Mae agwedd artistiaid tuag at gariad a godineb wedi amrywio'n fawr mewn gwahanol gyfnodau. Yma gwelwn ddwy ymdriniaeth tra gwahanol o "Fair Rosamund", meistres Harri II, gan Dante Gabriel Rossetti (1861) a John William Waterhouse (1916).

Y Chwedl

Mae 'Fair Rosamund' (Dante Gabriel Rossetti, 1861) yn ymddangos yma y tu ôl i falwstrad ym maenor brenhinol Woodstock. Roedd y model, Fanny Cornforth, yn modelu'n gyson ar gyfer Rossetti, ac wedi marwolaeth ei wraig, Elizabeth Siddall yn 1862, aeth yn wraig cadw tŷ iddo. 1861. Olew ar gynfas.

Roedd y Brenin Harri II (1154-1189) yn briod ag Elinor o Acwitania. Roedd ganddo hefyd feistres o'r enw Rosamund. Yn ôl y chwedl, adeiladodd Henry balas ar gyfer Rosamund nad oedd modd ei gyrraedd ond trwy ddrysfa. Defnyddiai gordyn coch i ffeindio'i ffordd drwy'r ddrysfa ac i roi gwybod i Rosamund ei fod wedi cyrraedd. Fe ddaeth Elinor o hyd i'r ddrysfa, a dilynodd y cordyn i ganfod meistres ei gŵr, a'i llofruddio. Cynigiodd iddi'r dewis o yfed gwenwyn neu gael ei thrywanu.

Mewn gwirionedd, ni lofruddiwyd Rosamund gan Elinor; aeth i fyw mewn lleiandy, ble y bu farw ym 1176. Roedd gan Elinor alibi gwych ar gyfer amser marwolaeth Rosamund - roedd hi yn y carchar am deyrnfradwriaeth. Fe'i carcharwyd gan Harri am gefnogi eu meibion mewn gwrthryfel yn ei erbyn, fel y gwelir yn y ffilm The Lion in Winter.

Dante Gabriel Rossetti

Yn fersiwn Rossetti dim ond Rosamund a gynrychiolir, a'r unig gyfeiriad at y stori yw'r cordyn coch. Addurnir y balwstrad y mae Rosamund yn pwyso arno gyda chalonnau â choronau ar eu pen, sy'n cyfeirio at ei safle fel meistres y brenin. Cyfeiria'r rhosyn yn ei gwallt at ei henw. Y model ar gyfer y gwaith oedd Fanny Cronforth, putain a gyfarfu â Rossetti ym 1858, ac a ddaeth yn feistres iddo. Mae Rossetti yn darlunio Rosamund yn segur; does ganddi ddim pwrpas heblaw disgwyl dyfodiad ei chariad. Mae ei gwisg yn anymarferol ac yn dangos popeth wrth iddi lithro oddi ar ei hysgwyddau. Mae'n gwisgo gemwaith dirywiedig ac mae ei hwyneb yn wridog a'i gwallt yn rhydd. Yma, gwelwn y cysyniad ystrydebol Fictoraidd o'r feistres fel menyw anghynhyrchiol, rywiol.

John William Waterhouse

Fair Rosamund - John William Waterhouse (1916). Mae ymdriniaeth dosturiol Waterhouse o Rosamund yn esiampl o'r modd y dehonglir godineb canoloesol weithiau fel cariad rhwystredig.
1916.
Olew ar gynfas.

Yn ei waith, a baentiwyd 50 mlynedd yn ddiweddarach, mae Waterhouse yn cyflwyno darlun o Rosamund sydd i'r gwrthwyneb bron. Yn y darlun hwn gwelwn Rosamund wedi'i gorchuddio'n llwyr ac yn penlinio, ei dwylo ynghyd fel petasai'n gweddïo, ei gwaith tapestri wedi'i anghofio am ennyd wrth iddi syllu allan drwy'r ffenestr yn disgwyl ei chariad. Ymdeimlad o gariad sanctaidd rhwng gŵr a gwraig sydd yn y gwaith, yn hytrach na godineb. Darluniodd Waterhouse Rosamund yn gwisgo coron, fel arwydd efallai nad serch y Brenin tuag at Rosamund yw'r prif fygythiad i Elinor, ond y ffaith ei bod yn frenhines gystadleuol. Os edrychwn y tu hwnt i Rosamund gwelwn Elinor, y wraig sydd wedi cael cam, yn agor y llenni, ar fin myned i'r ystafell i'w llofruddio. Roedd darlunio digwyddiad yn arwain yn raddol at uchafbwynt — cyfarfod angheuol fel arfer — yn gyffredin mewn celfyddyd Fictoraidd. Yma, mae Waterhouse yn creu'r olygfa, ond mae'n gadael i'r gynulleidfa ddychmygu'r canlyniadau.

Mae ymdriniaeth dosturiol Waterhouse o Rosamund yn esiampl o'r modd y dehonglwyd godineb canoloesol ar adegau fel cariad rhwystredig, er enghraifft yn storïau Gwenhwyfar a Lawnslot neu Trystan ac Esyllt. Cynghreiriau gwleidyddol yn hytrach nag uniadau'n deillio o gariad oedd priodasau canoloesol, felly, pan fyddai cariad yn digwydd, roedd yn ennyn cydymdeimlad. Serch hynny, nid dyna oedd barn y gymdeithas Fictoraidd, na'r llywodraeth. Diswyddwyd y gwleidydd Gwyddelig Charles Parnell fel arweinydd Plaid Seneddol Iwerddon ym 1890 pan ddaeth i'r amlwg ei fod wedi cynnal carwriaeth â menyw briod.

Siwt felfed yn dyddio o 1770

Gôt felfed lliw eirin wedi'i brodio gyda sidanau a secwinau aur.

Prynwyd y darnau pwysicaf o gasgliad Amgueddfa Cymru o ddillad dynion o'r 18fed-ganrif ym 1996. Mae'r siwt felfed yn dyddio o 1770 ac roedd yn eiddo i Syr Watkin Williams-Wynn. Mae wedi'i brodio â sidanau a secwinau aur, ac mae mewn cyflwr arbennig o dda.

Syr Watkin Williams-Wynn

Roedd Syr Watkin Williams-Wynn (1749-1789) o Wynnstay yn noddi'r celfyddydau ac roedd yn eithriadol o gyfoethog ac adnabyddus. Adlewyrchai ei ddillad ei ffordd o fyw. Prynodd siwtiau melfed coeth yn Ffrainc a'r Eidal tra'r oedd ar ei Daith Fawr ym 1768-9. Yn ystod y 1770au prynodd ddillad oddi wrth nifer o deilwriaid, hosanwyr a gwneuthurwyr les Llundain, gan wario tua £1,000 y flwyddyn ar siwtiau'n unig - swm anferthol ar y pryd.

Secwinau aur ac edafedd arian

Mae'r gôt felfed lliw eirin wedi'i brodio gyda sidanau a secwinau aur. Gwnaethpwyd y wasgod a'r llodrau sy'n cyd-fynd â hi ychydig yn ddiweddarach. Prynodd yr Amgueddfa got wlân goch o'r un cyfnod, wedi'i haddurno â brodwaith o edafedd arian.

Magodd Syr Watkin gryn dipyn o bwysau wrth iddo heneiddio, ac efallai mai dyna pam fod y siwt wedi goroesi mewn cyflwr mor dda.

Brodwaith cyfoethog

Mae gan gôt y siwt flaen rhandoredig a choler fer sy'n sefyll i fyny. Mae'r leinin o sidan gwyrdd i gyd-fynd â defnydd y wasgod. Mae gan y wasgod flaenau o sidan gwyrdd a leinin a chefn o sidan mwy gwelw ei liw, o wehyddiad plaen. Fel y siwt, mae'r brodwaith yn cynnwys ymylweoedd aur, secwinau metel a rhubanau blodeuog. Mae'r gwaith yn gain dros ben.

Mae'n debygol y cafodd y siwt ei wneud mewn gweithdy teiliwr o Lundain. Y crefftwyr gorau ynghyd â nifer o frodwyr proffesiynol fyddai wedi'i chreu. Mae'n debygol iawn y cafodd y gôt wlân goch ei gwneud yn yr un gweithdy, gan fod y brodwaith ar honno hefyd yn cynnwys secwinau aur ac arian, ymylweoedd metel ac edeifion sidan, gyda themâu tebyg o fwâu, addurnblethau a thaselau.

Dillad crand ar gyfer achlysuron mawreddog

Y wasgod a'r llodrau sy'n cyd-fynd

Roedd y dillad hyn mor ddrud gellid bod wedi eu gwisgo yn y llys brenhinol. Yng Nghymru, gallai Syr Watkin fod wedi gwisgo dillad o'r fath yn ei barti i ddathlu ei ben-blwydd yn un-ar-hugain ym 1770. Daeth y parti i fod yn chwedlonol oherwydd ei ormodedd a'i faint - cafwyd 15,000 o westeion a daeth tair coets o gogyddion o Lundain.

Adeiladwyd neuadd yn arbennig ar gyfer yr achlysur, a ddaeth yn ddiweddarach yn rhan o'r prif adeilad yn Wynnstay, pan ychwanegwyd ystafelloedd gwely uwch ei ben. Mae'r bwyd a fwytawyd yn y parti yn cynnwys 30 buwch, 50 mochyn, 50 llo, 80 dafad, 18 oen, 37 twrci a 421 pwys o eog. Efallai bod hyn yn esbonio maint Syr Watkin yn ei henaint! Bum mlynedd yn ddiweddarach, ym 1735, penododd y Brenin Siôr III Syr Watkin yn Arglwydd Raglaw (cynrychiolwr y brenin) ar gyfer Meirionnydd.

Yn 1998 prynodd Amgueddfa Cymru gelfi o ystâd Edwinsford, ger Talyllychau, Llandeilo. Soffa frodiog unigryw o 1845 yw'r darn mwyaf, a'r mwyaf ysblennydd o'r rhain. Bu'r gwaith cadwraeth arni'n ddiddorol iawn ac yn sialens a oedd yn cynnwys datgysylltu, ail-adeiladu a rhewi'r darn am fis.

Mae'r soffa'n cynnwys nifer o sgwariau o wlân a sidan wedi'u brodio'n unigol a'u haddurno ag edeifion metel a gleiniau, yn enghreifftiau gwreiddiol o gynlluniau gwaith-gwlân Berlin. Ffurfia'r sgwariau bedwar panel ar wahân gyda mowldinau pren cerfiedig o amgylch yr ochr isaf a phaneli sgrôl cerfiedig dros flaenau'r breichiau.

Cadw'r soffa

Ochr arall y panel cefn cyn tynnu'r labeli a'i lanhau.

Ar yr olwg gyntaf, roedd yn amlwg y byddai angen gwneud llawer o waith atgyweirio cyn arddangos y soffa, gan ei fod yn fudr, yn flêr ac wedi treulio. Roedd nifer o'r gwniadau wedi rhwygo a dinistriwyd llawer o'r mân-frodwaith gan bla o wyfynod. Er mwyn cadw pob un o'r paneli gwaith canfas yn iawn, bu'n rhaid eu tynnu allan o'r fframwaith.

Tynnwyd y mowldinau'n hawdd, ond yn hytrach na'r dull clustogi arferol, gwnaethpwyd y soffa o bedair rhan wedi'u clustogi'n unigol a'u gorchuddio â'r paneli gwaith canfas cyn eu sgriwio a'u bolltio at ei gilydd. Bu'n rhaid tynnu tua 300 o daciau'n ofalus heb rwygo'r gwaith cynfas — er eu bod eisoes wedi gwneud tyllau rhydlyd yn y defnydd.

Soffa wedi'i haddurno gan westeion

Roedd y geiriau 'Charlotte Chichester March 22nd 1845' i'w gweld ar un o'r sgwariau cynfaswaith.

Daeth stori ddifyr iawn i'r amlwg yn ystod y broses ddatgysylltu. Wrth i'r taciau gael eu tynnu i ffwrdd, fe ddechreuodd labeli papur syrthio allan o du ôl i'r gweithiau canfas, pob un ohonynt ag enw gwahanol arno. Roedd yr enwau'n dangos pwy oedd wedi brodio pob sgwâr. Mae'n debyg mai ymwelwyr ag Edwinsford frodiodd y sgwariau, a bod y soffa wedi'i chynllunio i arddangos eu gwaith.

Wedi cofnodi'r labeli yn ofalus, golchwyd pob sgwâr o waith canfas gyda thoddiad golchi a thoddyddion i gyfateb â'r llifynnau oedd yn bresennol. Cynhaliwyd pob panel ar liain di-liw er mwyn cryfhau'r defnydd a gwneud y soffa orffenedig yn fwy sefydlog. Gosodwyd rhwyd neilon mân o amgylch yr ochrau treuliedig.

Mis yn y rhewgell

Yn dilyn pryder fod yna wyau gwyfynod yn dal yn fyw yn y fframwaith, lapiwyd pob rhan mewn dwy haen o bolythen i'w selio, cyn cael eu rhewi am fis.

Rhoi'r soffa yn ôl at ei gilydd

Daw llawer o'r dodrefn clustogwaith sydd ar ddangos ym mharlwr Castell Sain Ffagan yn wreiddiol o Ystad Rhydodyn, Sir Gaerfyrddin.

Bu'n rhaid canfod dull o ail-gysylltu'r paneli canfas wedi'u glanhau. Roedd yn bwysig peidio rhoi staplau drwy'r gwaith canfas yn uniongyrchol, a chyfyngu ar y nifer o staplau fyddai'n cael eu rhoi yn y fframwaith pren a oedd eisoes wedi'i ddifrodi. Yr oedd yr un mor bwysig bod modd tynnu'r paneli'n rhydd heb eu difrodi, pe bai angen gwneud hynny yn y dyfodol.

I gyflawni hyn, staplwyd tâp cotwm i'r fframiau pren ar hyd llinellau tyllau'r taciau gwreiddiol. Gosodwyd staplau bob tua 15cm i greu sylfaen gadarn y gellid gwnïo'r paneli'n sownd iddi, gan ddefnyddio nodwydd grom. Bu'n rhaid pwytho ymylon mewnol y breichiau a'r cefn yn gyntaf, cyn sgriwio a bolltio'r rhannau hyn yn ôl i'w safle. Yna roedd modd pwytho'r ymylon allanol i'w lle.

Ar ôl iddynt gael eu trin, ail-osodwyd rhannau eraill y soffa gan ddefnyddio'r sgriwiau a'r hoelion gwreiddiol lle bo hynny'n bosibl. Cafodd y labeli papur eu trin, fel bo modd eu hastudio a'u harddangos yn y dyfodol.

Mae'r soffa'n cael ei harddangos yng Nghastell Sain Ffagan.