead am rywogaethau anarferol a newydd ag ef tua’r gogledd, ac i Ynysoedd Shetland yn fwyaf arbennig, lle gallai dreillio’r dyfroedd dyfnach yn agos at y lan. Rhoddodd y dull gweithredu ymarferol yma ddealltwriaeth werthfawr o gregyn iddo, a hefyd sut roedden nhw’n byw, y cynefinoedd lle’r oedden nhw’n goroesi, a sut roedd gwahanol rywogaethau yn byw gyda’i gilydd ac yn rhyngweithio.

Ymddeol i ymchwilio

Yn 1856, gadawodd Jeffreys a’i deulu Abertawe er mwyn iddo allu bod yn fargyfreithiwr yn Llundain, lle buont yn byw am 10 mlynedd. Yn 57 oed, penderfynodd Jeffreys ymddeol o fyd y Gyfraith a symudodd i Swydd Hertford, er mwyn gallu ymroi’n llwyr o’r diwedd i’r maes yr oedd ganddo gymaint o ddiddordeb ynddo, sef hanes natur.

Priory Ware, y tŷ yn Swydd Hertford y symudodd Jeffreys iddo yn 1866 ar ôl ymddeol

Llythyrau o bell

Cyfathrebodd Jeffreys â bron bob cregynegwr yn Ewrop yn ei gyfnod, a chadwodd gofnod manwl o bob llythyr a anfonodd. Yn 2009, daeth dwy gyfrol o’i lythyrau i feddiant Amgueddfa Cymru. Roedd y llythyrau hyn wedi’u hysgrifennu rhwng 1840 ac 1854 pan oedd yn byw yn Abertawe.

Mae’r llyfrau llythyrau yn datgelu cywreinrwydd y gwaith o astudio cregyn, ac yn cynnwys cynlluniau ar gyfer teithiau yn y dyfodol a thrafodaethau gwyddonol. Gwelir hyn yn y 51 o lythyrau at Edward Forbes, un arall a oedd yn mwynhau treillio ac a oedd yn un o sylfaenwyr bioleg y môr ym Mhrydain. Er eu bod yn ffrindiau mawr, roedd rhywfaint o gystadleuaeth rhyngddyn nhw hefyd, gan fod y ddau’n awyddus i gyhoeddi’r llyfr swyddogol ar folysgiaid Prydain.

Mae llawer o naturiaethwyr enwog y cyfnod yn cael eu cynnwys yn y llyfrau hyn; mae yna hyd yn oed lythyr wedi’i ysgrifennu at Charles Darwin! Er hyn, ni allai Jeffreys dderbyn y ddamcaniaeth ynglŷn ag esblygiad, a chredai nad yw rhywogaethau’n newid dros gyfnod.

Papur blotio Jeffreys

Roedd Jeffreys yn rhannu ei wybodaeth!

“Mae treillio yn rhagori ar bob dull arall o ymchwilio i ffawna’r cefnfor”

(John Gwyn Jeffreys, 1862)

Yn ystod ei oes, cyhoeddodd Jeffreys tua 200 o bapurau gwyddonol, ond ei gyhoeddiad mwyaf arwyddocaol oedd British Conchology. Cyhoeddwyd y gyfres yma mewn pum cyfrol rhwng 1862 ac 1869, ac mae’n cynnwys 132 plât o ddarluniau hardd o gregyn.

Mae’n waith pwysig, gan ei fod yn rhoi disgrifiadau o bob rhywogaeth â gwybodaeth am eu bioleg a ble maen nhw i’w canfod, yn nyfroedd Prydain ac mewn mannau eraill. Mae’n parhau’n gyfeirlyfr safonol hyd heddiw.

Defnyddiodd Jeffreys y gyfres hon i geisio poblogeiddio astudio cregyn; roedd yn gwneud y tudalennau’n braf i’w darllen ac yn annhechnegol os oedd modd. Ond achosodd hyn i’r gyfres fod yn hwy nag yr oedd ei angen, yn fwy costus, ac o ganlyniad yn rhy ddrud i lawer o gregynegwyr.

Ym mhopeth a ysgrifennodd Jeffreys am gregyn, disgrifiodd 41 genws newydd (grwpiau o rywogaethau sy’n perthyn yn agos, er enghraifft Homo, ein genws ni) a 585 rhywogaeth newydd.

Cyfres British Conchology Jeffreys

Detholiad o gyhoeddiadau eraill Jeffreys

Casgliad cregyn Jeffreys

“Gwn fod y casgliad yn un digyffelyb a’i fod mor berffaith ag y mae’n debyg y gall unrhyw ... [un] fod; ac rwyf wedi mynd i drafferth mawr ac wedi gwario’n helaeth i’w gwblhau … Mae’n debyg y byddai’n cymryd dwy neu dair blynedd i chi drefnu’r casgliad ac ar ôl iddo gael ei drefnu byddai’n ‘olygfa werth ei gweld”

(Jeffreys wrth William Clark, 4 Chwefror 1849)

Casgliad digyffelyb

Roedd gan Jeffreys gasgliad mawr a chynhwysfawr o gregyn. Disgrifiwyd y casgliad ar adeg ei farwolaeth fel casgliad digyffelyb o folysgiaid y môr Prydain. Roedd yn cynnwys enghreifftiau o dros 700 o rywogaethau o folysgiaid, 50 sbesimen o bob rhywogaeth ar gyfartaledd!

Roedd yn cynnwys enghreifftiau o bob rhywogaeth newydd a ddisgrifiwyd gan Jeffreys yn British Conchology ac yn ei bapurau dilynol. Roedd hefyd yn cynnwys casgliadau gwreiddiol naturiaethwyr cynnar eraill o Brydain, fel William Turton, Joshua Alder a William Clark, yr oedd eu casgliadau wedi dod i’w feddiant.

Gwerthu’r casgliad

Pan oedd yn 40 oed, ystyriodd Jeffreys werthu ei gasgliad. Amcangyfrifodd ar y pryd ei fod yn werth £1000, sy’n cyfateb i tua £150,000 yn ein harian ni heddiw!

Llythyr gan Jeffreys at Clark ynglŷn â gwerthu ei gasgliad, 4 Chwefror 1849

Yn ei flynyddoedd diweddarach, cynigiodd Jeffreys ei gasgliad i’r Amgueddfa Hanes Natur yn Llundain, ond gwrthodwyd y cynnig – byddai’r amgueddfa wedi hoffi cael y casgliad, ond doedd ganddyn nhw ddim lle iddo.

Yn y diwedd gwerthwyd y casgliad i’r casglwr Americanaidd William Dall am £1050, a’i gwerthodd ymlaen wedyn i Sefydliad Smithsonian. Disgrifiwyd y gwerthiant yma fel “colled enbyd, i Brydain a hefyd i gregynegwyr Ewrop” ac fel “trychineb cenedlaethol”.

[Mynegi tristwch yn dilyn colli casgliad Jeffreys]

Mae casgliad Jeffreys yn Sefydliad Smithsonian yn Unol Daleithiau America o hyd, er bod rhai cregyn o’r rhan fwyaf o’r allteithiau y bu’n gweithio arnynt yn cael eu cadw yn yr Amgueddfa Hanes Natur yn Llundain.

Yn Amgueddfa Cymru, mae casgliad bach o folysgiaid dŵr croyw Cymru Jeffreys, a roddwyd i ni gan Sefydliad Smithsonian yn 1970 ac 1971. Mae casgliad Melvill-Tomlin hefyd yn cynnwys sbesimenau a gasglwyd gan Jeffreys o nifer o’i allteithiau i archwilio’r dyfnfor.

[Detholiad o rywogaethau wedi’u henwi ar ôl Jeffreys yn nghasgliad Melvill-Tomlin]

Cabinet cregyn Jeffreys

Y cabinet

Tra oedd yn byw yn Abertawe, comisiynodd Jeffreys gabinet i ddal ei gasgliad helaeth o gregyn. Daeth y cabinet yma i feddiant Amgueddfa Cymru yn 2004 ac mae'n cael ei gadw yng Nghastell Sain Ffagan yn Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru. 

Mae gan brif gorff y cabinet ddrysau dwbl, sy’n agor i arddangos dwy golofn o ddroriau mahogani â gwydr ar eu pennau i ddal y casgliadau.

Mae’r cabinet cyfan wedi’i wneud yn grefftus â llaw o fahogani Ciwba a Hondwras, a defnyddiwyd darnau o bren â graen cyfatebol ar gyfer yr argaen i wneud iddo edrych yn gymesur, fel cefn ffidil.

Ar ran uchaf y cabinet mae cerfiad pren addurniadol, â lliw trwm sy’n ffurfio silwét dramatig. Mae cragen fylchog yn ffurfio gwyntyll yn y canol ac mae cragen Bedr bapur fenywaidd ar bob pen, sy’n awgrymu’n gynnil beth fyddai y tu mewn i’r cabinet ar un adeg.

Ble a phryd y cafodd y cabinet ei wneud?

Ni wyddom i sicrwydd ble cafodd y cabinet ei wneud. Cafodd ei werthu yn Sotheby’s yn 2001 ac yn Christie’s yn 2004, fel darn Fictoraidd o waith Gillows. Byddai hyn yn golygu ei fod wedi’i gynhyrchu yn Llundain. Fodd bynnag, mae cadwraethwr dodrefn Amgueddfa Cymru yn dweud y gallai fod yn gabinet William y Pedwerydd neu’n un o’r cyfnod Fictoraidd cynnar, yn dyddio o ail chwarter y 19eg ganrif, ac yn awgrymu y gallai fod yn ddodrefnyn Cymreig pwysig.

Mae tystiolaeth bod cabinet a chasgliad Jeffreys wedi treulio 5 mlynedd yn Amgueddfa Sefydliad Brenhinol De Cymru (Amgueddfa Abertawe erbyn heddiw). Ysgrifennodd Jeffreys at Dr Nicol, yr Ysgrifennydd Mygedol, yn 1854 gan egluro y byddai’n cartrefu yno “…nes byddaf yn dychwelyd i’r ardal hon neu bod gennyf resymau eraill i ddymuno ei symud” ac aeth ymlaen i ddweud, “Pan fyddaf yn dychwelyd rwy’n gobeithio y bydd gennyf amser i gwblhau’r trefniant, yna bydd y casgliad ar gael i aelodau’r Sefydliad bob amser.”

Mae label trên ar waelod y cabinet yn dweud mwy wrthym am ei hanes ac yn datgelu ei fod wedi teithio o Abertawe i gartref Jeffreys yn Llundain yn 1859, pan oedd yn gweithio yno fel bargyfreithiwr.

Manylion y label trên

A oes bywyd ar waelod y môr?

“Rwy’n casáu’r môr ynddo’i hun, ond yn goddef yr annifyrrwch er budd gwyddoniaeth neu hanes natur”

(John Gwyn Jeffreys)

Enw’r gred nad oedd môr yn bodoli dan ddyfnder o 550m oedd y ‘ddamcaniaeth Asöig’ a chafodd ei chynnig yn y 1840au gan gyfaill i Jeffreys, sef Edward Forbes. Roedd pobl yn credu bod y ddamcaniaeth yn wir am bron i dri degawd.

Yn y 1860au, esblygodd dichonoldeb archwilio dyfnderoedd llawer mwy gan ddefnyddio dulliau treillio’r dyfnfor, a gofynnodd yr arloeswyr Prydeinig W. B. Carpenter a C. Wyville Thomson am gymorth gan y Gymdeithas Frenhinol a’r Morlys “gyda’r bwriad o ganfod bodolaeth a chysylltiadau sŵolegol anifeiliaid mewn dyfnderoedd mawr”.

Yn 1868, cawsant ganiatâd i ddefnyddio’r HMS Lightning ar gyfer mordaith arbrofol, ac er i dywydd gwael olygu bod angen dychwelyd yn gynnar, llwyddwyd i dreillio dyfnder o 1189m.

Flwyddyn yn ddiweddarach, aethant ymlaen â’u hymchwil ar alltaith gyntaf HMS Porcupine. Jeffreys oedd yr arweinydd gwyddonol ar gyfer rhan gyntaf y daith hanesyddol hon, a oedd yn cynnwys treillio dyfnder o 4289m mewn dyfroedd i’r de-orllewin o Iwerddon. Dyma’r dyfnder mwyaf o bell ffordd i neb geisio ei dreillio erioed, a thrwy godi llwyth o fwd yn cynnwys llawer o fathau o anifeiliaid, profwyd nad oedd damcaniaeth Asöig Forbes yn dal dŵr!

Cartŵn o dreillio gan Forbes yn Natural History of the European Seas 1859

Parhaodd Jeffreys i gymryd rhan mewn llawer o allteithiau i archwilio’r dyfnfor, gan gynnwys Porcupine II (Cefnfor Iwerydd a Môr y Canoldir, 1870), Valorous (yr Ynys Las, 1875) ac alltaith Ffrengig Travailleur (Bae Gwasgwyn, 1880). Fe wnaeth hefyd adnabod, ac ysgrifennu adroddiadau gwyddonol, am y molysgiaid o’r allteithiau a ganlyn:

Alltaith Josephine, 1869

Alltaith Swedaidd, yn treillio o amgylch ynysoedd Azores ac India’r Gorllewin yn bennaf.

Alltaith Shearwater, 1871

Arweiniodd Carpenter yr alltaith hon o Loegr i’r Môr Coch, drwy Fôr y Canoldir. Roedd ganddo ddiddordeb penodol mewn parhau â’i ymchwil i geryntau cefnforol y dyfnfor rhwng Môr Iwerydd a Môr y Canoldir, ymchwil yr oedd wedi dechrau arno yn ystod alltaith Porcupine II.

Allteithiau Travailleur a Talisman, 1880–1882

Yn 1880, drwy wahoddiad gan lywodraeth Ffrainc, aeth Jeffreys a’i gydweithiwr, Dr Norman, gyda’i gilydd i dreillio mewn dyfroedd dwfn ger Bae Gwasgwyn. Roedd hyn yn rhan o gyfres o allteithiau Ffrengig yn gweithio yn yr ardal o Fae Gwasgwyn i’r Môr Sargaso, ac i’r de i Senegal.

Alltaith Washington, 1881

Alltaith Eidalaidd ym Môr y Canoldir, yn gweithredu oddi ar arfordiroedd gorllewinol yr Eidal a Sisili, mewn dyfnderoedd o 60m i 3630m.

Alltaith Triton, 1882

Comisiynwyd yr alltaith hon i ymchwilio i Gefnen Wyville-Thomson, yn Sianel Faroe-Shetland.

Lluniwyd yr erthygl hon drwy ddefnyddio deunydd o arddangosfa Hurrah for the Dredge! a guradwyd gan Harriet Wood, Jennifer Gallichan ac Anna Holmes yn 2009.