Gwobrau Gwyddonwyr Gwych 2020-21 Penny Dacey, 7 Mehefin 2021 Hoffa Amgueddfa Cymru a'r Ymddiriedolaeth Edina llongyfarchai’r miloedd o ddisgyblion o ar draws y DU a enillodd gydnabyddiaeth am eu cyfraniad i Fylbiau'r Gwanwyn i Ysgolion 2020-21.Llongyfarchiadau anferth i bob un ohonoch. Diolch am weithio mor galed yn plannu, arsylwi a chofnodi, rydych wir yn Wyddonwyr Gwych! Enillwyr Bylbiau Gwanwyn i Ysgolion 2020-21 Yn ail ar gyfer Bylbiau'r Gwanwyn i Ysgolion 2020-21 Clod Uchel ar gyfer Bylbiau'r Gwanwyn i Ysgolion 2020-21 Gwyddonwyr Gwych Bylbiau'r Gwanwyn i Ysgolion 2020-21 Ysgolion sef wedi ennill tystysgrifau ar gyfer Bylbiau'r Gwanwyn i Ysgolion 2020-21 Diolch Cyfeillion y Gwanwyn,Athro'r Ardd
Pwy oedd y Celtiaid? 5 Mehefin 2021 Llun o ryfelwyr yn ymladd. Mae’r llun hwn yn nodweddiadol o’r darlun clasurol o Geltiaid fel ymladdwyr ffyrnig.Ychydig iawn oedd y Celtiaid cynnar yn ysgrifennu am eu hunain. I’r Groegiaid, y Keltoi, Keltai neu’r Galatai oeddent. Roedd y Rhufeiniaid yn eu galw yn Celti, Celtae a Galli.Y Groegiaid oedd y cyntaf i sôn am y Celtiaid, rhwng 540 CC a 424 CC. Ond tystiolaeth y Rhufeiniaid sydd fwyaf defnyddiol. Wrth i’r Rhufeiniaid ymestyn eu tiriogaeth, daethant ar draws y Celtiaid yn y gogledd. Fodd bynnag, mae’r testunau clasurol yn anghyflawn gan eu bod wedi cael eu copïo ymhell ar ôl y cyfnod. Felly darlun pytiog sydd gennym o’r Celtiaid.Mae haneswyr yn credu bod y Celtiaid yn gasgliad o lwythau o ganolbarth Ewrop yn wreiddiol. Er eu bod yn perthyn i wahanol lwythau, roedd ganddynt rywfaint yn gyffredin o ran diwylliant, traddodiadau, credoau ac iaith.Beth oedd y Celtiaid yn galw eu hunain?Dydyn ni ddim yn gwybod beth oedd y Celtiaid yn galw eu hunain. Rydyn ni’n defnyddio’r enw ‘Celtiaid’ heddiw i ddisgrifio nifer o lwythau oedd yn byw yn ystod Oes yr Haearn. Nid yw’r testunau Clasurol yn cyfeirio at bobl Prydain ac Iwerddon fel Celtiaid. Casgliad o lwythau oedd y Celtiaid, ac roeddent yn tueddu i gael eu nabod yn ôl enw’r llwyth penodol yn hytrach na fel un genedl neu ymerodraeth fawr.O ble oedd y Celtiaid yn dod? Un o geiniogau Gweriniaeth Rhufain yn dangos pen Galiad gyda gwallt gwyngalchog. Mae’r hanesydd Rhufeinig Diodorus Siculus yn disgrifio’r traddodiad hwn. Mae ffynonellau o’r fath yn cynnig cipolwg camarweiniol o’r Celtiaid.Mae ffynonellau cynnar yn dweud bod y Celtiaid yn byw yng ngorllewin Ewrop a hefyd yn y canolbarth, o gwmpas tarddle’r afon Donaw (Danube). Roedd eu tiriogaeth yn ymestyn ar draws canol a dwyrain Ffrainc, de’r Almaen a’r Weriniaeth Tsiec.Yn 279 CC, gwyddom fod y Celtiaid wedi ysbeilio Delphi, un o lefydd sanctaidd y Groegiaid. Cofnododd Strabo (daearyddwr Groegaidd) gyfarfod rhwng y Celtiaid ac Alecsander Fawr yn y Balcanau yn 335 CC. Yn ôl testunau Clasurol, symudodd llawer o’r Celtiaid o ganol Ewrop i ogledd yr Eidal a dwyrain Ewrop ar ôl 400 CC.Y Celtiaid ym MhrydainMae’n debyg bod y Celtiaid wedi cyrraedd Prydain tua 1,000 CC, ac wedi byw yma yn ystod Oes yr Haearn, Oes y Rhufeiniaid a’r cyfnod ar ôl y Rhufeiniaid. Mae dylanwad y Celtiaid yn dal yn gryf heddiw, ac i’w weld yn ein iaith, diwylliant a thraddodiadau.Celtiaid CymruRydyn ni’n ystyried Cymru yn wlad Geltaidd heddiw, ac mae bod yn Geltiaid yn rhan o hunaniaeth fodern Cymru. Ddwy fil o flynyddoedd yn ôl, fodd bynnag, llwythau ac arweinwyr penodol oedd yn bwysig. Erbyn i’r Rhufeiniaid oresgyn Prydain, roedd pedwar llwyth yn byw yn nhiroedd Cymru:Ordoficiaid (gogledd-orllewin)Deceangli (gogledd-ddwyrain)Demetae (de-orllewin)Silwriaid (de-ddwyrain)I ddeall sut y cafodd y Celtiaid eu cysylltu â Chymru, rhaid i ni edrych ar ddatblygiad yr ieithoedd Celtaidd.Pa ieithoedd oedd y Celtiaid yn eu siarad? Archaeologia Britannica Edward Lhuyd (1707). Astudiaeth arloesol a arweiniodd at gydnabod dau deulu o ieithoedd Celtaidd.Mae olrhain dechreuadau ieithoedd Celtaidd yn anodd. Mae’r rhan fwyaf yn cytuno eu bod yn deillio o iaith gynharach o’r enw ‘proto-Indo-Ewropeg’. Mae’n debyg i’r iaith hon gyrraedd gorllewin Ewrop rhwng 6000 CC a 2000 CC, wrth i bobl symud o ganol Asia. Ond ni wyddom yn iawn pryd yn union y digwyddodd hyn, a phryd a sut y datblygodd yr ieithoedd Celtaidd.Rydyn ni’n credu fod yr ieithoedd Celtaidd wedi datblygu ryw bryd yn y cyfnod 6000 CC i 600 CC. Cafodd yr arysgrif cynharaf mewn iaith Geltaidd ei ddarganfod yng ngogledd yr Eidal, ac mae’n dyddio i’r 6ed ganrif CC.Awgrymodd George Buchanon, ysgolhaig o’r 16eg ganrif, bod pobl cyfandir Ewrop ar un adeg yn siarad casgliad o ieithoedd Galaidd cysylltiedig. Gan fod Cymraeg, Gwyddeleg a Gaeleg yr Alban yn debyg i’r ieithoedd hynafol hyn, y ddadl oedd bod pobl Prydain wedi dod o Ffrainc a Sbaen yn wreiddiol.Datgelodd gwaith ymchwil arloesol Edward Lhuyd ym 1707 fod dau deulu o ieithoedd Celtaidd: Celteg P neu Frythoneg (Cymraeg, Llydaweg, Cernyweg); a Chelteg Q neu Goideleg (Gwyddeleg, Gaeleg yr Alban, Manaweg). Tybiwyd fod yr ieithoedd Brythoneg yn dod o Gâl (Ffrainc), a’r ieithoedd Goedeleg o Iberia (Sbaen a Phortiwgal).Yn ystod y 18fed ganrif, câi siaradwyr ieithoedd Celtaidd eu hystyried yn Geltiaid. Felly daeth pobl Cymru i gael eu nabod fel Celtiaid.Ieithoedd CeltaiddMae’r Gymraeg – iaith frodorol Cymru – yn cael ei siarad gan tua 20% o boblogaeth Cymru, a gan filoedd o bobl eraill ar hyd a lled y byd. Bu farw siaradwyr brodorol olaf y Gernyweg yn y 19eg ganrif, ond cafwyd adfywiad yn y 20eg ganrif ac erbyn hyn mae ychydig gannoedd yn ei siarad. Mae miloedd yn siarad Llydaweg, ond mae’r iaith dan fygythiad mawr.Mae Gaeleg yr Alban yn dal i gael ei siarad hefyd, ond mae ganddi lawer llai o siaradwyr na’r Gymraeg. Mae gan Gaeleg yr Alban sianel deledu, sef BBC Alba, a sefydlwyd yn 2008.Sut oedd y Celtiaid yn edrych? Yn ôl y Rhufeiniaid, roedd y Celtiaid yn gwisgo dillad llachar, ac roedd rhai yn defnyddio lliw y planhigyn glaslys i baentio patrymau ar eu cyrff.Beth oedd y Celtiaid yn wisgo?Mae’r Celtiaid yn adnabyddus am wisgo dillad gwlân lliwgar, a phatrymau sydd yn dal i’w gweld yn nillad Tartan yr Alban. I’r Celtiaid roedd dillad yn arwydd o statws a phwysigrwydd o fewn y llwyth. Byddai gwisg arferol yn cynnwys tiwnig a belt, yn ogystal â chlogyn hir a throwsus gâi eu clymu gyda ‘ffibwla’ – math o fwcl. Yn wir, yn ôl haneswyr, roedd y Celtiaid ymysg y bobl gyntaf yn Ewrop i wisgo trowsusau.Beth oedd y Celtiaid yn ei fwyta?Doedd dim siopau yn oes y Celtiaid – byddent yn tyfu planhigion, ac yn ffermio a hela anifeiliaid i’w bwyta.Byddent yn bwyta bwydydd gwyllt fel madarch, aeron, danadl poethion, garlleg gwyllt ac afalau, yn ogystal â sbigoglys, cennin, moron, pannas, mwyar duon, eirin Mair a llus. Roedd cnau cyll a chnau Ffrengig yn rhan o’u diet, yn ogystal â grawn i wneud bara ac uwd.Byddent yn hela carw, llwynog, afanc, baedd gwyllt ac arth; yn ffermio ieir, geifr, defaid, moch a gwartheg; ac yn pysgota eog, brithyll a macrell. Roedd yr ieir yn dodwy wyau, a byddent hefyd yn bwyta wyau adar gwyllt, ynghyd â thrychfilod a mêl gan wenyn.Mae mwy o wybodaeth am fwyd y Celtiaid yn ystod Oes yr Haearn yn ein hadnodd addysg Bywyd Bob Dydd y Celtiaid.Celf ac Archaeoleg y Celtiaid Manylyn trisgell, tua 11cm (4.3 modfedd) ar draws, ar blac o Lyn Cerrig Bach (Ynys Môn). Mae’r enghraifft drawiadol hon o gelf La Tène yn cael ei hystyried yn dystiolaeth o draddodiad celfyddydol y Celtiaid.Datblygodd arddull newydd o gelf yn ystod y 5ed ganrif CC, ac ymledodd ar draws Ewrop. Mae llawer o archaeolegwyr wedi dehongli hyn fel tystiolaeth o ddiwylliant neu hunaniaeth Geltaidd unedig.Cafodd celf Geltaidd ei chydnabod a’i henwi gan ysgolheigion Prydeinig tua chanol y 19eg ganrif. Ym 1910-14, cafodd y gwrthrychau cynharaf i gael eu haddurno yn yr arddull hon eu holrhain i un ardal ddiwylliannol yng ngogledd-ddwyrain Ffrainc, de’r Almaen a Gweriniaeth Tsiec.Cafodd ei enwi yn ddiwylliant La Tène, ar ôl casgliad pwysig o waith metel addurnedig gafodd ei ddarganfod ar lan Llyn Neuchâtel yn y Swistir. Am gyfnod hir, câi lledaeniad celf La Tène ar draws Ewrop, gan gynnwys Prydain ac Iwerddon, ei ddehongli fel goresgyniad gan bobl Geltaidd.Yn fwy diweddar, mae archaeolegwyr Prydeinig wedi bod yn cwestiynu’r syniad o Geltiaid yn goresgyn Prydain, ac o ‘gymdeithas Geltaidd’ oedd yn rhannu iaith, celf, credoau a hunaniaeth. Ychydig o dystiolaeth archaeolegol gadarn sydd i ddangos fod pobl wedi cyrraedd ar raddfa eang o’r cyfandir.Mae archaeoleg Oes yr Haearn ym Mhrydain yn awgrymu clytwaith o gymdeithasau rhanbarthol, bob un â’i hunaniaeth unigryw. Mae hyn yn gwbl groes i’r syniad o un diwylliant Celtaidd.Mae archaeolegwyr erbyn hyn yn cwestiynu mwy ar eu tybiaethau eu hunain wrth ddehongli safleoedd Oes yr Haearn. Nid yw celf La Tène yng Nghymru o reidrwydd yn dystiolaeth o Geltiaid yn goresgyn. Gallai hefyd ddangos lledaeniad ffasiwn ar draws cymdeithasau, neu gallai fod yn awgrym o gysylltiadau a chyfnewid rhwng llefydd pell. Rydyn ni hefyd yn gwybod fod arddull benodol Brydeinig i lawer o gelf La Tène ddiweddarach, a’i bod yn absennol o gyfandir Ewrop.CrynodebMae’r Celtiaid wedi bod yn bwnc dadleuol ers i ysgolheigion ddechrau ei astudio, ac mae’r dadlau’n parhau.Mae’n bosibl y gall astudiaethau genetig o DNA pobl hynafol a modern wella ein dealltwriaeth o’r pwnc. Ond mae astudiaethau hyd yma wedi tueddu i ddefnyddio samplau hynod fach o bobl a hen dybiaethau ynghylch iaith ac archaeoleg, gan arwain at gasgliadau annhebygol.Darllen pellachExploring the World of the Celts gan S. James. Thames & Hudson (1993).The Celts: Origins, Myths and Inventions gan J. Collis. Tempus Publishing Ltd (2003).The Ancient Celts gan B. Cunliffe. Oxford University Press (1997).
Ekeko - guarding memories Sarah Younan, 1 Mehefin 2021 A long time ago an ancestor lived in the Congo, let’s call him Ekeko.Ekeko the Spirit DollEkeko was much loved by his community and after his passing, skilled craftsmen made a spirit doll from solid iron to guard his memory.We don’t know exactly how this spirit doll found its way to Wales. It’s a gap in knowledge that speaks of colonialization and empire. Many artefacts were taken from the Congo, and with them cultural memories were lost. We are keen to hear from anyone who may know more about this spirit doll.Often when artefacts end up in museum collections they can no longer serve their intended purpose. In order to try and activate Ekeko we worked together with Cruse Bereavement Care, Playframe and the Hands on Heritage project, a youth-led project at Amgueddfa Cymru funded through the National Heritage Lottery Fund. We worked with Norbert Mbu-Mputu, a Congolese philosopher and poet who created this poem:I am EkekoWelcome to my homeHere in the space of Bakulu I guard memoriesand connect the world of the seen and the unseenI carry memories from the past, the present and the future. Bakulu - a Space for MemoriesTo re-activate Ekeko, we created a photoscan of the spirit doll and built a virtual space, a Bakulu; a space to guard memories of the ancestors. We worked with young people supported by Cruse Bereavement care to add memories to this space. During workshops we explored virtual reality spaces, shared memories and created visual representations, from photographs, from clay, from images found online. We placed these in the virtual space, where Ekeko smiles as memories from the past and present are carried into the future.You can view the 360 video of the virtual memory space we co-created. Some tech stuff:What is a photoscan?Photoscanning also known as photogrammetry uses triangulation to create 3-dimensional representations of real life objects from photographs. By taking photographs from different angles, so-called "lines of sight" can be developed and the surface of the object can be calculated and rebuilt digitally.How can I view the video?You can view the video in 2D on Youtube, or you can create a 3D experience using your smartphone, some cardboard and the YouTube mobile app. Assemble Google Cardboard. Open the Ekeko video on YouTube app. To start playback, tap the play button. Tap the Cardboard icon . The screen split will split into two smaller screens. Insert your phone into Cardboard. Look around to view the video in VR180 or 360 degrees. How can I navigate the video?The memories will move slowly with enough time to allow you to read their captions. You can simply let the video play or navigate by: In 2D using your mouse (or fingers if you are using touch screen) to grab the video image and move it around, and zoom in and out to navigate. In 3D you can move your head to look around in the space. You can pause the video for a closer look. The navigation remains active even if you pause the video. With thanks to our participants, and the memories they kindly donated.Grief is a natural process, but it can be devastating. Cruse Bereavement Care offer support after the death of someone close.
New resources for exploring nature and archaeology Katherine Slade, 28 Mai 2021 Over the past year, we have all had to stay closer to home more often. We may have discovered new local places, and started to look in more detail at familiar places. The museum has launched a new set of web-based resources to help people continue this exploration. The new On Your Doorstep webpages help and encourage others to discover local archaeology and nature in Wales. We’ve included activities for investigating and learning more, in the countryside and urban areas. If you want to delve even deeper, you can explore our natural history and archaeology collections of over 4 million specimens, and find links to our specialist sites.Visit: On Your Doorstep: Nature, geology and archaeology in WalesNature BingoHave a go at spotting everything on our nature bingo cards. Cards for spring and summer are available now, as well as cards with more abstract terms such as ‘hooked’, ‘shiny’ and ‘slow’ to challenge you to look more closely at nature when you are out and about. Get out there and start ticking them off! Who can get a full house first? You can improve your Welsh at the same time by using both English and Welsh versions together as well as the handy hints for learners. Spotter’s SheetsThe spotter’s sheets in Welsh and English are there to help you to recognise more of the natural world and the archaeology on your doorstep. Use our downloadable spotter’s sheets to identify animals, plants, fossils, rocks and artefacts. They can be used as an introduction to a particular theme, to remind you of helpful identification characteristics, or to learn interesting facts about ordinary things around us in Wales.Guides…to animals and plantsVisit the nature spotters guides webpage. Garden Pond Snails. Are there snails in your pond, if so what are they? Hitchhikers on Ocean Plastics. Some sea creatures use floating plastic, or other waste, to travel around the world. Get in touch with us if you find any in Wales. Brown Seaweeds. Brown seaweeds are often the most obvious living things on a rocky shore. Learn about a few selected seaweeds to get you started on the 120 you can find in Wales! Red & Green Seaweeds. When you’re next on a rocky shore, try looking for these red and green seaweeds which are common features of rock pools. Guides…to geologyVisit the nature spotter's guide webpage. Have I Found a Fossil? Use this guide if you are unsure whether the object you have found is a fossil or not. The Main Fossil Groups. Working out which group your fossil belongs to will give you an idea of how old it is and tell you something about the habitat where it lived, millions of years ago. Penarth Fossils. Search the beach for loose fossils at Penarth and use this guide to work out what you have found. Building Stones of National Museum Cardiff. Look at geology in an urban environment, and learn more about the stones used to build National Museum Cardiff. Guides…to archaeologyVisit the discovering archaeology webpage. Recognising Prehistoric stone tools. This guide helps to work out if a stone you’ve found is natural or if it has been shaped by a person in the past. Housing in Wales before 1000 BCE. Today’s houses are a recent innovation. Find out what type of houses were common just a few thousand years ago. Making axes at the end of the Stone Age. People started making polished stone axes around 4000 BCE and used them to chop down trees, impress neighbours, or beat up enemies. But where do you go to find the right rocks to make an axe in Wales? Get involved!You can share archaeological finds with us on Twitter via @SF_Archaeology, and natural history finds via @CardiffCurator.We currently have a project looking at new animals rafting across seas and oceans to Wales on plastics, so we really want to hear from you. Tell us if there are any other spotter’s sheets you’d like us to make. And if you complete any of our nature bingo cards, feel free to boast on social media by sharing your nature photos with us! To let us know about more sensitive things such as dinosaur footprints or rare plants, or for more help, please get in touch with our Museum Scientists.Look out for more activities and features appearing on the ‘On Your Doorstep’ webpages through the year and keep an eye out for more archaeology which will launch fully for the 2021 Festival of Archaeology during July.
Bydoedd coll Gondwana Leonid Popov, Cymrawd Ymchwil Anrhydeddus, 26 Mai 2021 Delwedd 1: Y Ddaear tua 530 miliwn o flynyddoedd yn ôl, yn fuan wedi ffurfio uwchgyfandir Gondwana. Mae'r ffosilau anifeiliaid morol mwneiddiedig hynaf yn dyddio o'r cyfnod hwn: (a) plât mwydyn wedi'i fwyno o Ogledd Iran; (b) braciopod o ranbarth Kashmir dan reolaeth India; (c) trilobit o Fynyddoedd Alai, Kyrgyzstan; (d) pos o ffosil o Wlad yr Iorddonen; ac (e) dant côn ddant. Graddfa = 0.2mm. Darnau trilobitau tua 4mm o lêd. Delwedd 2: Tua 480 miliwn o flynyddoedd yn ôl, Avalonia wedi gwahanu o Gondwana, a Chymru'n dechrau ar ei siwrnai hir tua'r trofannau gan daro arfordir dwyreiniol Laurentia (Gogledd America) 70-80 miliwn o flynyddoedd yn ddiweddarach. Bywyd morol amrywiol mewn ardaloedd trofannol, fel y gwelwn yn y ffosilau yma o ranbarthau Awstralasia a'r Dwyrain Canol yn Gondwana: (a) cwrel cynnar; (b) ostracod, anifail cramennog pitw; a (c) bryosoaid yn grofen ar gragen braciopod. Delwedd 3: 440 miliwn o flynyddoedd yn ôl, roedd y byd yn ymadfer wedi oes iâ a difodiant torfol. Ymsefydlodd y rhan fwyaf o rywogaethau a oroesodd yn y trofannau gan fudo'n ddiweddarach i ledredau uwch. Mae cofnod prin mewn creigiau Silwraidd o Iran o'r mudo hwnnw: (a) braciopodau cyffredin a (b) bryosoaid; (c) platiau microsgopig o chwerwddwr y môr; (d) sbyngau prin; (e) trilobit Calymenaidd; (f) dannedd côn ddant a (g) braciopodau siâp côn. Mae'r Amgueddfa'n meddu ar gasgliadau mawr o ffosilau o bob cwr o'r byd wedi'u dyddio i ddechrau'r cyfnod Paleosöig (540-400 miliwn o flynyddoedd yn ôl). Daw nifer o leoliadau a fu, yn ôl hanes daearegol, yn rhan o uwchgyfandir anferth o'r enw Gondwana. Roedd Cymru hefyd yn rhan o Gondwana, cyn torri'n rhydd tua 480 miliwn o flynyddoedd yn ôl.Byd estron, hynafolByddai'r glôb yn edrych yn wahanol iawn 400-550 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Roedd Hemisffer y Gogledd bron yn gyfan gwbl dan ddŵr cefnfor Panthalassa. Yn Hemisffer y De roedd tir yn ymestyn yr holl ffordd o'r pegwn i'r Cyhydedd. Doedd dim moroedd yn gwahanu De America, Affrica, Awstralia, Antarctica ac India – roedden nhw i gyd yn un uwchgyfandir a enwyd gan wyddonwyr yn Gondwanaland, neu Gondwana. Roedd rhannau helaeth o dde a de-ddwyrain Asia yn rhan ohono, yn ogystal â de Ewrop, gyda rhai ardaloedd yn sownd i'r cyfandir ac eraill yn gadwyni o ynysoedd a llosgfynyddoedd oddi ar arfordir Gondwana. Roedd rhai o'r ynysoedd yma, fel gogledd a de Tsieina, yn gyfandiroedd bychan eu hunain.Y bywyd cymhleth cyntafFfurfiwyd Gondwana wedi gwrthdrawiad nifer o gyfandiroedd hynafol rywbryd yn ystod y Cyfnod Ediacaraidd erbyn 550-530 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Dyma lle gwelwn y cofnod ffosil cynharaf o fywyd cymhleth. Enwyd y Cyfnod ar ôl Bryniau Ediacara yn Ne Awstralia, lle canfu'r daearegwr Reg Sprigg y ffosilau anifeiliaid hynaf y gwyddid amdanynt ar y pryd ym 1946. Byth er hynny, Gondwana yw ein ffynhonnell bwysicaf o wybodaeth am y cyfnod metasoaidd cynnar (anifeiliaid cymhleth). Yn ogystal ag Awstralia, gwyddom am leoliadau ffosilau pwysig ar draws y byd – o Namibia i Newfoundland, ac o ganolbarth Iran i Gymru. Roeddent i gyd yn rhan o Gondwana yn yr un cyfnod.O'r Ffrwydrad Cambriaidd... Prin yw'r dystiolaeth o fywyd mewn cerrig a ffurfiwyd yn ystod y Cyfnod Ediacaraidd, ond newidiodd popeth ar ddechrau'r Cyfnod Cambriaidd, ychydig dros 540 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Yn y cyfnod hwn dechreuodd anifeiliaid morol ddatblygu rhannau caled, neu sgerbydau, am y tro cyntaf. Cadwyd gweddillion anifeiliaid o'r fath ar wahân; er enghraifft, dannedd anifeiliaid di-asgwrn-cefn a sbigylau sbyngau fel ffosilau cerrig; molysgau a braciopodau. fel cregyn; a thrilobitau ac anifeiliaid tebyg fel argregyn cyflawn. Mae ffosilau o'r fath i'w gweld mewn lleoliadau ffosil o bob cwr o Gondwana, o Newfoundland i Awstralia. Mewn rhai lleoliadau, mae meinwe meddal rhai o'r anifeiliaid wedi'i gadw hefyd, ac un o'r ardaloedd pwysicaf a chyfoethocaf yn y maes hwn yw Chengjiang, De Tsieina. Mae'r ffosilau yma'n dystiolaeth ddarbwyllol bod bron pob prif fath o anifail di-asgwrn-cefn sy'n bodoli heddiw wedi bodoli ers dechrau'r cyfnod Cambriaidd.... i'r amrywiaeth Ordoficaidd?Yn ystod y Cyfnod Ordoficaidd (440-490 miliwn o flynyddoedd yn ôl) gwelodd bywyd yn y moroedd hynafol newidiadau mawr. Dechreuodd anifeiliaid oedd yn byw ar wely'r môr dyfu'n fwy, ymhellach o wely'r môr, ac ymddangosodd y riffiau cwrel cyntaf. Canlyniad hyn oedd cynnydd rhyfeddol mewn amrywiaeth bywyd.Roedd mwy o anifeiliaid yn y byd Ordoficaidd yn byw yn sownd i wely'r môr ac yn bwyta plancton wedi'i ffiltro o ddŵr môr. Yn eu plith roedd nifer o gwrelau, brachiopodau, bryosoaid neu anifeiliaid mwsog, a crinoidau neu lilis môr. Roedd anifeiliaid symudol yn byw yn eu plith hefyd, gan gynnwys molysgau ac arthropodau. Roedd trilobitau yn dal yn niferus ond gydag amser aethant yn llai pwysig.Fel moroedd de-ddwyrain Asia heddiw, roedd y moroedd trofannol o amgylch ardal Awstralia yn Gondwana yn ffynhonnell bwysig o fywyd morol newydd.Y diwedd a dechrau newyddTua diwedd y Cyfnod Ordoficaidd, roedd bywyd ar y ddaear yn wynebu her fawr newydd, a'r canlyniad oedd y difodiant torfol ail fwyaf erioed. Ffurfiodd pegwn ia anferth yn Hemisffer y De, lle roedd mwyafrif y moroedd bâs oedd yn gynefin i fywyd morol. Yn ystod cymal (Hirnantaidd) olaf y Cyfnod Ordoficaidd gorchuddiwyd cyfran helaeth o Gondwana gan iâ trwchus. Gwelir tystiolaeth helaeth o hyn ar draws Affrica, Brasil a Phenrhyn Arabia, ac mae ein tîm ymchwil wedi canfod tystiolaeth yn Iran hefyd yn ddiweddar. Oerodd yr hinsawdd a disgynnodd lefel y môr o ganlyniad i'r llen iâ, gan newid cynefinoedd morol bâs yn sylweddol.Enwyd y Cyfnod Hirnantaidd ar ôl Cwm Hirnant ger y Bala, y man lle sylwyd ar y cyfnod daearegol hanesyddol hwn am y tro cyntaf. Erbyn hynny, roedd Cymru ymhell o'r byd Gondwanaidd oedd yn prysur oeri, ac fel rhan o gyfandir bychan o'r enw Avalonia yn nesáu at ranbarth trofannol Laurentia (cyfandir hynafol Gogledd America). Yng Nghymru y cafodd 'trychineb ffawna Hirnantia' ei darganfod a'i disgrifio am y tro cyntaf. Esblygodd y grŵp cyfyng hwn o anifeiliaid yn rhanbarthau tymherus Gondwana wedi ton gyntaf y difodiant bydol. Gyda difodiant mwyafrif helaeth y gystadleuaeth, roeddent yn rhydd i ymledu'n gyflym ar draws y byd.Erbyn diwedd y Cyfnod Ordoficaidd roedd dwy ran o dair o'r holl rywogaethau morol wedi difodi, a'r amrywiaeth rhyfeddol o fywyd ym mhob cwr o'r byd i gyd bron wedi diflannu. Dyma'r rhywogaethau oedd yn ddigon ffodus i oroesi yn ymledu drwy'r moroedd bâs wedi toddi'r llen iâ yn nechrau'r Cyfnod Silwraidd, tua 440 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Ffynnodd bywyd morol unwaith eto a gwelwyd amrywiaeth drachefn. Erbyn hyn roedd y pedwar prif gyfandir – Gondwana, Laurentia (Gogledd America), Baltica (Ewrop) a Siberia – yn graddol symud i'r gogledd ac at ei gilydd ac erbyn diwedd y Cyfnod Paleosöig byddent yn uno i ffurfio un cyfandir anferth, Pangea (Daear gyfan). Roedd byd newydd ag iddo'i hanes ei hun yn ffurfio.Erthygl gan: Leonid Popov, Cymrawd Ymchwil Anrhydeddus
