Natur amgueddfeydd: planhigion fasgwlar yn Amgueddfa Cymru 7 Mehefin 2010 Gwelwyd rhai rhywogaethau o ddiddordeb cadwraeth. Mae Groenlandia densa (Dyfrllys cyferbynddail) yn blanhigyn dyfrol sy'n diflannu, a'r llynnoedd addurnol yn Sain Ffagan, lle mae'n ffynnu, yw un o'r ychydig o safleoedd prin yng Nghymru lle mae'n tyfu o hyd. Nodir ei fod dan fygythiad ar y Rhestr Goch yng Nghymru (Dines 2008). Gwelwyd ychydig o Rorippa islandica (Berwr melyn gogleddol) ar dir gwastraff llaith yn y Ganolfan Gasgliadau yn Nantgarw. Mae'r rhywogaeth hon wedi bod yn lledaenu'n gyflym yn y De yn ystod y degawd diwethaf. MaeCatapodium rigidum subsp. majus (Gwenithwellt caled) yn laswellt prin sydd wedi parhau i dyfu, er gwaethaf triniaeth chwynladdwyr, ar gobls Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd ers o leiaf 1997. Astudiaethau o rywogaethau o blanhigion fasgwlar yn wyth lleoliad Amgueddfa Cymru yn dangos pwysigrwydd diogelu ecosystemau bregus.Mae deddfwriaeth ddiweddar, sef y "Ddyletswydd Bioamrywiaeth" (Adran 40 o Ddeddf yr Amgylchedd Naturiol a Chymunedau Gwledig 2006), yn ceisio codi proffil ac amlygrwydd bioamrywiaeth, gan nodi bod rhaid i bob awdurdod cyhoeddus, wrth gyflawni ei swyddogaethau, roi ystyriaeth i'r nod o warchod bioamrywiaeth, cyn belled ag y bo hynny'n gyson â'r gwaith o gyflawni'r swyddogaethau hynny yn briodol.I ymateb i hyn, rydym yn cynnal arolygon bioamrywiaeth yn wyth lleoliad Amgueddfa Cymru. Y nod yw pennu pa rywogaethau sy'n bresennol fel y gellir cynnal a gwella bioamrywiaeth y safleoedd. Yn yr erthygl hon, rydym yn rhoi sylw i'r planhigion fasgwlar — blodau, rhedyn, coed ac ati.Y dullCynhaliwyd yr arolygon yn 2008 a 2009. Cafodd pob rhywogaeth o blanhigion fasgwlar, ac eithrio rhywogaethau a gafodd eu plannu neu eu meithrin yn fwriadol, eu cofnodi gyda nodiadau ar eu mynychder a'u cynefinoedd.CanlyniadauCofnodwyd 456 o rywogaethau i gyd; roedd 364 (80%) naill ai'n rhywogaethau brodorol neu'n rhywogaethau estron sydd wedi bod yma ers cyn y flwyddyn 1500, ac roedd 92 yn rhywogaethau estron sydd wedi'u cyflwyno ers 1500. Mae tua 1,400 o rywogaethau o blanhigion yng Nghymru sy'n frodorol neu sydd wedi bod yma ers 1500, ac eithrio rhywogaethau allweddol fel Hieracium, Taraxacum and Rubus (T. Dines (2008) A vascular plant Red Data List for Wales. Plantlife International, Llundain). Mae gan wyth lleoliad Amgueddfa Cymru 26% o fflora Cymru.Roedd nifer y rhywogaethau ym mhob safle'n amrywio, yn rhannol oherwydd maint y safle a'r cynefinoedd (Tabl 1). Y safleoedd mwyaf cyfoethog oedd Sain Ffagan, sy'n cynnwys gerddi a choetir eang, a Big Pit, sy'n cynnwys tipiau glo a gweundir, adeiladau a glaswelltir. Y safleoedd â'r lleiaf o amrywiaeth oedd Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru yng Nghaerllion, lle mae un ardd i bob pwrpas, ac Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd ac Amgueddfa Genedlaethol y Glannau yn Abertawe, sy'n cynnwys glaswelltiroedd trefol yn bennaf.Roedd niferoedd y rhywogaethau estron yn amrywio hefyd, gyda'r gyfran uchaf yn Sain Ffagan, lle'r oedd llawer o rywogaethau estron wedi cynefino o erddi, ac Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd yng nghanol dinas Caerdydd. Roedd gan Amgueddfa Lechi Cymru yn Llanberis lawer llai o rywogaethau estron. Yr unig blâu estron difrifol oedd Jac y Neidiwr (Impatiens glandulifera) yn Amgueddfa Wlân Cymru yn Dre-fach Felindre a Sain Ffagan, a Chlymog Japan (Fallopia japonica) yn Sain Ffagan.Mae 200 (45%) o'r rhywogaethau'n bresennol mewn un o'r safleoedd yn unig (Ffigur 1), ac mae diogelu'r rhain yn hollbwysig er mwyn cynnal bioamrywiaeth gyffredinol Amgueddfa Cymru. Y rheswm pennaf dros y nifer uchel o rywogaethau unigryw yn Big Pit yw presenoldeb gweundir a thipiau glo sydd â gwahanol fflora i'r safleoedd eraill, sydd ar yr iseldir yn bennaf. Roedd 16 o rywogaethau i'w gweld ym mhob un o'r wyth safle.Roedd planhigion eraill o ddiddordeb yn cynnwys Cwcwll y mynach (Aconitum napellus), Pig-y-crëyr arfor (Erodium maritimum), Llysiau'r-bystwn llyfn (Erophila glabrescens), Gorfanhadlen eiddew (Orobanche hederae) a'r Llawredynen Gymreig (Polypodium cambricum). Ni welwyd Dyfrllys blewynnaidd (Potamogeton trichoides), a gofnodwyd mewn sawl un o lynnoedd Sain Ffagan ym 1992. Heblaw'r rhain, mae'r rhan fwyaf o'r planhigion a welwyd yn gymharol gyffredin ac i'w gweld yn eang yng Nghymru.Cawsom ein synnu gan nifer y rhywogaethau o blanhigion a welwyd, hyd yn oed os oeddynt yn rhywogaethau cymharol gyffredin yn bennaf. Mae'r amrywiaeth yn Big Pit, Sain Ffagan ac Amgueddfa Wlân Cymru yn golygu y gellir defnyddio'r safleoedd hynny ar gyfer addysg. Bellach, gellir monitro a gofalu am y rhywogaethau mwyaf diddorol. Ffigur 1. Mynychder nifer y lleoliadau lle y cofnodwyd pob rhywogaeth. Crynodeb o'r holl leoliadau:Amgueddfa Cymru Big Pit Amgueddfa Lofaol Cymru Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd Amgueddfa Wlân Cymru Amgueddfa Lechi Cymru Ganolfan Gasgliadau Nantgarw Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru Amgueddfa Genedlaethol y Glannau
Cyfrinachau'r amonitau Cindy Howells, 26 Chwefror 2010 Sbesimen parod yn dangos y pigynau cywrain Amonitau sy'n rhan o'r casgliadau Darn o'r amonit sy'n dangos y siambrau Ochr isaf sbesimen parod Sbesimen parod yn dangos y pigynau cywrain Mae gwyddonwyr wedi llwyddo i hydoddi'r graig a oedd yn amgylchynu ffosil amonit 150 miliwn o flynyddoedd oed, gan ddatgelu'r patrymau cymhleth o bigynau am y tro cyntaf erioed. Pan welwch chi ffosil ar draeth, fel rheol bydd wedi torri neu erydu. Efallai y byddwch yn ei daflu i ffwrdd oherwydd ei fod mewn cyflwr gwael. Ond mae'r rhan fwyaf o ffosilau yn cael eu darganfod wedi'u cuddio'n rhannol mewn craig, ac mae'r rhain yn gallu bod yn llawn o gyfrinachau cudd. Rhoddwyd un ffosil amonit o'r fath o'r golwg mewn drôr yn Adran Ddaeareg yr Amgueddfa am hanner canrif. Mae'n rhan o gasgliad o bron i 6,000 o ffosilau a gyfranwyd gan James Frederick Jackson i'r Amgueddfa ym 1960. James Frederick Jackson Roedd Jackson yn byw mewn bwthyn bach yn Charmouth ger Lyme Regis, ac yn treulio'i amser hamdden yn casglu creigiau a ffosilau ar hyd arfordir Dorset yn ne-orllewin Lloegr. Bu'n gweithio yn yr Amgueddfa rhwng 1914 a 1919, a chyfrannodd bron i 21,000 o sbesimenau yn ystod ei oes. Mae palaeontolegwyr yn astudio casgliad Jackson yn rheolaidd oherwydd ei fod yn cynnwys cofnod cyflawn a gwerthfawr o ffosilau Jwrasig Dorset. Ychydig flynyddoedd yn ôl, sylwodd un ymchwilydd ar amonit anarferol. Fodd bynnag, roedd darn helaeth o'r ffosil ynghudd yn y graig, ac roedd angen ei dynnu'n ofalus iawn o'r graig i ddatgelu'r ffosil. Blwyddyn o baratoi Ar ôl blwyddyn o waith caled, o'r diwedd cafodd y sbesimen ei ddychwelyd i'r Amgueddfa i'w arddangos gyda'r casgliadau. Defnyddiwyd asid gwan i gael gwared ar y gwaddodion calchfaen, gan ddatgelu pigynau cywrain y sidelli mewnol am y tro cyntaf erioed. Byddai rhan allanol yr amonit wedi cynnwys pigynau tebyg hefyd, ond roedd rheiny wedi cael eu herydu'n gyfan gwbl. Mae'r sbesimen hwn wedi ymddangos yn ddiweddar ym monograff y Palaeontographical Society, mewn cyfres arbennig sy'n cynnwys disgrifiadau gwyddonol a lluniau o ffosilau Prydeinig, dan yr enw gwyddonol ffurfiol Eoderoceras obesum (Spath). Amonitau Anifeiliaid y môr oedd amonitau a oedd yn perthyn i'r Nawtilws (neu gragen Bedr), ac roedden nhw'n byw yn y Cyfnod Mesosöig (251-65.5 miliwn o flynyddoedd yn ôl). Roedden nhw'n nofio yn y môr, gan hela a bwyta anifeiliaid llai'r môr. Roedd ganddynt gragen droellog fel arfer, rhwng 5mm a 2m ar draws. Gallai'r cregyn fod yn llyfn, rhychiog, cnapiog neu hyd yn oed bigog. Roedden nhw'n byw yn sidell allanol eu cragen, tra'r oedd y rhan fewnol yn llawn siambrau nwy er mwyn eu galluogi i nofio'n dda. Gallwch weld patrwm cymhleth ar wyneb cregyn amonitau, sy'n dangos y rhaniad rhwng pob siambr. Mae palaeontolegwyr yn defnyddio'r holl nodweddion hyn i adnabod rhywogaethau gwahanol o amonitau. Mae gan yr Amgueddfa gasgliadau sylweddol a phwysig o amonitau, y rhan fwyaf o dde-orllewin Prydain. Maent yn ddefnyddiol iawn er mwyn helpu gwyddonwyr i ddeall daeareg a phalaeontoleg gwledydd Prydain.
Dogfennu'r Gorffennol - Archif Gohebiaeth Tomlin 15 Chwefror 2010 John Read le Brockton Tomlin oedd un o'r casglwyr cregyn uchaf ei barch yn ei gyfnod. Gan Amgueddfa Cymru mae ei gasgliad helaeth o gregyn ac archif ei ohebiaeth. Amcangyfrifir fod yr archif yn cynnwys ymhell dros fil o ddogfennau yn dyddio o ddechrau'r 1800au i ganol y 1900au. Mae'n gasgliad o'r holl ohebiaeth rhwng Tomlin a nifer o'i gymdeithion cregyn ledled y byd. Gwnaed nifer o ddarganfyddiadau diddorol wrth gatalogio'r archif hwn. Eglurwyd agweddau o fywydau'r casglwyr, gan adrodd am deithiau darganfod, afiechyd a chaledi personol, rhyfel, gwahoddiadau cinio a chardiau Nadolig. Mae dewis o eitemau o'r archif ar gael isod. Golwg agos: Llun o'r casglwr cregyn o Japan, Shintaro Hirase, ei wraig a'i chwech o blant. Golwg agos: Llythyr oddi wrth Yoichiro Hirase yn dweud sut arweiniodd ei afiechyd at gau ei amgueddfa yn Kyoto, Japan. "Rwy'n aml yn teimlo poen difrifol yn yr abdomen, a thwymyn. Mae'n bwysig iawn i mi orffwys yn llwyr, ac rwyf, felly, yn gorfod bod yn llonydd a gorwedd yn dawel yn y gwely". Golwg agos: Cerdyn Nadolig oddi wrth William Evens Hoyle, cyfarwyddwr cyntaf Amgueddfa Cymru, 1909-1926. Golwg agos: Cyfarchion y tymor a cherdd! "Here, direct from a Ceylon friend A Butter-firkin cone I send. 'Tis said to be the largest known, (Well, friend, that's not for me to own) Linnaeus, Martini, Sowerby, Reeve, Might have a bigger up their sleeve. If this should prove the largest size 'Twould be to me a great surprise. Notice its bulk and elevation, ("The finest Betulinus in Creation"). Golwg agos: Llythyr oddi wrth y casglwr cregyn Americanaidd, Joseph Emerson, yn cyhoeddi ei ymddeoliad. "...Rwyf bellach yn 86 a hanner mlwydd oed, ac mae'n rhaid i mi ffarwelio gyda'r gwaith yr wyf yn ei garu ac wedi cyfranogi ynddo cyhyd. Mae'n ormod o dreth ar fy nerfau...". Golwg agos: Gwahoddiad i ginio "Bydd eog hallt, darn o gig oen a salad yn barod ar eich cyfer yma am chwech yfory". Golwg agos: Gwahoddiad oddi wrth y Parchedig Ellerton Alderson i Tomlin, yn cynnig ymweliad gyda'i dŷ yng ngorllewin Sussex. "Mae'r orsaf rheilffordd agosaf yn Goring yn ddiwerth i bob pwrpas, y gwasanaeth trên, fel y dywedwch, yn 'bwdr' ". Casglu mewn Adfyd &emdash; Adeg Rhyfel: Cerdyn post oddi wrth W. Junk, Berlin, 18 Ebrill 1933. "Er gwaethaf fy ngwreiddiau Iddewig, nid wyf wedi dioddef aflonyddwch". Casglu mewn Adfyd &emdash; Adeg Rhyfel: Cerdyn post gan y casglwr a deliwr cregyn Almaenaidd, Martin Holtz, 1 Chwefror 1928. "Erbyn y rhyfel, fodd bynnag, mae fy holl fodolaeth wedi'i ddinistrio, ac yn arbennig fel naturiaethwr, teithiwr a deliwr. Heb fodd a heb gefnogaeth, nid oes modd i mi barhau gyda'm menter wyddonol". Casglu mewn Adfyd &emdash; Adeg Rhyfel: Cerdyn post oddi wrth y cregynegwr o Japan, Yoichiro Hirase, 1 Rhagfyr 1918. "Dymunaf i chi'r Nadolig mwyaf llawen a'r flwyddyn newydd hapusaf, gyda phob math o lwc dda, yn arbennig ar yr achlysur hwn pan fo golau siriol heddwch wedi cychwyn gwawrio i yrru'r cymylau diflas o ddychryn ac arswyd i ffwrdd, y rhai a fu'n drwm dros yr holl fyd am bedair blynedd a hanner, a achoswyd gan y Rhyfel Ewropeaidd mawr, yr ysgytwad hyllaf a'r helaethaf a brofwyd erioed ar y ddaear". Casglu mewn Adfyd &emdash; Adeg Rhyfel: Llythyr oddi wrth y cregynegwr Americanaidd Walter Eyerdam, 4 Awst 1935. "Ymddengys fod fy ngwraig wedi'i hysbrydoli gan y system newydd a weithredwyd gan Adolf Hitler ac adfywiad y cynnydd a'r Ysbryd cenedlaethol ymysg Almaenwyr. Fy nymuniad gwirioneddol yw na fydd rhwyg eto rhwng yr Almaen a Lloegr...". Casglu mewn Adfyd &emdash; Adeg Rhyfel: Llythyr oddi wrth La Société Guernesiaise, 12 Hydref 1946. "Roeddem yn bwyta cregyn meheryn pan oedd rhai ar gael, roedd yr Almaenwyr hefyd yn eu bwyta yn ystod rhan ddiwethaf eu harhosiad pan na gyrhaeddodd eu bwyd ar ôl D. Day". Casglu mewn Adfyd &emdash; Adeg Rhyfel: Llythyr oddi wrth Labordy Cefnforeg yr Alban, Caeredin. 4 Chwefror 1918. "Ni fu unrhyw ddeunydd yn fy labordy yn anoddach cyrraedd ato erioed nag ydyw ar hyn o bryd dan amodau rhyfel. Nid oes gennyf staff (oll yn gwasanaethu neu wedi'u lladd), ac mae'n amhosibl i mi drin y Molysgiaid yr ydych yn gofyn amdanynt". Casglu mewn Adfyd &emdash; Adeg Rhyfel: Llythyr oddi wrth Ysgrifennydd Anrhydeddus y Pwyllgor Rhyfel Bioleg, 4 Rhagfyr 1944. "Buaswn yn ddiolchgar iawn pe bai modd i chi roi unrhyw wybodaeth i mi ar ddosbarthiad cregyn bylchog neu folysgiaid eraill a all ddal nofwyr neu beri anghyfleustra iddynt". Casglu mewn Adfyd &emdash; Adeg Rhyfel: Portread o Arthur Douglas Bacchus. Bataliwn Cartref (Adfyddin), Barics Combermere, Windsor. 17 Ionawr 1917 Teithiau a Gwyliau: Llythyr oddi wrth C. Hughes yn disgrifio ei wyliau yn yr Amerig, 19 Ebrill 1892. "Roedd ein taith i'r Amerig yn hudol! ...Roedd y Grand Canyon yn syfrdanol...". Teithiau a Gwyliau: Cregynegwr Americanaidd, Junius Henderson, yn casglu molysgiaid yn Colorado. "Rhyw fath o gregynegwr mewn trowsus lledr fel cowboi, yn casglu molysgiaid ar Grand Mesa, Colorado...". Teithiau a Gwyliau: Llythyr oddi wrth y cregynegwr o Awstralia, Charles Hedley, yn adrodd am wyliau hir yn Affrica. 11 Ebrill 1925 "Crwydrais yn hamddenol drwy Great Rift Valley, un o ryfeddodau daearegol y byd". Teithiau a Gwyliau: Parhad o'r llythyr oddi wrth Theodore Dru Alison Cockerell, 19 Tachwedd 1927. "Gadawyd y cwch ym Mhort Said ac aethom i ddinas Cairo gan weld y Pyramidiau a'r Sphinx. Mae'r gwrthrychau yn Amgueddfa Cairo yn fwy ysblennydd nag y gall y lluniau ddangos...". Teithiau a Gwyliau: Llythyr a ysgrifennwyd ar y môr gan Theodore Dru Alison Cockerell. 'Gadael Bab-el-Mandeb' (culfor rhwng Yemen, Djibouti ac Eritrea), 19 Tachwedd 1927 "Rwy'n darlunio ochrau'r dopograffeg ar ddwy ochr Bab-el-Mandeb. Mae'n folcanig ac yn rhyfeddol o debyg i ynysoedd lleiaf Madeira." Teithiau a Gwyliau: Anthony Arkell — Sudan (c. 1925) Casglwyr a Chasglu: "Just me in one of my dreams". Thompson van Hyning — Amgueddfa Talaith Florida, 27 Ebrill 1925. Casglwyr a Chasglu: Llun o gyfarfod yn Vienna, Gorffennaf 1930. Casglwyr a Chasglu: Y casglwyr Phillipe Dautzenberg, Charles Hedley a Henri Fischer - Paris, Hydref 1912. Casglwyr a Chasglu: Y casglwyr Emery ac Elsie Chace a Daniel Emery - St Petersburg, Florida. Casglwyr a Chasglu: Y casglwr Ffrengig Eugène Caziot, 1923. Casglwyr a Chasglu: John Wesley Carr o Amgueddfa Hanes Natur, Nottingham. Casglwyr a Chasglu: Y cregynegwr amatur, Henry Burnup a setlodd yn Ne Affrica yn 1894. Casglwyr a Chasglu: Y casglwr Prydeinig Arthur Edwin Boycott, 1925. Casglwyr a Chasglu: Y casglwr Americanaidd, Frank Collins Baker yn ei gasgliad. Casglwyr a Chasglu: Y casglwyr Robert Tucker Abbott, Bill Clench ac Emery Chace - San Pedro, 1940.
Trillabedogion trofannol o'r Ynys Las rewedig Lucy McCobb, 5 Awst 2009 Casglu ffosiliau yn yr eira. 1950. Ffoto o'r Ynys Las o'r awyr: Casglwyd y ffosiliau o'r ardal a liwiwyd yn goch. Ffosil o lygad mawr carolinit sef trillabedog a fu'n nofio drwy'r môr agored yn chwilio am fwyd. Mae gan gynffon y trillabedog asidifforws asgwrn cefn trawiadol. Mae casgliad eang yr Amgueddfa o ffosiliau'n cynnwys ffosiliau trillabedog o oes Ordofigaidd (470-490 miliwn o flynyddoedd yn ôl) o'r Ynys Las. Er bod y cyfandir erbyn hyn yn oer a rhewllyd nid felly y bu gynt. Fforwyr Prydain yn y gogledd rhewllyd Mae'r Ynys Las yn lle anodd iawn o ran astudio a chasglu ffosiliau. Mae'r rhan fwyaf ohoni'n aros dan rew drwy gydol y flwyddyn a dim ond ym misoedd yr haf ar yr arfordir mae modd mynd at gerrig brig yn hawdd. Dechreuodd fforwyr deithio i archwilio daeareg yr Ynys Las yn hwyr yn y 19eg ganrif ac maent yn parhau hyd heddiw. Trefnwyd y teithiau hyn gan Arolwg Daearegol yr Ynys Las sydd wedi'i leoli yng Nghopenhagen. Yn y 1990au cyflwynwyd i'r Amgueddfa gasgliad o drillabedogion o'r oes Gambriaidd ac Ordofigaidd o ganol dwyreiniol yr Ynys Las o deithiau 1950-4 gan y Dr John Cowie, gynt o Brifysgol Bryste a chydweithiwr, y Dr Peter Adams. Yr Ynys Las yn crwydro'r byd Heddiw rydym yn gyfarwydd â'r Ynys Las fel lle oer a rhewllyd ond nid felly y bu gynt. Mae'r platiau tectonig sy'n ffurfio lithosffer y ddaear wedi symud drwy gydol hanes. Mae daearegwyr wedi dangos bod yr Ynys Las yn ystod y cyfnod Ordofigaidd yn agos at y cyhydedd. Gyda gogledd America a Sbitsbergen roedd yn ffurfio cyfandir hynafol o'r enw Lawrensia. Ar yr un adeg roedd Cymru yn bell i ffwrdd yn y lledredau deheuol, uchel, claear yn agos i gyfandir anferth Gondwana. Mae ffosiliau'r planhigion o'r moroedd bas Ordofigaidd o gwmpas Lawrensia a Gondwana yn wahanol iawn i'w gilydd ac nid oes yr un rhywogaeth o drillabedog yn gyffredin i'r Ynys Las a Chymru. Ynys Las yn ystod y cyfnod Ordofigaidd yn agos at y cyhydedd Trillabedogion trofannol yn newydd i wyddoniaeth Mae trillabedogion Ordofigaidd yr Ynys Las wedi'u cadw mewn carreg galch a ymgasglodd ar lawr y moroedd twym, bas ac isdrofannol. Mae tua deugain o rywogaethau gwahanol wedi'u hadnabod yn ein casgliad o'r Ynys Las ac mae ambell un yn newydd i wyddoniaeth. Mae ymchwil wedi cadarnhau eu bod yn gyffredin i drillabedogion rhannau eraill o Lawrensia neu'n perthyn iddynt yn agos. Mae nodweddion gwahanol rywogaethau trillabedog yn awgrymu sut roeddynt yn byw. Roedd y rhan fwyaf mwy na thebyg yn ddyfnderol (yn byw ar lawr y môr) ac yn bwyta sborion neu waddodion. Mae gan eraill nodweddion megis llygaid mawr iawn sy'n dangos eu bod yn gefnforol (nofwyr). Roedd y ffurfiau hyn yn eang eu dosbarthiad yn y cefnforoedd Ordofigaidd ac fe'u ceid mewn ardaloedd trofannol eraill ar wahân i Lawrensia.
Planhigion Prin Cymru 1 Ebrill 2009 Mae Cymru'n gyforiog o blanhigion, i wlad mor fach. Mae'r holl greigiau a thopograffeg gwahanol, o galchfeini Penrhyn Gŵyr i gerrig llaid a chreigiau folcanig Eryri, yn gynefin i amrywiaeth o blanhigion arbennig. Mae Cymru yn gartref i sawl planhigyn prin. Mae rhywogaethau prin fel y Gerddinen Darren Fach neu Heboglys y Mynydd Du yn unigryw i Gymru, ac nid ydynt ar gael unrhyw le arall yn y byd. Mae planhigion prin eraill fel Lili'r Wyddfa neu Lysiau Melyn y Bystwn ar gael mewn gwledydd amrywiol, ond dim ond yng Nghymru y maent i'w cael yng ngwledydd Prydain. Mae eraill fel y Canri Dryflwyddol neu'r Merllys Gorweddol yn brin dros y byd. Nod Project Planhigion Prin Cymru yw helpu i warchod rhai o'n planhigion prin sydd dan fygythiad trwy gynnig sail wyddonol gadarn ar gyfer eu cadwraeth. Darperir cyngor trwy gasglu gwybodaeth am faint a lleoliad y poblogaethau planhigion prin, asesu'r peryglon i'w gallu i oroesi, casglu gwybodaeth ecolegol, dadansoddi amrywiadau geneteg a gwneud argymhellion ar gyfer rheoli cynefinoedd. Cychwynnodd y project ym 1998, gan ganolbwyntio ar blanhigion brodorol prin Cymru i ddechrau, ac mae wedi tyfu o egin bach i fod yn gangen braff. Mae'n broject ar y cyd rhwng Amgueddfa Cymru a'r Ardd Fotaneg Genedlaethol, ac wedi'i ariannu'n rhannol gan Gyngor Cefn Gwlad Cymru. Cliciwch ar ddelwedd i ddarganfod mwy... Hieracium radyrense, Heboglys RadurHieracium radyrense, Heboglys Radur: planhigyn prin iawn sy'n unigryw i Gymru, wedi'i gofnodi mewn dau safle ym Morgannwg. Ym 1998, cafodd naw planhigyn eu darganfod mewn gardd yn Radur, lle mae'n tyfu ar lawntiau a chloddiau glas, mewn cysgod yn aml. Ni chafwyd hyd iddo yn Chwarel Radur, lle cafodd ei weld ddiwethaf ym 1985.Nid yw'r rhywogaethau na'r safleoedd wedi'u gwarchod yn gyfreithiol, a gallai fod dan fygythiad sylweddol yn y tymor hir oherwydd arferion garddio anffafriol. Anfonwyd hedyn i Fanc Hadau'r Mileniwm, ac mae planhigion yn cael eu tyfu yn yr Ardd Fotaneg Genedlaethol. Cynhaliwyd y gwaith hwn ar y cyd â Chyngor Sir Caerdydd.Lawrlwytho cyhoeddiad: http://archive.bsbi.org.uk/25_4_HutchinsonHieracium.pdf Hieracium pseudoleyi, Heboglys porffor Cyfunwyd adolygiadau o ddata hanesyddol ac arolygon maes i asesu statws H. pseudoleyi, planhigyn prin sy'n unigryw i ogledd Cymru. Cafwyd cofnod hanesyddol mewn tri safle, a chofnodion amheus neu anghywir o bedwar safle. Yn 2006, gwelwyd 798 o blanhigion ar Benygogarth a 53 o blanhigion ar Drwyn y Fuwch. Ni chafodd ei ailddarganfod ar unrhyw safle arall. Mae'n tyfu ar greigiau calchfaen ac mewn holltau ar lystyfiant agored. Mae ganddo statws 'bregus' yn ôl meini prawf IUCN (2001) o rywogaethau sydd dan fygythiad. Hieracium neocoracinum, Heboglys Craig Cerrig-gleisiad Dyma blanhigyn prin iawn sy'n unigryw i Warchodfa Natur Genedlaethol Craig Cerrig-gleisiad ym Mannau Brycheiniog (V.c. 42). Cafodd ei ddarganfod ym 1895 ac mae wedi tyfu mewn o leiaf dau le gwahanol yn ardal Craig Cerrig-gleisiad. Ym 1975, amcangyfrifwyd bod 60 o blanhigion mewn un boblogaeth. Roedd arolygon maes 2003 yn dangos bod 147 o blanhigion yn yr un lle, a dim un ohonynt yn yr ail safle — ond gwelwyd un planhigyn yno yn 2007. Mae'n debyg mai gwladychiad tir moel yn sgil tirlithriad, a llai o bori, sy'n gyfrifol am y cynnydd mewn poblogaeth. Casglwyd hadau ar gyfer Banc Hadau'r Mileniwm, ac mae planhigion yn cael eu tyfu yn yr Ardd Fotaneg Genedlaethol.Lawrlwytho cyhoeddiad: http://archive.bsbi.org.uk/25_3_RichHieracium.pdf Hieracium holosericeum, Heboglys harddHieracium holosericeum, Heboglys hardd - planhigyn mynyddig sy'n unigryw i Brydain, sydd fwyaf cyffredin yn lleol yn Ucheldiroedd yr Alban. Mae enghreifftiau mwy prin ohonynt yn ne'r Alban, Ardal y Llynnoedd yn Lloegr, ac Eryri.Mae cofnodion hanesyddol yn dangos bod y planhigyn hwn yn tyfu mewn rhyw 5 neu 7 safle yn Eryri ar un adeg, a bod llawer iawn ohonynt wedi'u crynhoi mewn ardal fechan yn rhai o'r safleoedd hynny. Roedd arolygon maes 2000 a 2002 yn dangos mai dim ond tri safle oedd ar ôl, ond mae llawer o safleoedd newydd wedi dod i'r fei ers hynny. Gorbori yw'r prif reswm am eu dirywiad. Efallai fod y planhigyn yn gyndyn o flodeuo oherwydd amodau hinsawdd llai ffafriol, ac efallai y bydd cynhesu byd-eang yn effeithio ar ei allu i oroesi yn y tymor hir. Nid yw'n tyfu'n dda iawn mewn planhigfeydd. Hieracium asteridiophyllum, Heboglys Llangatwg Hieracium asteridiophyllum, Heboglys Llangatwg — rhywogaeth brin sy'n unigryw i'r creigiau o amgylch Gwarchodfa Natur Genedlaethol Craig y Cilau, Bannau Brycheiniog. Ym mis Mehefin 2000, cynhaliwyd arolygon o'r holl boblogaethau er mwyn asesu gofynion cadwraeth. Daethpwyd o hyd i 512 o blanhigion. Cafodd llai o blanhigion H. asteridiophyllum eu darganfod o gymharu â 1975, er mai problemau cofnodi sy'n gyfrifol am hynny mae'n debyg. Mae mewn 'perygl difrifol' yn ôl meini prawf IUCN, ond mae'n debyg nad yw mewn perygl arwyddocaol. Mae hadau wedi'u hanfon i Fanc Hadau'r Mileniwm, ac mae planhigion yn cael eu tyfu yn yr Ardd Fotaneg Genedlaethol.Lawrlwytho cyhoeddiad: http://archive.bsbi.org.uk/2409Rich.pdf Sorbus minima, Cerddinen Wen FachCoeden brin iawn Cymreig, sy'n unigryw i darren Llangatwg ym Mannau Brycheiniog. Cafodd nifer helaeth ohonynt eu darganfod am y tro cyntaf gan Augustin Ley ym 1893, a chafodd 744 o goed eu cyfrif yn 2002. Roeddynt yn arfer tyfu ym Mlaen Onneu hefyd cyn cael eu dinistrio gan waith chwarel mae'n debyg. Ceir cofnod o un goeden yng Nghraig y Castell a 27 o goed yng Nghwm Cleisfer. Mae'n debyg fod Chwareli Llangatwg wedi lleihau poblogaeth Craig y Cilau yn sylweddol; mae poblogaethau ar y rhannau a chwarelwyd tua 40% o'r creigiau sydd heb eu cyffwrdd. Er hynny, mae'r coed hyn yn adfywio ac yn dechrau taro'n ôl, ac efallai y byddant yn dychwelyd i'w hen ogoniant maes o law. Credir mai croesiad rhwng y Gerddinen (S. aucuparia) a Cherddinen y Graig (S. rupicola) ydyw o bosibl. Nid yw'n ffrwythlon iawn.Lawrlwytho cyhoeddiad: http://archive.bsbi.org.uk/25_4_WelshSorbus.pdf Sorbus leyana, Cerddinen Darren FachDim ond yn nhiroedd gwyllt y De y gwelir y rhywogaeth hon, sef dau glogwyn calchfaen serth ym Mannau Brycheiniog. Cafodd ei darganfod am y tro cyntaf ym 1896. Mae'n debyg nad oes mwy na 16 o goed llawn dwf yno. Ym mis Awst 1998, cafodd ei disgrifio fel 'coeden fwyaf prin Prydain' a'i gosod mewn categori dan fygythiad uchaf: rhywogaeth 'mewn perygl difrifol'. Mae'r Ardd Fotaneg Genedlaethol yn tyfu casgliad ohonynt o blith nifer o goed gwyllt o Fannau Brycheiniog, naill ai fel eginblanhigion neu gasgliadau wedi'u trawsblannu. Mae rhagor o waith ymchwil yn cael ei gynnal ar ei hamrywiadau genetig ar y cyd â'r Royal Botanic Gardens, Kew.Lawrlwytho cyhoeddiad: http://archive.bsbi.org.uk/25_4_WelshSorbus.pdf Sorbus leptophylla, Cerddinen Cymreig Cafwyd y disgrifiad cyntaf ohono gan E. F. Warburg ym 1952. Dim ond dau safle ym Mannau Brycheiniog y gwyddom amdanynt, sef Craig Rhiwarth (29 o goed) a Chraig y Cilau (45 o goed). Planhigyn prin iawn sy'n unigryw i Gymru, felly.Maent yn tyfu ar greigiau calchfaen carbonifferaidd a chreigiau folcanig, ac wedi'u gwreiddio'n uniongyrchol i'r holltau, neu'n tyfu ar ysgafelloedd bychain weithiau. Fel pob cerddinen arall, mae'r cynnyrch ffrwythau'n amrywio, gyda 1999 yn flwyddyn wael a 2000 a 2002 yn ffrwythlon iawn. Mae'r rhan fwyaf o ffrwythau yn cynnwys 2 neu 3 o hadau mawr sy'n ffrwythlon dros ben.Cyfeiriwyd at goed tebyg yng Nghraig Breiddan, Sir Drefaldwyn, yn y gorffennol, ond byddant yn cael eu disgrifio fel rhywogaethau newydd o hyn allan. Lawrlwytho cyhoeddiad:: http://archive.bsbi.org.uk/25_4_WelshSorbus.pdf Hieracium tavense, Heboglys y mynydd duRhywogaeth brin iawn sy'n unigryw i gymru. Mae wedi'i chyfyngu i un safle yng nghwm tawe uchaf. Mae'n tyfu ar ysgafelloedd sy'n gyfoethog mewn bas, a chyfrifwyd 13 o blanhigion yno wrth ddringo ym 1998. Yr unig fygythiad iddynt yw creigiau sy'n cwympo. Mae hadau wedi'u hanfon i fanc hadau'r mileniwm, ac maent yn cael eu tyfu mewn planhigfa yn yr ardd fotaneg genedlaethol.<>/p> Gofyn am gyhoeddiad: http://archive.bsbi.org.uk/Wats23p311.pdf Hieracium snowdoniense, Heboglys eryriPlanhigion prin, unigryw gymreig sydd ond yn tyfu yn eryri. Cafwyd cofnod hanesyddol ohono mewn saith safle, er mai 1967 oedd y tro diwethaf y'i gwelwyd. Er chwilio'n ddyfal amdano, ofnwyd ei fod wedi diflannu o'r tir — cyn i un blanhigyn gael ei weld eto ar glogwyn serth yn wynebu'r gogledd yn 2002. Casglwyd hadau ohono, ac mae 26 o blanhigion ifanc bellach yn cael eu trin yn yr ardd fotaneg genedlaethol.Lawrlwytho cyhoeddiad http://archive.bsbi.org.uk/2438Rich.pdf Hieracium riddelsdellii, Heboglys riddelsdellPlanhigyn prin iawn sy'n unigryw i gymru, ac wedi'i gyfyngu i ran orllewinol bannau brycheiniog. Ym 1899 y cafodd ei weld am y tro cyntaf. Gwelwyd tua 870 o blanhigion mewn tri safle yn ystod gwaith maes yn 2003-4, ac maent naill ai wedi'u colli'n naturiol neu eu difa mewn tri safle arall. Mae hadau wedi'u cadw ym manc hadau'r mileniwm, ac mae planhigion yn cael eu tyfu yn yr ardd fotaneg genedlaethol. Lawrlwytho cyhoeddiad: http://archive.bsbi.org.uk/Wats26p139.pdf Hieracium pachyphylloides, Heboglys carbonifferaiddCynhaliwyd adolygiadau o ddata hanesyddol ac arolygon maes i asesu statws H. pachyphylloides, sy'n unigryw i ddyffryn gwy. Mae wedi dirywio o chwe safle i un, ac 'mewn perygl difrifol' yn ôl meini prawf iucn o rywogaethau sydd dan fygythiad. Y prif fygythiadau yw dringwyr, cau canopi coetiroedd, a phlanhigion estron yn lledu. Hieracium linguans, Heboglys y tafodRhywogaeth brin sy'n unigryw i gymru. Cafodd ei darganfod am y tro cyntaf ym 1898 gan Augustin Ley yn ardal bannau brycheiniog. Er bod y cofnodion herbariwm a llenyddiaeth hanesyddol braidd yn ddryslyd, maent yn cyfeirio at dri safle yng nghwm Tawe. Ym 1999 a 2000, dim ond un boblogaeth o 80 o blanhigion a welwyd, a doedd dim golwg ohonynt yn y ddau safle arall. Mae'n blanhigyn lluosflwydd sy'n blodeuo ym misoedd Gorffennaf-Awst, ac yn aildyfu'n rhwydd o hadau wedi'u gwasgaru gan y gwynt. Mae hadau wedi'u cadw ym Manc Hadau'r Mileniwm, ac mae planhigion yn cael eu tyfu yn yr Ardd Fotaneg Genedlaethol.Gofyn am gyhoeddiad: http://archive.bsbi.org.uk/Wats23p517.pdf Hieracium cyathis, Heboglys y CareglPlanhigyn prin sy'n unigryw i Brydain, wedi'i gofnodi mewn wyth safle yn ardal Bannau Brycheiniog a Gwlad yr Haf. Cynhaliwyd arolwg o'r safleoedd hynny rhwng 2000 a 2002 er mwyn nodi statws presennol y planhigyn a'r angen i'w warchod. Gwelwyd 1304 o blanhigion mewn 8 safle. Mae'n bosibl ei fod wedi diflannu'n llwyr yn Sir Gaerfyrddin, wedi dirywio'n sylweddol yn Cheddar Gorge, ac wedi dirywio yng Nghraig y Cilau o bosibl. Mae ymchwiliadau maes, trin a genetig yn awgrymu nad oes fawr o sail i'r awgrym fod y planhigion sy'n tyfu yn ardal Mendips yn wahanol i rai Bannau Brycheiniog.Lawrlwytho cyhoeddiad: http://www3.interscience.wiley.com/journal/119394264/abstract Hieracium cillense, Heboglys Craig y Cilau Rhywogaeth brin sy'n unigryw i'r creigiau o amgylch Gwarchodfa Natur Genedlaethol Craig y Cilau, Bannau Brycheiniog. Cafodd ei darganfod am y tro cyntaf yn y 1890au a'i henwi fel math arbennig o blanhigyn cyn cael statws rhywogaeth. Ym 1975, cafodd 253 o blanhigion eu cofnodi yn y Warchodfa Natur. Ym mis Mehefin 2000, cofnodwyd 204 o blanhigion. Efallai mai ffyrdd gwahanol o gofnodi sy'n gyfrifol am y dirywiad, neu ei fod yn ddirywiad gwirioneddol oherwydd defaid yn pori. Er hynny, cafodd 263 o blanhigion ychwanegol eu darganfod i'r dwyrain o'r Warchodfa Natur. Mae hadau wedi'u hanfon i Fanc Hadau'r Mileniwm, ac mae planhigion yn cael eu tyfu yn yr Ardd Fotaneg Genedlaethol.Lawrlwytho cyhoeddiad: http://archive.bsbi.org.uk/2409Rich.pdf Hieracium cambricogothicum, Heboglys Llanfairfechan Wedi'i gofnodi mewn pedair ardal wasgarog yng Nghymru, Lloegr a'r Alban. Ar ôl i Sawtschuk a Rich (2006) adolygu ei statws, awgrymwyd mai dim ond yn ardal Llanfairfechan (V.c. 49) y mae'n bodoli'n bendant, a chodwyd amheuon ynglŷn â Chaint (ac o bosibl Forres yn absenoldeb unrhyw sbesimen). Ni chafodd planhigion eu hailddarganfod yn 2004 na 2006, ac yn anffodus, mae'n cael ei ystyried fel planhigyn sydd wedi diflannu o'r gwyllt ar hyn o bryd. Hieracium cacuminum, Heboglys Y CopaHeboglys prin sy'n unigryw i Gymru ac sy'n cael ei ddrysu â'r H. siluriense. Roedd arolwg o gofnodion a gwaith maes newydd yn dangos bod 240 o blanhigion mewn tri safle; ni chafodd ei ailddarganfod mewn tri safle arall. Mae'n tyfu ar glogwyni a chreigiau Hen Dywodfaen Coch yn ardal Bannau Brycheiniog. Mae wedi'i nodi fel rhywogaeth 'mewn perygl' dan feini prawf IUCN. Hieracium cambricum, Heboglys CymreigRhywogaeth brin sy'n unigryw i Gymru. Cynhaliwyd arolwg o dri safle y gwyddom amdanynt ym 1998. Mae'n debyg ei bod wedi diflannu o Dreorci yn sgil cwymp creigiau. Cafodd 38 o blanhigion eu hailddarganfod yn Llangollen (y tro cyntaf iddynt gael eu cofnodi yno ers 1907) ac amcangyfrifir bod tua 300 o blanhigion ar Benygogarth. Mae hadau wedi'u cadw ym Manc Hadau'r Mileniwm, ac mae'n cael ei dyfu mewn planhigfa yn yr Ardd Fotaneg Genedlaethol.Lawrlwytho cyhoeddiad: http://archive.bsbi.org.uk/Wats23p305.pdf Asparagus prostratus, Merllys gorweddol Planhigyn morwrol sy'n unigryw i Orllewin Ewrop. Mae'n un o rywogaethau 'Red Data Book' Prydain ac wedi'i rhestru'n Rhywogaeth â Blaenoriaeth yng Nghynllun Gweithredu'r DU ar Fioamrywiaeth. Cynhaliwyd gwaith ymchwil ar gofnodion hanesyddol a chyfunwyd hynny ag arolygon maes diweddar ar gyfer Prydain. Bu cofnod ohono mewn 34 safle o leiaf, ond yn ddiweddar, ni chafodd ei weld mewn chwe safle (gostyngiad o 18%). Mae wedi diflannu yng Ngorllewin Sussex ac Ynys Môn, ac ar fin diflannu yn Dorset. O'r 28 poblogaeth sydd ar gael, mae naw yn cynnwys llai na deg planhigyn, a dim ond tri safle sy'n cynnwys dros gant o blanhigion. Lawrlwytho cyhoeddiad: http://archive.bsbi.org.uk/2414Rich.pdf
