Ym mis Awst fe groesawon ni deuluoedd o Gymdeithas Tai Taf yn Nhreganna ac Ysgol Gynradd Herbert Thompson yn Nhrelái (SHEP, Rhaglen Gwella’r Gwyliau Haf ‘Bwyd a Hwyl’) i Sain Ffagan i ymuno â ni ar gwrs garddio a choginio newydd i’r teulu, fel rhan o’r rhaglen addysg i deuluoedd sy’n cefnogi cynllun Cyfuno a’n hymrwymiadau o dan Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol. Cafodd y rhaglen ei datblygu a’i chynnal mewn partneriaeth ag adran Ehangu Mynediad Prifysgol Fetropolitan Caerdydd a First Campus. Cafodd y teuluoedd gyfle i fwynhau diwrnod o ddysgu yn ymarferol am dyfu bwyd a’i gynaeafu, cyn coginio pryd maethlon gyda chynnyrch wedi’i hel o erddi Sain Ffagan.

Roedd hon yn fenter newydd i ni, ac wedi gweithio allan sut i osod cegin dros dro yn un o’r stiwdios, a chael gafael ar yr holl gyfarpar, roedden ni’n barod amdani.

Mae gerddi Sain Ffagan yn llawn cynnyrch gwych adeg yma’r flwyddyn – ffrwythau, llysiau a pherlysiau – llawer ohonynt yn fathau treftadaeth arbenigol. Fel arfer, caiff cnydau eu harbed a’r hadau eu cynaeafu er mwyn ailblannu’r flwyddyn wedyn, fel rhan o ymchwil parhaus i gnydau treftadaeth. Fodd bynnag, cafodd y teuluoedd fu’n cymryd rhan gyfle i archwilio’r gerddi gyda Juliet Hodgkiss, Uwch Guradur Gerddi. Bu Juliet yn eu dysgu am dyfu a chynhyrchu bwyd, cyn cynaeafu peth o’r cynnyrch i’w ddefnyddio yn y gegin. Ar ôl hel ffa dringo, bresych, shibwns a pherlysiau, roedd hi’n amser mynd nôl i’r dosbarth.

Yno roedd Dean Way, darlithydd mewn Rheoli Lletygarwch ym Mhrifysgol Metropolitan Caerdydd, wrth law i helpu’r teuluoedd i greu pryd hyfryd gyda’r cynnyrch. Dyma beth goginiodd y grwpiau talentog, gan ddilyn ryseitiau Dean:

Colslo Bresych a Ffenigl

½ fresychen fach wedi’i rhwygo

1 bwlb ffenigl, wedi’i dorri’n chwarteri a’i gratio

1 winwnsyn gwyn, wedi’i dorri’n denau

50g iogwrt

1 llwy fwrdd o finegr gwin gwyn

1 llwy fwrdd o siwgr mân

Halen a phupur

Dull

1. Torrwch y fresychen yn ei hanner, ac yna yn ei chwarter a thynnwch y canol. Yna, gyda chyllell finiog torrwch y fresychen yn stribedi tenau.
2. Torrwch y bwlb ffenigl yn chwarteri a thynnu’r coesyn – yna gratiwch gyda gratiwr bras.
3. Pliciwch winwnsyn gwyn a’i dorri’n denau.
4. Rhowch yr holl lysiau mewn powlen, a’u cymysgu’n dda. Cymysgwch yr iogwrt, y finegr a’r siwgr i’r llysiau, ac ychwanegwch ddigon o bupur du ac ychydig o halen. Gallwch gadw’r colslo wedi’i selio mewn oergell am hyd at ddau/dri diwrnod.
5. I’w weini gydag wyau wedi’u berwi.

Salsa ffa dringo a thomato

3 coden ffa dringo

1 clof o garlleg, wedi’i dorri’n fân

1 winwnsyn coch canolig, wedi’i dorri’n fân

1 tomato mawr, wedi’i dorri’n fân

Sudd hanner lemon

1 llwy de o goriander ffres wedi’i dorri

½ llwy de o bowdr chilli

3 pinsiad o halen a phupur

½ llwy de o gwmin

4 llwy fwrdd o olew hâd rêp

Dull

1. Pliciwch a thorrwch y ffa dringo’n fach a’u berwi’n sydyn mewn dŵr berwedig am ddau funud. Rhowch nhw mewn powlen o ddŵr oer nes maen nhw wedi oeri.
2. Gwasgwch un clof garlleg a’i dorri’n fân.
3. Torrwch un winwnsyn coch yn fach iawn.
4. Torrwch un tomato mawr yn fân.
5. Torrwch un lemon yn ei hanner
6. Torrwch lond llaw o goriander yn fân
7. Rhowch yr holl lysiau mewn powlen, a’u cymysgu’n dda. Cymysgwch yr HOLL gynhwysion a gwasgwch y sudd allan o hanner lemon mewn i’r gymysgedd.

Ar ôl y sesiwn goginio bu Dean yn rhoi gwybodaeth ddiddorol i’r grwpiau ar fwyta’n iach, gan edrych yn agos ar y braster a’r siwgr sy’n cuddio mewn cymaint o fwyd! Edrychwch ar y labeli golau traffig ar becynnau bwyd sy’n dangos os yw bwyd yn uchel (coch), canolig (oren) neu’n isel (gwyrdd) mewn braster, braster dirlawn, siwgr a halen. (NHS online: reference intakes explained)

Cwrs peilot oedd hwn, ac roedden ni gyd yn falch iawn gyda sut aeth pethau. Roedd y ddau grŵp wedi mwynhau eu hamser yn Sain Ffagan, a chawsom adborth hyfryd. Dyma rai o’r uchafbwyntiau:

“Cwrs gwych, fe wnes i fwynhau’n fawr!” (rhiant)

“Mae’r cwrs yn addysgiadol iawn ac fe wnaethon ni gyd fwynhau.” (plentyn)

“Rwy’n medddwl ei fod yn gwrs da iawn ac yn addysgiadol. Rhywbeth sy’n apelio at oedolion a phlant, ac yn gwneud i blant feddwl am fwyd o oed ifanc iawn.” (rhiant)

“Roedden ni’n cael blasu’r perlysiau wrth eu hel. Roeddwn i’n hoffi’r mint – roedd e’n blasu fel gwm cnoi. Yn yr archfarchnad mae perlysiau wedi eu sychu ac mewn pacedi felly allwch chi ddim arogli na chyffwrdd nhw.” (plentyn)

“Mae’r plant eisiau dechrau tyfu llysiau yng ngardd mam-gu – dwi erioed wedi eu gweld yn bwyta llysiau mor gyflym!” (rhiant)

Pan ofynnon ni iddyn nhw beth oedd eu hoff dri pheth am y cwrs, dyma atebion y teuluoedd:

“Dysgu sut i dorri llysiau, trio bwydydd newydd, coginio gyda mam.” (plentyn)

“Paratoi bwyd ffres gyda fy merch, cael dealltwriaeth well o fwyta’n iach, a chasglu llysiau ffres.”

“Hel llysiau, coginio a deall hanes.” (plentyn)

“Dysgu am fraster a siwgr.” (plentyn)

Nawr ein bod wedi profi’r dyfroedd, rydym yn edrych ymlaen at ddatblygu cyfleoedd pellach haf nesaf. Diolch i’r holl deuluoedd a gymerodd ran, ac i’r partneriaid am helpu i wneud i hyn ddigwydd.

Fel rhan o’n hymrwymiad i Ddeddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol a'r nod o greu Cymru fwy llesol, dyma ni’n gwahodd rhai o deuluoedd Cymdeithas Dai Taf i fwynhau diwrnod yn Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru. Dyma nhw'n dysgu am fwyta'n iach, fydd o fudd i iechyd pawb yn y dyfodol.

Roedd gwledd o weithgareddau cyffrous ar gael i'r teuluoedd, gan gynnwys taith drwy erddi'r Amgueddfa i godi shibwns a thorri bresych, arddangosiadau coginio gan ddarlithydd Rheoli Lluniaeth o Brifysgol Fetropolitan Caerdydd, a chyflwyniad ar faeth i gloi. Roedd cyfle i bob plentyn olchi, paratoi a choginio bwyd. Dyma oedd profiad cyntaf nifer o'r plant o greu prydau iach gyda chynhwysion o'r pridd. Fel y dywedodd Alex, sy'n 12 oed, "Roedden ni'n cael blasu'r perlysiau wrth eu hel. Roeddwn i'n hoffi'r mintys – roedd e'n blasu fel gwm cnoi. Yn yr archfarchnad mae perlysiau wedi eu sychu ac mewn pacedi felly allwch chi ddim arogli na'i cyffwrdd nhw."

Roedd nifer o rieni yn dweud eu bod hi'n anodd coginio prydau iach yn rhad, ac yn anodd annog plant i fwyta llysiau. Dywedodd un rhiant, "Trefnwyd bysys am ddim i ni – mae mynd â phump plentyn ar draws y ddinas ar sawl bys yn anodd ar y gorau! "Mae'r plant eisiau dechrau tyfu llysiau yng ngardd mam-gu – dwi erioed wedi eu gweld nhw'n bwyta llysiau mor gyflym!"

Diolch o galon i Sain Ffagan Amgueddfa Cymru a thîm Widening Access Prifysgol Fetropolitan Caerdydd am drefnu'r cyfle gwych hwn. Rydyn ni'n barod yn trefnu gweithgareddau tebyg yn yr Amgueddfa, gan roi cyfle i fwy o blant ddysgu am fyw yn iach a diwylliant Cymru.

The shrine of St David in St David’s Cathedral, Pembrokeshire, was an extremely important pilgrimage site in the Middle Ages. Two pilgrimages there were worth one to Rome, and thousands of people would have visited before the shrine was destroyed at the Reformation.

Inspired by the ‘Beneath our Feet’ project run by Narberth Museum and Tenby Museum and Art Gallery, which is looking at the theme of pilgrimage in Pembrokeshire, Saving Treasures; Telling Stories decided to find out more. What did those long-ago travellers leave behind them?

Pilgrim Objects

Two kinds of objects were commonly associated with pilgrims in the Middle Ages: ampullae, and badges.

Ampullae were little lead scallop-shaped flasks containing holy water that were pinned to clothing or hung around the neck in the belief that they offered spiritual protection. You might expect to find large numbers of them in Pembrokeshire, with its important holy shrine.

It seemed a fair bet that local metal detectorists had found plenty over the years.

But, a search on the Portable Antiquities Scheme (PAS) database, where over a million detectorist finds are recorded, revealed some surprises.

In fact only SIX examples from Pembrokeshire have been recorded with PAS – a surprisingly small amount! Surely there should be many more?

To compare, we looked at the records for Kent, home of medieval England’s most important pilgrim destination – the shrine of St Thomas Becket at Canterbury Cathedral. Even here, only 50 pilgrim ampullae have been recorded with PAS, not such a huge number considering the many thousands of people who travelled there.

Contrast this with Lincolnshire, where 232 ampullae have been recorded, the biggest number of any county in Wales and England. Lincoln Cathedral boasted two important shrines (both to saints called Hugh), but this does not explain such a big difference in numbers.

What’s going on?

Confused, we turned to pilgrim badges. These were usually made of lead or pewter and depicted saints, letters and religious scenes and symbols. They were bought at shrines as souvenirs and pinned to clothing.

Surely lots of these cheap objects would have been lost by the visitors to St David’s?

But a search on the PAS database turned up NO examples from Pembrokeshire at all!

Even in St Thomas Becket’s Kent, no more than 11 badges have been recorded with PAS. Greater London has by far the highest number, at 119.

Then we saw that five pilgrim badges had been reported from Swansea, which seemed unusual as there was no important medieval shrine in the town. One of them was a badge of none other than Thomas Becket himself. How had that got there?

It turned out that each one of these badges had been discovered, not in the city itself, but under the sands of Swansea Bay.

Intrigued, we chose a random sample of the London badges and discovered that they had all been found in the River Thames.

We checked the find spots of the ampullae, and sure enough, two had been found on Tenby beach and two others in the coastal village of Manorbier. There was a definite watery theme!

Giving thanks?

In an age when travel was difficult and dangerous, ships were the fastest method of transport, though not necessarily safe.

So it makes sense that pilgrims going on long journeys would travel at least part of the way by water, and would be relieved and thankful when they reached the shore safe and sound. The evidence of all these badges and ampullae dug from the sands and fished from the Thames suggests that returning pilgrims threw them into the water, perhaps as a way of giving thanks for a safe return.

Dros Nos yn Llys Llywelyn

Mae Amgueddfa Cymru yn edrych ymlaen at lansio ein rhaglen aros dros nos yn Llys Llywelyn yr haf hwn.

Ail-gread yw Llys Llywelyn o un o Lysoedd Tywysogion Gwynedd yn y 13eg ganrif. Mae wedi'i seilio ar weddillion Llys Rhosyr yn ne-orllewin Ynys Môn.

Bydd cyfle i ysgolion aros dros nos yn Llys Llywelyn rhwng Ebrill a Hydref. Yn ystod y dydd bydd y grŵp yn cymryd rhan mewn gweithdy chwarae rôl i ddysgu mwy am fywyd yn Llys Llywelyn. Gyda'r nos bydd cyfle i weld tu ôl i'r llenni yn Sain Ffagan, chwarae gemau canoloesol a chysgu gan drawstiau lliwgar yr adeilad hynod hwn.

Mae'r pecyn yn cynnwys gweithdy awr o hyd, gweithgareddau hunan-arwain gyda'r nos, swper, siocled poeth, brecwast a llety dros nos.

Chwilio am nawdd i aros dros nos yn Llys Llywelyn? Gall ysgolion wneud cais am grant Ewch i Weld i fynychu sefydliadau diwylliannol.

Adnoddau Dosbarth

Yn ogystal ag adeilad y Llys ei hun, rydym wedi cynhyrchu pecyn o adnoddau dosbarth sy'n dysgu mwy am Oes y Tywysogion.

Cydweithiodd Amgueddfa Cymru â Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Cadw a Chomisiwn Brenhinol Henebion Cymru i gynhyrchu'r adnoddau. Rhannwyd yr adnoddau yn 6 thema, gyda gweithgareddau dosbarth posibl ar gyfer hyd at 5 gwers i bob thema:
Trosolwg, Tystiolaeth, Bywyd Bod Dydd, Cestyll a Llysoedd, Rheolwyr Cymru, a Choncwest Cymru. Mae'r adnoddau i gyd yn defnyddio casgliadau o bob sefydliad partner i ddod ag Oes y Tywysogion yn fyw.