14 coeden newydd wedi'u darganfod ym Mhrydain ac Iwerddon 5 Mawrth 2009 Cerddinen Motley - Sorbus x motleyi Croesiad newydd sy'n tyfu ar un safle ger Merthyr Tudful yn unig, lle mae dwy goeden ifanc wedi'u darganfod. Cerddinen Stirton - Sorbus stirtoniana Mae tua 40 o goed i'w gweld ar glogwyni Craig Breidden, Sir Drefaldwyn. Cerddinen Houston - Sorbus x houstoniae Croesiad rhwng y Gerddinen Wen a Cherddinen Bryste. Dim ond un enghraifft sydd, ar glogwyn yng Ngheunant yr Avon, ac ni ellir ei chyrraedd heb ddefnyddio rhaffau. Darganfuwyd y goeden gan Ms Libby Houston yn 2005. Cerddinen Robertson - Sorbus x robertsonii Croesiad newydd sy'n gyfuniad o'r Gerddinen Wen a'r Gerddinen Ddeilgrwn. Dim ond un goeden sydd wedi'i darganfod hyd yn hyn, ond gallai fod yn gyffredin yn ne-orllewin Lloegr. Cerddinen Maura Scannell - Sorbus scannelliana Rhywogaeth newydd a nodwyd fel un wahanol ym mis Medi 2008. Mae pum coeden i'w gweld ym Mharc Cenedlaethol Killarney, Swydd Kerry, Gweriniaeth Iwerddon, ac mae'n debyg eu bod yn tarddu o groesiad rhwng Cerddinen y Graig a Chriafolen. Cerddinen Coed Leigh - Sorbus leighensis Rhywogaeth newydd sydd wedi bod yn hysbys i ni ers yr 1980au. Dim ond yn ddiweddar, trwy gyfrwng dulliau DNA, y bu'n bosibl nodi'r gwahaniaethau rhwng y goeden hon â'r Gerddinen Ddail Llwyd. Mae'n gyffredin yng Nghoedwig Leigh ar ochr Gwlad yr Haf Ceunant yr Avon. Credir bod tua 100 o goed yn bodoli. Jess Gould gyda Sorbus stirtoniana yng Ngardd Fotaneg Genedlaethol Cymru. Cerddinen Llangollen, coeden brin sydd ond i'w gweld ar glogwyni Mynydd Eglwyseg, Sir Ddinbych. Y Gerddinen Gymreig - Sorbus cambrensis - Mae astudiaethau biocemegol wedi dangos bod y rhywogaethau hyn yn wahanol i'w gilydd ac i'r Cerddin dail llwyd y credid eu bod yn perthyn iddynt cynt. Cerddinen Motley (Sorbus x motleyi) yng Ngardd Fotaneg Genedlaethol Cymru Map o ble y darganfuwyd y coed newydd (Allwedd: W. = Whitebeam) Mae botanegwyr o Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd wedi cydweithio â gwyddonwyr o Brifysgol Bryste, Prifysgol Caerwysg, Prifysgol Rhydychen a Gerddi Botaneg Brenhinol, Kew i enwi rhywogaethau newydd o goed yng Nghymru, Lloegr ac Iwerddon. Mae'r cyfan yn brin ac angen eu diogelu. O'r 14 rhywogaeth sydd wedi'u henwi'n swyddogol yr wythnos hon yn Watsonia, cyfnodolyn gwyddonol Cymdeithas Fotanegol Ynysoedd Prydain, mae chwech i'w gweld yng Nghymru, sef: Cerddinen Stirton (Sorbus stirtoniana) — clogwyni Craig Breidden, Sir Drefaldwyn yw'r unig le yn y byd i weld y goeden hon; Cerddinen Llangollen (Sorbus cuneifolia) - coeden brin sydd ond i'w gweld ar glogwyni Mynydd Eglwyseg, Sir Ddinbych sy'n gartref i tua 240 o blanhigion; Y Gerddinen Gymreig (Sorbus cambrensis) — i'w gweld ym Mannau Brycheiniog i'r gorllewin o'r Fenni a Cherddinen Dyffryn Llanddewi Nant Hodni (Sorbus stenophylla) — dwy rywogaeth o Gymru sy'n perthyn i'w gilydd yn agos; Cerddinen Doward (Sorbus eminentiformis) i'w gweld yn Nyffryn Gwy yng Nghymru a Lloegr yn unig; Cerddinen Motley (Sorbus x motleyi) — croesiad newydd sy'n tyfu ar un safle ger Merthyr Tudful, lle mae dwy goeden ifanc wedi'u darganfod. Broses esblygu ar waith Mae'r datganiad am Gerddinen Motley yn enghraifft o'r broses esblygu ar waith. Dechreuodd fel croes rhwng Cerddinen y Darren Fach a Chriafolen mewn coedwig ar ôl i un o'r ychydig o'r coed Cerddin y Darren Fach oedd ar ôl ddisgyn yng nghorwynt 1989. Roedd y golau ychwanegol o'r bwlch yng nghanopi'r goedwig yn ei gwneud hi'n bosibl i'r hadau yn y pridd egino a thyfu. Mae'r coed newydd hyn, yn ogystal â saith rhywogaeth newydd yn Lloegr ac un yn Iwerddon, yn perthyn i'r grŵp Sorbus, sy'n cynnwys coed cerddin a choed criafol. O ganlyniad, mae nifer y math hwn o goed wedi cynyddu dros 50%. Arweiniwyd y project gan Dr Rich, ac fe'i hariannwyd yn bennaf gan Sefydliad Leverhulme ac Amgueddfa Cymru gyda chyfraniadau gan Gyngor Cefn Gwlad Cymru, Natural England a Gerddi Botaneg Brenhinol, Kew. Mae'n debyg bod rhai o'r coed hyn wedi datblygu'n ddiweddar ac maent yn dangos bod rhywogaethau newydd yn esblygu drwy'r amser. Mae rhai eraill yn hŷn ac wedi bod yn hysbys i ni ers peth amser, ond dim ond nawr y gallwn eu disgrifio fel 'rhywogaethau' diolch i ddulliau DNA modern. Rrhywogaethau a'r croesiadau newydd Cymru Cerddinen Llangollen - Sorbus cuneifolia Rhywogaeth newydd o'r Gogledd sydd wedi esblygu o'r Gerddinen Seisnig mwy na thebyg. Mae'r enw Lladin cuneifolia yn cyfeirio at fonion culach y dail, nodwedd sy'n wahanol i'r Gerddinen Seisnig. Dyma goeden brin sydd ond i'w gweld ar glogwyni Mynydd Eglwyseg i'r gogledd o Langollen yn Sir Ddinbych, sy'n gartref i tua 240 o blanhigion. Cerddinen Motley - Sorbus x motleyi Croesiad newydd sy'n tyfu ar un safle ger Merthyr Tudful yn unig, lle mae dwy goeden ifanc wedi'u darganfod. Dyma enghraifft o'r broses esblygu ar waith. Dechreuodd fel croes rhwng Cerddinen y Darren Fach a Chriafolen mewn coedwig ar ôl i un o'r ychydig o'r coed Cerddin y Darren Fach oedd ar ôl ddisgyn yng nghorwynt 1989. Roedd y golau ychwanegol o'r bwlch yng nghanopi'r goedwig yn ei gwneud hi'n bosibl i'r hadau yn y pridd egino a thyfu. Darganfuwyd y goeden am y tro cyntaf ym 1999 gan Graham Motley o Gyngor Cefn Gwlad Cymru pan oedd yn monitro'r Gerddinen Ley brin, ac mae'r goeden wedi'i henwi ar ei ôl. Cerddinen Stirton - Sorbus stirtoniana Rhywogaeth newydd, sydd bellach wedi'i chydnabod fel coeden wahanol i'r Gerddinen ddail main. Mae tua 40 o goed i'w gweld ar glogwyni Craig Breidden, Sir Drefaldwyn. Mae hi wedi'i henwi er anrhydedd i'r Athro Charles Stirton er mwyn cydnabod ei waith ysbrydoledig yn sefydlu Gardd Fotaneg Genedlaethol Cymru. Mae rhai o'r coed yn tyfu yn yr Ardd Fotaneg. Y Gerddinen Gymreig - Sorbus cambrensis a Cherddinen Dyffryn Llanddewi Nant Hodni - Sorbus stenophylla Dwy rwyogaeth newydd o Gymru sy'n perthyn yn agos i'w gilydd. Mae astudiaethau biocemegol wedi dangos bod y rhywogaethau hyn yn wahanol i'w gilydd ac i'r Cerddin dail llwyd y credid eu bod yn perthyn iddynt cynt. Credir bod tua 100 o blanhigion y Gerddinen Gymreig yn ardal ddwyreiniol Bannau Brycheiniog i'r gorllewin o'r Fenni.Darganfuwyd Cerddinen Dyffryn Llanddewi Nant Hodni am y tro cyntaf ym 1874 gan y Parch. Augustin Ley. Mae'n debyg bod tua 100-200 o blanhigion yn Nyffryn Llanddewi Nant Hodni. Lloegr Cerddinen Ceunant yr Avon - Sorbus x avonensis Croesiad rhwng y Gerddinen Wen a'r Gerddinen Ddail Llwyd. Fe'i darganfuwyd am y tro cyntaf gan Dr Tim Rich, Ashley Robertson a Libby Houston pan oeddent yn astudio coed cerddin yng Ngheunant yr Avon yn 2004. Dim ond yng Ngheunant yr Avon, Bryste y mae wedi cael ei gweld hyd yn hyn, ond mae'n bosibl ei bod i'w gweld yn lleol yn ne-orllewin Lloegr lle mae'r rhieni yn tyfu gyda'i gilydd. Cerddinen Houston - Sorbusx houstoniae Croesiad rhwng y Gerddinen Wen a Cherddinen Bryste. Dim ond un enghraifft sydd, ar glogwyn yng Ngheunant yr Avon, ac ni ellir ei chyrraedd heb ddefnyddio rhaffau. Darganfuwyd y goeden gan Ms Libby Houston yn 2005. Cerddinen Coed Leigh - Sorbus leighensis Rhywogaeth newydd sydd wedi bod yn hysbys i ni ers yr 1980au. Dim ond yn ddiweddar, trwy gyfrwng dulliau DNA, y bu'n bosibl nodi'r gwahaniaethau rhwng y goeden hon â'r Gerddinen Ddail Llwyd. Mae'n gyffredin yng Nghoedwig Leigh ar ochr Gwlad yr Haf Ceunant yr Avon. Credir bod tua 100 o goed yn bodoli. Cerddinen Margaret - Sorbus margaretae Mae hon yn perthyn i Gerddinen y Graig a'r Gerddinen Ruddgoch. Fe'i nodwyd fel rhywogaeth ar wahân am y tro cyntaf gan Margaret E. Bradshaw pan oedd hi'n cynnal arolwg o goed Cerddin prin yn ne-orllewin Lloegr ym 1984, ac mae wedi'i henwi ar ei hôl. Dim ond ar glogwyni arfordir gogledd Dyfnaint a Gwlad yr Haf y mae'n tyfu, a chredir bod o leiaf 120 o goed yno. Cerddinen Dim Parcio - Sorbus admonitor Nodwyd bod y Gerddinen Dim Parcio yn wahanol i Gerddinen Dyfnaint (a oedd yn fwy cyffredin) am y tro cyntaf yn yr 1930au, ond dim ond yn ddiweddar y profwyd ei bod hi'n rhywogaeth wahanol drwy wneud gwaith dadansoddi biocemegol. Mae'r enw yn tarddu o gyfnod yn yr 1930au pan oedd arwydd 'Dim Parcio' wedi'i hoelio ar goeden ger encilfa fechan yn Watersmeet, Gogledd Dyfnaint. Mae'r goeden hon yn gyffredin yn ardal Watersmeet, Gogledd Dyfnaint lle mae o leiaf 110 o goed yn tyfu. Criafolen Proctor - Sorbus x proctoris Croesiad newydd rhwng Criafolen a Chriafolen Sichuan. Mae'n cael ei henwi ar ôl Dr Michael Proctor, uwch fotanegydd blaenllaw o Brifysgol Caerwysg, yn dilyn ei waith rhagorol ym maes coed Cerddin Prydeinig. Dim ond un goeden sydd wedi'i darganfod yn y gwyllt yng Ngheunant yr Avon, lle mae problem o safbwynt cadwraeth. Gan mai coeden yr ardd o Tsieina yw un o'i rhieni, mae perygl y gall genynnau'r Griafolen Sichuan ledaenu i'r coed criafol cynhenid yng Ngheunant yr Avon. I atal hyn, un dewis posibl fyddai dinistrio/tynnu'r unig enghraifft o'r goeden hon! Cerddinen Robertson - Sorbus x robertsonii Croesiad newydd sy'n gyfuniad o'r Gerddinen Wen a'r Gerddinen Ddeilgrwn. Dim ond un goeden sydd wedi'i darganfod hyd yn hyn, ond gallai fod yn gyffredin yn ne-orllewin Lloegr. Fe'i canfuwyd am y tro cyntaf gan Dr Tim Rich, Ashley Robertson a Libby Houston pan oeddent yn astudio coed cerddin yng Ngheunant yr Avon. Mae'n cael ei henwi ar ôl Dr Ashley Robertson am ei waith rhagorol ym maes esblygu coed cerddin yng Ngheunant yr Avon. Cymru a Lloegr Cerddinen Doward - Sorbus eminentiformis Rhywogaeth newydd, sydd i'w gweld yn Nyffryn Gwy yng Nghymru a Lloegr yn unig. Mae'n debyg bod poblogaeth y goeden yn llai na 100, ac mae'r mwyafrif i'w gweld ar y Great Doward. Iwerddon Cerddinen Maura Scannell - Sorbus scannelliana Rhywogaeth newydd a nodwyd fel un wahanol ym mis Medi 2008. Mae pum coeden i'w gweld ym Mharc Cenedlaethol Killarney, Swydd Kerry, Gweriniaeth Iwerddon, ac mae'n debyg eu bod yn tarddu o groesiad rhwng Cerddinen y Graig a Chriafolen. Mae'n cael ei henwi ar ôl Maura Scannell, cynt o Erddi Botaneg Cenedlaethol Glasnevin, un o brif fotanegwyr Iwerddon sydd â gwybodaeth heb ei hail am fotaneg y wlad. Cyfeiriadau: Rich, T. C. G. a Proctor, M. C. F. (2009). Some new British and Irish Sorbus L. taxa (Rosaceae). Watsonia 27: 207-216. Rich, T. C. G., Harris, S. A. a Hiscock, S. J. (2009). Five new Sorbus (Rosaceae) taxa from the Avon Gorge, England. Watsonia 27: 217-228.
Cregyn bylchog sy'n bwyta nwy 1 Ebrill 2008 Casglwyd y rhywogaeth a'r Genws newydd Spinaxinus sentosus o gargo organig y llong suddedig Francois Vieljeux. Mae'r genws yn wahanol i thyasiridau eraill hysbys, a dyma'r unig gofnod o'r rhywogaeth hon hyd heddiw. Thyasira methanophila, cragen fylchog newydd i wyddoniaeth o ardal tryddiferfannau methan oddi ar arfordir Concepción, Chile. Mae ei enw'n awgrymu ei ddibyniaeth ar fethan. Darlun manwl o gragen allanol Spinaxinus sentosus a ganfuwyd yng nghargo organig y llong suddedig Francois Vieljeux. Ar ôl i wyddonwyr yr Amgueddfa chwyddo'r llun a sylwi ar y pigau, galwyd y genws newydd yn 'Spinaxinus'. Ceir cronfeydd mawr o olew a nwy naturiol yn ddwfn o dan wely'r môr, ond ni ddarganfuwyd tan yn gymharol ddiweddar fod methan yn tryddiferu o arwyneb gwely'r môr. Gelwir y mannau hyn yn 'dryddiferfannau nwy', ac mae rhai anifeiliaid wedi esblygu yn benodol i fanteisio ar yr amgylchedd unigryw hwn. Diet o fethan a sylffwr Mae cymunedau o gregyn bylchog yn byw wrth y tryddiferfannau methan hyn sy'n defnyddio'r nwy fel ffynhonnell fwyd. Nid ydynt yn bwyta'r nwy, ond maent wedi esblygu i lochesu bacteria yn eu meinwe sy'n cyflawni'r dasg yn eu lle. Gelwir yr organebau hyn yn rhai 'cemosymbiotig', ac mae rhai grwpiau o gregyn bylchog wedi bod yn llwyddiannus iawn wrth addasu i'r amgylchedd hwn. Mae'r grŵp hwn o gregyn bylchog yn gallu ecsploetio sylffwr hefyd, ac maent yn byw mewn mannau lle ceir haenau o blanhigion yn pydru, o amgylch carcasau pydredig morfilod, wrth agorfaoedd poeth, a hyd yn oed mewn mwd sydd wedi'i lygru ag olew disel. Oherwydd bod y cregyn bylchog hyn yn dod o amgylchedd anghyffredin, ac yn aml o ddyfroedd dyfnion, mae llawer ohonynt eto i'w hastudio'n fanwl. Anfonwyd nifer ohonynt i Amgueddfa Cymru i gael eu hadnabod a'u disgrifio. Cregyn bylchog o Chile Anfonwyd cregyn yn ogystal â sbesimenau byw o gregyn bylchog i'r Amgueddfa yn dilyn darganfyddiad tryddiferfan nwy oddi ar arfordir Chile 700-900m o dan arwyneb y môr. Roedd un rhywogaeth o'r fath, mewn grŵp o'r enw Thyasira, yn newydd i wyddoniaeth. . Astudiwyd y bacteria ym meinwe tagell y gragen fylchog drwy ddefnyddio microsgop sganio electronig. Cadarnhaodd hyn y symbiosis (dibyniaeth) rhwng y bacteria a'r gragen fylchog. Darganfuwyd bod rhywogaeth o'r genws Lucinoma yn newydd i wyddoniaeth hefyd, ond hyd yma dim ond cregyn a ddarganfuwyd. Mae'n debygol bod y mwyafrif o'r rhywogaethau sy'n byw ar y safle hwn yn endemig (wedi'u cyfyngu i'r lleoliad hwn) ac nac ydynt yn bodoli unrhyw le arall yn y byd. Glandir Pacistan Anfonwyd rhywogaeth fach o Thyasira atom ar draws y byd o Indus Fan oddi ar arfordir Pacistan. Fe'i casglwyd yn ystod astudiaethau o'r ffawna anghyffredin sy'n byw yn nyfroedd ocsigen isel yr ardal. Canfuwyd y gragen fylchog bitw hon mewn dwyseddau hyd at 500/y metr sgwâr ac mae'n sicr ei fod wedi manteisio ar y bwyd helaeth. Dyma genws arall sydd heb ei astudio, ac mae'r Amgueddfa'n cydweithio â'r Amgueddfa Hanes Natur, Llundain sy'n astudio trefn folecwlar (DNA) y grŵp. Cragen fylchog â blas am longddrylliadau Manteisia'r cregyn hefyd ar ffynonellau artiffisial o fethan a sylffwr, ac un o'r rhyfeddaf ohonynt oedd cargo'r llong gynwysyddion suddedig "Francois Vieljeux". Suddodd y llong oddi ar arfordir gogledd Sbaen mewn 1160m o ddŵr, ynghyd â'i chargo o ffa castor a hadau blodau'r haul. Yn ystod yr ymdrechion i achub y llong sylwyd bod cregyn bylchog wedi setlo ac wedi tyfu ar y cargo. Roedd y cregyn bylchog i gyd yn perthyn i grwpiau cemosymbiotig ac yn ecsbloetio'r sylffwr a ryddhawyd gan y cargo pydredig. Roedd un o'r cregyn bylchog yn Thyasira tebyg i'r sbesimen o Chile. Basn Cascadia, oddi ar Dalaith Washington Tarddell boeth yng ngogledd ddwyrain y Môr Tawel yw Baby Bare Seamount sy'n gartref i rywogaeth newydd o Axinus (tebyg i Thyasira). Mae'r safle'n anghyffredin oherwydd nad oes yno enghreifftiau o'r rhywogaethau deufalf eraill sy'n nodweddiadol mewn lleoliadau tryddiferfannau methan ac awyrellau poeth. Ar y cychwyn roedd ffynhonnell maeth yr anifeiliaid yn ddirgelwch gan fod y lefelau methan a hydrogen sylffid mor isel. Llosgfynyddoedd Mwd Cadiz Oddi ar arfordir de Portiwgal ceir nifer o losgfynyddoedd mwd a ffurfiwyd gan wasgiannau'r platiau tectonig Affricanaidd ac Ewrasiaidd. Mae'r gwasgiannau'n gwthio hylif sy'n llawn methan a sylffwr o grombil y llosgfynyddoedd i wely'r môr uwchben. Erbyn i'r hylifau gyrraedd yr arwyneb maent wedi oeri, felly gelwir y llosgfynyddoedd yn dryddiferfannau oer. Ceir nifer o rywogaethau o gregyn bylchog Thyasira ar y safleoedd hyn, ond dim ond rhai ohonynt sy'n llochesu'r bacteria cemosymbiotig i'w galluogi i dynnu maeth o sylffwr a methan. Yn sgil cydweithio rhwng yr Amgueddfa a Phrifysgol Cadiz, Sbaen, disgrifiwyd rhywogaeth newydd o'r enw Thyasira vulcolutre, sy'n golygu 'perthyn i losgfynydd mwd'. Erbyn hyn, mae'r Amgueddfa, mewn cydweithrediad â Phrifysgol Bangor, yn gweithio ar dacsonomeg Thyasira a gasglwyd mewn folcano mwd yn yr Arctig, a misglen o'r genws Idas a gasglwyd o fwd a lygrwyd gan ddisel o dan lwyfan olew ym Môr y Gogledd. Mae'r gwaith hwn gan Amgueddfa Cymru yn cynorthwyo i ymchwilio'r posibilrwydd o ddefnyddio'r cregyn bylchog hyn i lanhau mannau llygredig ar wely'r môr.
Lluniau natur: Darluniau botanegol 20 Awst 2007 Yn yr Oesoedd Tywyll roedd clefydau ac aflendid yn rhemp ac fe ddibynnai'r bobl ar feddygon llysiau a'u meddyginiaethau. I wella byddardod: cymerwch wrin maharen, olew llysywennod, cenhinen, sudd barf yr hen ŵr ac ŵy wedi'i ferwi... Anfonwyd casglwyr proffesiynol i rannau pellennig o'r byd. Roedd darganfod planhigion newydd yn golygu archwilio gwledydd newydd - yn aml heb fapiau cywir, drwy diroedd heb heolydd, a chydag ychydig o aneddiadau. Tua 17eg ganrif, daeth llawer o blanhigion newydd egsotig i Ewrop wrth i bobl ddechrau teithio a masnachu. Cychwynnodd `Tiwlipomania' gan fod y cyfoethogion bron â thorn eu bol eisiau bod yn berchen ar y planhigion prinnaf. Yn yr Iseldiroedd, prynwyd un býlb tiwlip am 4,600 fflorin, coetsh a phâr o geffylau brithias. Ym 1737, bu'n rhaid i Elizabeth Blackwell ddechrau cynnal ei theulu pan daflwyd ei gŵr i garchar dyledwyr. Tynnodd luniau ar gyfer llysieulyfr y 'Chelsea Physic Garden' a bu el gŵr yn edrych dros y testun yn y carchar. Swynwyd dyn erioed gan flodau, gan eu harddwch, a'r posibiliadau ar gyfer iachâd a gwybodaeth. Mae Amgueddfa Cymru yn dal casgliad unigryw o dros 9,000 darlun botanegol, yn pontio pum canrif. Yn dilyn arddangosfa fechan yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd ym 1942, cafodd y darluniau eu storio. 50 mlynedd yn ddiweddarach ail ddarganfuwyd ystod ac arwyddocâd y casgliad, a gwerthfawrogwyd eu lluniadaeth goeth yn llawn. Mae'r casgliad yn cynnwys gwaith yn amrywio o ysgythriadau proffesiynol i ddyfrlliwiau amatur, ac yn cynnwys nifer o eitemau gan feistri cydnabyddedig megis Georg Dionysius Ehret a Pierre Joseph Redouté. 500 mlynedd o ddarluniau botanegol Mae'r casgliad yn dilyn datblygiad darluniau botanegol a'r berthynas rhwng celf a gwyddoniaeth o lysieulyfrau canol oesol yr Oesoedd Tywyll, pan oedd dyn yn ofni Natur, drwy'r Oleuedigaeth a'r teithiau darganfod, hyd at ddarluniau cyfoes yr 21ain Ganrif. Blodeulyfrau Erbyn 1600, ar ôl y llysieulyfrau blociau pren cynnar, arweiniodd y broses o ysgythru ar fetel at ddarluniad manach o bob manylyn bach, gan chwyldroi darluniau botanegol. Flora Londinensis (1777-87) gan William Curtis yw un o'r blodeulyfrau Prydeinig enwocaf, yn rhestru'r holl blanhigion o fewn deng milltir i Lundain. Blodeulyfr Ewropeaidd pwysig o ddechrau'r bedwaredd ganrif ar bymtheg yw'r Flora Danica (1763-1885) a gymrodd bron i gan mlynedd i'w chwblhau. Yn yr 17eg Ganrif, tyfwyd planhigion am eu harddwch yn ogystal â'u defnydd ymarferol a gwyddonol. Cynhyrchodd y cyfoethog flodeugerddi yn darlunio'r planhigion prin a hardd ar eu hystadau, tra bod canllawiau gwyddonol yn llawn darluniau manwl o ystod eang o blanhigion. Mae'r casgliad yn cynnwys nifer o brintiadau gwreiddiol o'r 17eg Ganrif, gan gynnwys gwaith gan Redouté, Sowerby, Fitch, a Sydenham Edwards, a anwyd yng Nghymru. Cyflwyno tacsonomeg Ym 1753 datblygodd y naturiaethwr o Sweden, Carl Linnaeus system newydd o enwi a dosbarthu pob peth byw. Cafodd popeth ddau enw yn Lladin: enw genws ac enw rhywogaeth. Cafodd hyn effaith sylweddol ar steil y darluniau botanegol. Roedd y pwyslais bellach ar organau rhywiol y planhigyn, er mawr ddychryn i'r gymdeithas foneddigaidd. Derbyniwyd y system Linnaeaidd newydd yn rhannol drwy safon uchel y darluniau a gynhyrchwyd gan G. D. Ehret ar y pryd. Mae gan yr Amgueddfa ddarluniau gan Ehret o Plantae Selectae (1750-73) a hefyd gasgliad gan J. S. Miller o Botanical Tables (1785) Bute, a gomisiynwyd gan John Stuart, 3ydd Iarll Bute. Mae'r casgliad hefyd yn cynnwys gwaith gan Redouté, Kirchner ac Elizabeth Blackwell. Darluniodd Backwell lysieulyfr o'r enw A Curious Herbal i ryddhau ei gwr o'i garchariad mewn carchar i ddyledwyr. Teithiau darganfod Botanegwyr ar y teithiau epig o ddarganfod yn y 18fed a'r 19eg ganrif oedd y cyntaf i gofnodi a chasglu'r planhigion egsotig a welwyd yn y tiroedd pellennig, heb eu mapio. Am y tro cyntaf, gwelodd Ewropeaid luniau o ffrwythau egsotig megis afalau pîn, paw-paws a phomgranadau. Mae esiamplau yn y casgliadau yn cynnwys Banks' Florilegium a gweithiau o Curtis's Botanical Magazine. Brwdfrydedd Fictoraidd Daeth brwdfrydedd aruthrol am wyddoniaeth yn y cyfnod Fictoraidd. Daeth ysgythriadau o blanhigion newydd yn gyffredin drwy newyddiaduron a chylchgronau poblogaidd, megis Carter's Floral Illustrations a Paxton's Floral Garden. Arweiniodd darganfyddiad Victoria regia, y lili'r dŵr enfawr o'r Amazon, at elyniaeth rhwng garddwyr tai mawr Lloegr, yn cystadlu am y cyntaf i lwyddo i'w gael i flodeuo ym Mhrydain. Joseph Paxton, garddwr Chatsworth, enillodd y ras. Dywedir mai strwythur y ddeilen enfawr ysbrydolodd ei gynllun ar gyfer Crystal Palace.
Y Môr-grwban mwyaf yn y byd 15 Awst 2007 Cafodd y môr-grwban lledraidd sydd i'w weld yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd ei olchi i'r lan ar draeth Harlech, Gwynedd, ym mis Medi 1988. Gwaetha'r modd, roedd wedi boddi ar ôl cael ei ddal gan leiniau pysgota. Cafodd y môr-grwban sylw ym mhedwar ban byd gan mai hwn oedd y môr-grwban mwyaf a thrymaf a gofnodwyd erioed. Roedd bron yn 3m (9tr) o hyd ac yn pwyso 914 kilo (2016 pwys).Pan olchwyd y môr-grwban i'r lan, roedd prysurdeb mawr ymhlith staff yr Amgueddfa gan eu bod yn awyddus i lunio set arddangos o'i gwmpas. Fodd bynnag, nid gwaith syml oedd paratoi sbesimen fel hyn i'w arddangos. Bu angen troi'r môr-grwban wyneb i waered i drwsio'r craciau ar ei fol. Arddangos y môr-grwban mwyaf yn y bydAr ôl cael awtopsi er mwyn cael gwybodaeth wyddonol, tynnwyd y croen a'i drin a gwnaed mowld o siâp y corff. Yna, cafodd y croen ei dynnu dros y mowld i wneud i'r anifail edrych yn naturiol.Tynnwyd y sgerbwd hefyd a'i baratoi i'w arddangos ochr yn ochr â'r corff. Yna, rhoddwyd y mownt tacsidermi a'r sgerbwd i'w harddangos yn eu horiel fach eu hunain gydag arddangosiadau cysylltiedig am hanes y môr-grwban lledraidd, y bygythiadau y mae'n eu hwynebu, y cefndir ecolegol a'r gwaith cadwraeth. Glanhau a thrwsio'r môr-grwban. 16 o flynyddoedd yn ddiweddarachAr ôl cael ei arddangos am 16 o flynyddoedd, roedd craciau eithaf mawr wedi dechrau ymddangos ar y sbesimen. Roedd wedi dechrau cracio ers peth amser a chafodd ei drwsio yma a thraw dros y blynyddoedd. Sychder yr awyr oedd yn gyfrifol am y craciau ac felly doedd dim dewis ond cau'r rhan hon o'r oriel a mynd ati o ddifrif i wneud gwaith cadwraeth ar y môr-grwban poblogaidd.Y cam cyntaf oedd glanhau haen o lwch a baw seimllyd oddi ar y môr-grwban. Defnyddiwyd stwff glanhau an-ïonig i dynnu'r rhan fwyaf o'r baw.Pan oedd yn eithaf glân, y cam nesaf oedd cael y rhannau o'r sbesimen oedd wedi eu hystumio nôl i'r siâp cywir. I wneud hyn, gwylchwyd y rhan allanol â chymysgedd o ddŵr wedi'i ddad-ïoneiddio, halen a glanedydd fel y gellid ei symud yn ôl i'w siâp.Tynnu'r hen waith trwsioAr ôl i'r sbesimen sychu, tynnwyd yr hen waith trwsio. Roedd hon yn broses hir ac araf ac roedd angen bod yn ofalus i beidio â gwneud rhagor o niwed i groen y môr-grwban. Roedd llawer o'r croen wedi'i baentio'n ddu rai blynyddoedd cynt ac felly roedd angen tynnu'r paent hefyd. Gwnaed hyn trwy ddefnyddio aseton a system symudol i gael gwared â'r tarth.Ar ôl tynnu'r gwaith trwsio cynt a'r paent, roedd patrymau a gwead croen gwreiddiol y môr-grwban i'w gweld unwaith eto. Cafodd bylchau a holltau yn y sbesimen eu llenwi a phaentiwyd drostynt mewn ffordd oedd yn cyd-fynd â lliw ac ansawdd croen gwreiddiol y môr-grwban. Y môr-grwban ar ôl y gwaith cadwraeth. Arddangosfa newydd y môr-grwban lledrgefn yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd. AilarddangosCafodd y sgerbwd ei lanhau'n ofalus hefyd cyn ailosod y môr-grwban gorffenedig fel yr oedd o'r blaen. Ar ôl 4 mis o waith, roedd modd ailagor oriel y môr-grwban i'r cyhoedd unwaith eto.Taith arall i'r môr-grwbanRoedd sychder yr aer yn oriel y môr-grwban yn dal i achosi problemau o ran cadwraeth. Felly, yn 2006, symudwyd y môr-grwban i le newydd yn yr oriel 'Dyn a'r Amgylchedd' gerllaw, ger y morfil cefngrwm. Mae cyflwr yr aer yn well yn y fan honno ac felly llwyddwyd i gadw'r môr-grwban mewn arddangosfa agored. Yn ogystal, cafodd y panelau arddangos eu hadnewyddu i roi'r wybodaeth ddiweddaraf. Mae'r môr-grwban, felly, yn ychwanegiad gwerthfawr i'r oriel hon.
Agos at Natur 3 Awst 2007 Edrychwch yn agos ar strwythurau a phatrymau rhyfedd natur. Mae’r delweddau rhyfeddol hyn i gyd wedi’u creu gan wyddonwyr Amgueddfa Cymru gan ddefnyddio ffotograffiaeth wedi’i chwyddo’n fawr. Datgelir anifeiliaid a phlancton bychan iawn mewn goleuni newydd yn y lluniau syfrdanol hyn, sydd i’w hedmygu am eu harddwch trawiadol yn ogystal â’u gwerth gwyddonol. Ar y lefel hon o’u chwyddo, mae’r gwirionedd yn syfrdanol, cliciwch ar y delweddau isod i ddarganfod mwy... Agos at Natur Radwla, neu ddarn ceg, o falwoden tir cigysol o Ddwyrain Affrica. Mae radwla yn dafod garw neu fand o ddannedd corniog a ddefnyddir gan falwod i rygnu ar ei fwyd, boed yn blanhigyn neu anifail, neu i dyllu i gregyn. Mae Radwla yn gwahaniaethu rhwng gwahanol rywogaethau malwod. Mae Amgueddfa Cymru yn archwilio'r delweddau hyn yn ofalus er mwyn adnabod un rhywogaeth wrth y llall. Cymbelloid diatom, genera heb ei adnabod. Mae diatomau yn fath o algae microsgopig sy'n cynnwys un gell neu grŵp o gelloedd; Mae diatomau yn cynhyrchu cragen silica galed sydd yn aml yn cael ei gadw wedi i'r anifail farw a suddo i wely'r môr. Gall gwyddonwyr echdynnu cregyn diatom a'u defnyddio i ymchwilio i hinsawdd y gorffennol. Foraminifera: Halkyardia minima. Roedd y cregyn a welir yma yn perthyn i anifeiliaid o faint pen pin a elwid yn 'foraminifera', neu fformas. Roedd y rhain yn byw tua 35 miliwn o flynyddoedd yn ôl, ond mae mathau tebyg yn byw ym moroedd heddiw. Dysgwch sut mae'r sbesimenau bychan hyn yn helpu gwyddonwyr Amgueddfa Cymru i ymchwilio newid hinsawdd a ddigwyddodd 34 miliwn o flynyddoedd yn ôl yn Antarctica'n rhewi Delwedd: Ian McMillan, Prifysgol Caerdydd. Foraminifera: Cribrohantkenina inflata.Gall cemeg y cregyn foram hyn ddweud wrthym sut y newidiodd tymheredd y môr dros amser drwy fesur y swm o fagnesiwm yn y cregyn - mae Fforamau yn cymryd elfennau o'r môr i'w cregyn, gan ddefnyddio mwy o fagnesiwm mewn tymheredd cynhesach.Delwedd: Paul Pearson, Prifysgol Caerdydd. Foraminifera: Nodogenerina. Mae fforamau yn disgyn i wely'r môr ac yn adeiladu haenau o fwd dros filiynau o flynyddoedd. Mae'r cregyn fforam fel capsiwl amser, gyda'u gwybodaeth gemegol wedi'u cloi ynddynt. Dysgwch sut mae'r sbesimenau bychan hyn yn helpu gwyddonwyr Amgueddfa Cymru i ymchwilio newid hinsawdd a ddigwyddodd 34 miliwn o flynyddoedd yn ôl yn Antarctica'n rhewi Delwedd: Ian McMillan, Prifysgol Caerdydd. Foraminifera: Hantkenina alabemensis.Os gallwn fesur cynnwys magnesiwm fforamau, mae'n rhoi cofnod i ni o'r newid yn nhymheredd y môr dros amser: po fwyaf o fagnesiwm sy'n bresennol yn y cregyn, y cynhesaf oedd y môr pan fu farw'r fforam.Dysgwch sut mae'r sbesimenau bychan hyn yn helpu gwyddonwyr Amgueddfa Cymru i ymchwilio newid hinsawdd a ddigwyddodd 34 miliwn o flynyddoedd yn ôl yn Antarctica'n rhewi Delwedd: Paul Pearson, Prifysgol Caerdydd. Foraminifera: Subbotina.Dysgwch sut mae'r sbesimenau bychan hyn yn helpu gwyddonwyr Amgueddfa Cymru i ymchwilio newid hinsawdd a ddigwyddodd 34 miliwn o flynyddoedd yn ôl yn Antarctica'n rhewi Delwedd: Paul Pearson, Prifysgol Caerdydd. Foraminifera: Tubulogenerina narghilella.Dysgwch sut mae'r sbesimenau bychan hyn yn helpu gwyddonwyr Amgueddfa Cymru i ymchwilio newid hinsawdd a ddigwyddodd 34 miliwn o flynyddoedd yn ôl yn Antarctica'n rhewi Delwedd: Ian McMillan, Prifysgol Caerdydd. Dannedd colfach a socedi Yoldiella lata, cragen Ddeuglawr Protobranch.Mae'r rhain yn cysylltu gyda dannedd a socedi cyfochrog yn y gragen gyferbyn, ac yn cynorthwyo i'w cadw gyda'i gilydd pan maent yn fyw. Y dannedd yw un o'r nifer o nodweddion sy'n cynorthwyo gwyddonwyr i adnabod amrywiol rywogaethau dwygragennog. Delwedd: James Turner, Amgueddfa Cymru Darlun manwl o gragen allanol Spinaxinus sentosus a ganfuwyd yng nghargo organig y llong suddedig Francois Vieljeux. Ar ôl i wyddonwyr yr Amgueddfa chwyddo'r llun a sylwi ar y pigau, galwyd y genws newydd yn 'Spinaxinus'. Gweld: Cregyn bylchog sy'n bwyta nwy am fwy o wybodaeth. Dannedd llafnaidd yr Ysbrydwlithen gigysol, pob un tua hanner milimedr o hyd. Mae'r rhain yn llawer hirach ac yn fwy miniog na dannedd rhywogaethau llysysol. Helpwch ni i ddysgu mwy am ddirgelwch yr "Fideo Ysbrydwlithen" estron ChwilenDelwedd: James Turner, Amgueddfa Cymru Delwedd chwyddedig yn dangos manylion cragen chwilen. Delwedd: James Turner, Amgueddfa Cymru Seren Frau Gyffredin, Ophiothrix fragilis. Yn perthyn yn agos i sêr môr, mae sêr brau yn cropian ar hyd gwely'r môr gan ddefnyddio eu breichiau hyblyg fel "coesau" i symud. Mae tua 1,500 o rywogaethau o sêr brau yn fyw heddiw, ac yn cael eu darganfod yn bennaf mewn dyfroedd dyfnion, dros 500 metr (1,650 troedfedd) i lawr. Delwedd: James Turner, Amgueddfa Cymru Toriad chwyddedig o'r seren frau gyffredin yn dangos strwythur meingefn.Delwedd: James Turner, Amgueddfa Cymru Cranc Ewin Bawd, Thia scutella. Mae'r cranc ewin bawd yn cael ei enw o'i gragen sy'n ymdebygu i ewin bawd. Mae i'w weld ym Môr y Gogledd, gogledd ddwyrain yr Iwerydd a Môr y Canoldir. Delwedd: James Turner, Amgueddfa Cymru Delwedd chwyddedig o rannau ceg y cranc ewin bawd.Delwedd: James Turner, Amgueddfa Cymru Cwrel Cornwymon, Flustra foliacea, Gŵyr, De Cymru. Mae'r Cornwymon yn anifeiliaid bach dyfrol a elwir yn bryozonas sy'n atgenhedlu drwy ymflaguro a ffurfio cytrefi canghennog ynghlwm â cherrig neu wymon. Delwedd: James Turner, Amgueddfa Cymru Manylyn o gwrel Cornwymon o Dde Cymru Delwedd: James Turner, Amgueddfa Cymru Delwedd o fwydyn gwrychog morol, Lagis koreni, a elwir hefyd yn 'Fwydyn Côn Hufen Iâ', gyda'r cast. Mae'r mwydyn hwn yn adeiladu ei gartref bregus allan o haenen denau o dywod wedi'u hasio gyda secretiad o gorff y mwydyn. Un darn o dywod yn unig yw trwch y tiwb, gyda'r darnau tywod unigol wedi'u gosod yn dynn yn erbyn ei gilydd, gan ffurfio mosaic hardd. Delwedd: James Turner, Amgueddfa Cymru Darlun agos o ben y mwydyn Côn Hufen Iâ, gyda manylion o'r cast. Mae mwydod Côn Hufen Iâ yn byw ben i waered ar wely'r môr. Mae gan ben y mwydyn strwythurau tebyg i grib sy'n cribinio drwy'r tywod wrth i deimlyddion bwydo eraill estyn bwyd. Gall y tiwb fod hyd at 3 modfedd o hyd gan amddiffyn rhannau meddal yr anifail. Cyfeirir hefyd ato fel mwydyn ysgithrog. Nodwch y patrwm tebyg i fosaig sydd gan y gronynnau tywod. Delwedd: James Turner, Amgueddfa Cymru Darlun agos iawn o ffilamentau bwydo'r Mwydyn Côn Hufen Iâ. Mae pen y mwydyn hwn yn cario dau grŵp o flew mawr, euraid, ychydig yn grwm. Defnyddir y blew i ryddhau a throi'r tywod, ac mae'r tentaclau yn casglu gronynnau ar gyfer bwyd ac adeiladu tiwb. Delwedd: James Turner, Amgueddfa Cymru Gwyfyn Delwedd: James Turner, Amgueddfa Cymru Delwedd chwyddedig o ddarn o adain gwyfyn yn dangos y cen a'r strwythurDelwedd: James Turner, Amgueddfa Cymru Gwyfyn Teigr Delwedd: James Turner, Amgueddfa Cymru Delwedd chwyddedig o adran o adain y Gwyfyn TeigrDelwedd: James Turner, Amgueddfa Cymru Y Glöyn Byw Birdwing Troides minos. Mae'r sbesimen hwn, o India, yng nghasgliad Rippon Amgueddfa Cymru. Rippon oedd y cyntaf i greu monograff o'r grŵp hwn o Loynod Byw. Delwedd: James Turner, Amgueddfa Cymru Golygfa flaen o Chlorophorus varius Gall hyd yn oed cleren fach fod â nodweddion dychrynllyd wrth edrych yn agos arno o'r blaen! Ychydig gentimetrau yn unig yw hyd corff y sbesimen hwn. Delwedd: James Turner, Amgueddfa Cymru Delwedd chwyddedig darn o adain y Glöyn Byw Birdwing, Troides minos.Delwedd: James Turner, Amgueddfa Cymru Gwyfyn brith Biston betularia. Llun: James Turner, Amgueddfa Cymru Delwedd haniaethol o ben chwilen, Chlorophorus varius. Cliciwch ar y ddelwedd nesaf i ddatgelu ei wyneb... Delwedd: James Turner, Amgueddfa Cymru Delwedd agos o'r gleren Stygeromyia maculosa.Delwedd: James Turner, Amgueddfa Cymru Stygeromyia maculosa. Casglwyd y sbesimen hwn yn Fujairah, Emiraethau Arabaidd Unedig. Delwedd: James Turner, Amgueddfa Cymru Megaselia scalaris Casglwyd y sbesimen hwn yn Izmir, Twrci. Delwedd: James Turner, Amgueddfa Cymru Manylyn o goes ôl Megaselia scalaris.Delwedd: James Turner, Amgueddfa Cymru Chwyddiant o ben a llygaid Atherigona bimaculata.Delwedd: James Turner, Amgueddfa Cymru Atherigona bimaculata. Casglwyd y sbesimen hwn ym Maraba, Aseer, Sawdi Arabia Delwedd: James Turner, Amgueddfa Cymru Lamprolonchaea metatarsata . Casglwyd y sbesimen hwn yn Al-Ajban, Emiraethau Arabaidd Unedig Delwedd: James Turner, Amgueddfa Cymru Lamprolonchaea metatarsata. Mae'r ddelwedd hon yn darlunio manylion cywrain gwythiennau'r adain. Delwedd: James Turner, Amgueddfa Cymru Chwimsaethwr Sboncyn y Dail: Zyzzogeton quadrimaculata. Mae chwimsaethwyr yn eu llawn dwf yn dodwy wyau i mewn i'r planhigyn ac mae'r rhain yn deor i fod yn nymffod. Yn y mwyafrif o rywogaethau mae'n cymryd tua mis i'r nymff ddod yn oedolyn. Gall yr oedolyn fyw am fis neu ddau arall cyn marw. Delwedd: James Turner, Amgueddfa Cymru Chwimsaethwr Sboncyn y Dail: Zyzzogeton quadrimaculata. Mae gan bob rhywogaeth rannau ceg hir a thenau, fel nodwyddau meddygol, sy'n cael eu defnyddio i drywanu planhigion a sugno'r sudd. Mae rhai pryfed, fel pycs, yn bwydo oddi ar anifeiliaid. Delwedd: James Turner, Amgueddfa Cymru Chwimsaethwr Sboncyn y Dail: Zyzzogeton quadrimaculata. Mae gwyddonwyr Amgueddfa Cymru wedi bod yn tynnu lluniau cymaint o rywogaethau o chwimsaethwyr sboncyn y dail ag sy'n bosib, er mwyn llunio canllawiau adnabod fel y gall ffermwyr adnabod y pryfed drostynt eu hunain. I wneud hyn, rydym wedi defnyddio technegau ffotograffaidd newydd i gynhyrchu'r delweddau manwl y gwelwch yma. Delwedd: James Turner, Amgueddfa Cymru Chwimsaethwr Sboncyn y Dail Chwimsaethwr sboncyn y dail yw'r mwyaf, a'r mwyaf lliwgar o bob sboncyn y dail. Daw eu henw o'r ffaith fod rhai yn poeri sudd ar ôl bwydo. Delwedd: James Turner, Amgueddfa Cymru Chwimsaethwr Sboncyn y Dail. Mae Chwimsaethwyr sboncyn y dail yn perthyn i'r grŵp o bryfed sy'n cynnwys pryfed gleision, pryfed cennog, sboncyn llyffant, sicadâu, sboncwyr y coed a llau. Delwedd: James Turner, Amgueddfa Cymru Chwimsaethwr Sboncyn y Dail: Cicadella viridis. Mae tua 200 rhywogaeth chwimsaethwyr sboncyn y dail ym Mhrydain. Disgrifiwyd tua 19,000 rhywogaeth yn y byd, ond mae nifer yn fwy yn parhau i fod heb eu darganfod. Delwedd: James Turner, Amgueddfa Cymru Nymff ac oedolyn o rywogaeth Paraquichira costaricensis. Mae nymff sboncyn y dail yn diosg ei groen nifer o weithiau wrth dyfu. Mae ei adenydd yn datblygu wrth dyfu, gan fod ychydig yn fwy wrth ddiosg bob croen. Mae'r adenydd yn ehangu wrth i'r nymff ddod yn oedolyn. Mae hyn yn wahanol iawn i bryfed megis Gloÿnnod Byw lle mae'r lindysyn yn newid yn syth i fod yn oedolyn mewn proses a elwir yn fetamorffosis. Delwedd: James Turner, Amgueddfa Cymru Chwimsaethwr Sboncyn y Dail: Homalodisca liturata. Mae dros 2,300 rhywogaeth o Chwimsaethwyr y gwyddom amdanynt, rhai yn cario afiechydon i goed ffrwythau. Tarwyd coed citrws Brasil a gwinwydd California yn galed gan chwimsaethwyr Homalodisca, felly mae'n bwysig iawn i ni adnabod pa rai sy'n cario afiechydon a'r pha rai nad ydynt. Delwedd: James Turner, Amgueddfa Cymru
