Bathodynnau Glowyr 2 Gorffennaf 2012 Mae bathodynnau yn ffordd bwysig o ddangos bod rhywun yn cefnogi achos neu'n ymddiddori mewn rhywbeth arbennig. Gallan nhw hefyd goffau digwyddiad penodol. Mae sawl esiampl o fathodynnau sy'n gysylltiedig â'r diwydiant glo, bathodynnau fyddai'n cael eu cynhyrchu yn ystod anghydfod diwydiannol neu eu gwerthu i godi arian wedi trychineb lofaol. Yn ystod, ac ar ôl streic y glowyr ym 1984-85 y cynhyrchwyd y nifer fwyaf o fathodynnau. Cynhyrchwyd bathodynnau o bob lliw a llun ond byddent fel arfer yn cario enw Mudiad Cenedlaethol y Glowyr (N.U.M.), Cynghordy neu ardal. Byddent hefyd yn cario symbol arbennig — gallai fod yn eicon glofaol fel lamp, offer weindio neu gaib a rhaw wedi croesi; neu yn symbol a gynrychiolai'r dosbarth gweithiol fel dwylo'n ysgwyd, cadwyni wedi torri neu glorian cyfiawnder. Gwelid draig goch neu genhinen ar nifer o'r bathodynnau a gynhyrchwyd yng Nghymru hefyd. Mae Adran Diwydiant Amgueddfa Cymru wedi casglu cannoedd o'r bathodynnau yma. Mae rhai yn cael eu harddangos yn Big Pit: Amgueddfa Wlân Cymru a gellir gweld esiamplau ar fas data casgliadau Delweddau Diwydiant. Am ragor o wybodaeth efallai y bydd y llyfr 'Enamel Badges of the National Union of Mineworkers' (2008) gan Brian Witts o ddidordeb. Cliciwch ar y delweddau isod i'w gweld yn fwy manwl. Coal Miners' Badges Fattorini Undeb Cenedlaethol y Glowyr, Rhanbarth yr Alban( 1984-1985) Fattorini Undeb Cenedlaethol y Glowyr, Rhanbarth y Gogledd Orllewin (1984-1985) Manufacturer unknown U.C.G. Undeb Glowyr Cumberland (1972) Fattorini Undeb Cenedlaethol y Glowyr (1984-1985) Manufacturer unknown U.C.G. Rhanbarth Swydd Gaerefrog (1984-1985) Manufacturer unknown U.C.G. Undeb Glowyr Cumberland (1982) Manufacturer unknown Grŵp Pŵer U.C.G. (1984-1985) Fattorini U.C.G. S.C.E.B.T.A. (1984-1985) Parry, F.C. M.F.G.B. U.C.G. (1984-1985) Manufacturer unknown U.C.G. Rhanbarth Cokemens (1984-1985) Manufacturer unknown U.C.G. Gweithwyr Injans Durham (1984-1985) Manufacturer unknown U.C.G. Rhanbarth De Cymru, Aelod Anrhydeddus (1984-1985) Manufacturer unknown U.C.G. Swydd Derby (1984-1985) Manufacturer unknown U.C.G. Rhanbarth y Gogledd Orllewin (1984-1985) Manufacturer unknown Undeb Cenedlaethol y Glowyr C.O.S.A. (1984-1985) Manufacturer unknown U.C.G. Undeb Glowyr Northumberland (1963) Manufacturer unknown U.C.G. Cenedlaethol (1984-1985) Manufacturer unknown U.C.G. Rhanbarth Swydd Gaerefrog (1984-1985) Manufacturer unknown U.C.G. Cenedlaethol (1984-1985) Manufacturer unknown U.C.G. Rhanbarth De Cymru (1984-1985) Manufacturer unknown U.C.G. Gogledd Cymru (1984-1985) Fattorini Peirianwyr Glofaol Durham (1984-1985) Manufacturer unknown U.C.G. Rhanbarth Canolbarth Lloegr (1984-1985) Manufacturer unknown Undeb Cenedlaethol y Glowyr, Rhanbarth Sir Gaerhirfryn (1984-1985) Fattorini U.C.G. Undeb Glowyr Northumberland (1984-1985)
Trychineb Glofa Tynewydd Ceri Thompson, 19 Mehefin 2012 Ym mis Awst 2010 caewyd 33 o weithwyr 700 metr o dan wyneb y ddaear yn dilyn cwymp ym mwynglawdd copr/aur San Jose yn Chile. Wedi 69 diwrnod o dan y ddaear ac ymgyrch achub anferth, gan gynnwys cyfraniadau gan NASA a dros ddwsin o gwmnïau rhyngwladol, achubwyd pob un o'r 33 dyn dros gyfnod o 24 awr. Ar ôl codi'r gweithiwr olaf i'r wyneb, daliodd y gweithwyr achub arwydd tuag at y camerâu ag arno'r geiriau Mision cumplida Chile — Cyflawnwyd y dasg Chile. Amcangyfrifir bod dros biliwn o bobl wedi gweld y geiriau yma ar y teledu. Achubwyr Tynewydd gyda'r rhai a achubwyd Trychineb TynewyddDyma'r gwaith achub yn Chile yn dwyn i gof ddigwyddiad tebyg yng Nghwm Rhondda dros 130 o flynyddoedd ynghynt. Ar 11 Ebrill 1877, boddwyd Glofa Tynewydd yn y Porth gan ddŵr o hen weithfeydd gwag Hen Lofa Cymmer gerllaw. Ar y pryd, roedd pedwar glöwr ar ddeg o dan ddaear, ac aed ati i geisio eu hachub.Cafwyd hyd i bump o'r gweithwyr ar ôl clywed sŵn curo, a bu'n rhaid i'r tîm achub dorri drwy 12 llath o lo i gyrraedd atyn nhw. Yn anffodus, dyma un o'r dynion yn cael ei ladd gan rym yr aer yn dianc drwy'r twll achub. Roedd naw dyn bellach ar goll. "Dod â'r glowyr allan", Trychineb Glofa Tynewydd Ymdrechu taerClywyd mwy o sŵn cnocio o lefydd gwaith o dan linell y dŵr a dyma'r tîm achub yn cymryd bod y dynion wedi goroesi mewn poced aer. Ceisiodd dau ddeifiwr o Lundain eu cyrraedd ond roedd yn dasg amhosibl gan fod cymaint o rwbel yn y twneli. Penderfynwyd taw'r unig beth amdani oedd torri twnnel achub drwy 38 llathen o lo.Yn ystod y deg diwrnod o gloddio i gyrraedd y gweithwyr caeth, daeth y gwaith achub i glyw'r wasg ryngwladol ac anfonwyd telegram gan y Frenhines Fictoria hyd yn oed, gan ei bod yn poeni am ffawd y dynion. Cyrhaeddwyd y glowyr ar ddydd Gwener 20 Ebrill; doedd ganddyn nhw ddim bwyd ac roedden nhw wedi byw ar ddŵr brwnt y pwll am ddeg diwrnod. Gan fod y boced aer wedi datgywasgu mor gyflym wrth eu hachub, roedd y pum glöwr yn dioddef o barlys y môr (the bends) ond dyma nhw'n gwella'n llwyr wedi treulio noson yn yr ysbyty. Boddodd y pedwar glöwr arall.Dewrder ac arwriaethEr taw bychan oedd y nifer a gollodd eu bywydau o gymharu â thrychinebau eraill yr oes (lladdwyd 114 o ddynion a bechgyn mewn ffrwydrad yng Nglofa Cymmer ym 1856), denodd dyfalbarhad y timau achub gryn sylw gan y wasg a'r cyhoedd. Dyfarnwyd pedair ar hugain o Fedalau Albert Dosbarth Cyntaf ac Ail Ddosbarth a nifer o wobrwyon eraill i'r timau mewn seremoni a gynhaliwyd ar y Maen Siglo uwchlaw Pontypridd. Gwneir amcangyfrif i hyd at bedwar deg mil o bobl fynychu'r digwyddiad.Achubwyr Tynewydd oedd y cyntaf i dderbyn Medalau Albert am ddewrder ar dir. Mae pump o'r medalau yma bellach i'w gweld yn Big Pit Amgueddfa Lofaol Cymru ynghyd ag esiamplau o lestri arian ac eitemau eraill sy'n gysylltiedig â'r digwyddiad. Goroeswyr Trychineb Tynewydd
Ffasau glo a chopr W.E. Logan a'r map daearegol 7 Chwefror 2012 William Logan, 1856 Gwaith y Forest ger Abertawe 1792 gan John 'Warwick' Smith (1749-1831). Lewis Weston Dillwyn (1778-1855) gan Syr George Hayter (1792-1871). Henry Thomas De la Beche (1796-1855), tua 1841, sefydlydd yr Arolwg Daearegol Prydeinig. Roedd William Edmond Logan un o ddaearegwyr mawr y 19eg ganrif, ac yn cael ei gofio fel gwyddonydd pwysicaf Canada erioed. Yng Nghymru y dechreuodd ar ei yrfa ddaearegol.Abertawe: Tref GoprRoedd tua hanner copr y byd yn cael ei gynhyrchu yn Abertawe erbyn canol y 19eg ganrif. Byddai mwynau yn dod o Gernyw, Iwerddon, Cuba a Chile i gael eu mwyndoddi gyda glo de Cymru.Yn Abertawe cai prisiau copr ar draws y byd eu pennu a chai'r dref ei hadnabod fel 'Copperopolis'.Roedd pedwar ar ddeg o weithfeydd copr yn ardal Abertawe yn y 1830au, ac un o'r rhain oedd Gwaith Copr Upper Forest yn Nhreforys, agorodd ym 1752. Yma y dechreuodd William Edmond Logan (1798-1875) ar ei yrfa fel un o ddaearegwyr mawr y 19eg ganrif.W.E. Logan (1798-1875)Ganwyd William Edmond Logan ym Montreal ym 1798 i rieni a ymfudodd o'r Alban. Pan oedd yn 16, anfonwyd Logan i ysgol yng Nghaeredin a bu'n mynychu dosbarthiadau yn y brifysgol yna am gyfnod wedi hynny. Symudodd i Lundain ymhen blwyddyn ym 1817 i weithio ym musnes cyfrifo ei ewythr.Rywbryd yn y 1820au, magodd Logan ddiddordeb mewn daeareg ganl gasglu cregyn ffosil ar ystad ei ewythr yn Suffolk, ac yn ddiweddarach, ar Ynys Sheppey yng Nghaint. Ym 1831, prynodd ewythr Logan gyfranddaliadau yng Ngwaith Copr Upper Forest yn Nhreforys, ac anfonodd ei nai I Abertawe i reoli cyfrifon y cwmni.Abertawe: canolfan wyddoniaethFfynnodd gwyddoniaeth yn Abertawe yn y 1830au a'r 1840au, yn bennaf o ganlyniad i arweiniad y naturiaethwr ac AS lleol, Lewis Weston Dillwyn (1778–1855). Ef oedd Llywydd cyntaf Sefydliad Athronyddol Abertawe a dyfodd ymhen ychydig flynyddoedd yn Sefydliad Brenhinol De Cymru. Roedd Logan hefyd yn un o'r sylfaenwyr a bu'n Ysgrifennydd Anrhydeddus a Churadur Daeareg Anrhydeddus y Sefydliad o 1836.Glo a ChoprYm 1833, daeth Logan yn gyd reolwr Gwaith Copr Upper Forest. Oherwydd ei ddiddordeb mewn daeareg, ei waith pennaf oedd gofalu am y cyflenwad o fwyn copr a glo i'r gwaith. Y flwyddyn ganlynol, treuliodd sawl mis yn Ffrainc a Sbaen yn chwilio am ffynonellau mwyn copr newydd. Roedd yn frwd hefyd dros sefydlu cyflenwad dibynadwy o lo lleol, ac ym 1835 dechreuodd astudio'r ffasau glo lleol o amgylch Abertawe drwy gofnodi mannau brigo ar fapiau a thrawsluniau.Yr arolwg daearegol yn dod i AbertaweYm 1835, derbyniodd Henry De la Beche (1796-1855), daearegwr o Lyme Regis yn Dorset, nawdd gan y llywodraeth i wneud arolwg daearegol o Gernyw. Dyma oedd man cychwyn yr Arolwg Daearegol Prydeinig. Ddwy flynedd yn ddiweddarach, yn Rhagfyr 1837, symudodd De la Beche i Abertawe I ddechrau mapio creigiau Maes Glo De Cymru.Daeth De la Beche i ymwneud â Sefydliad Athronyddol Abertawe drwy ei gyfaill Lewis Weston Dillwyn. Cyfarfu â Logan, a gwnaeth y mapiau o ffasau glo Abertawe gyrn argraff arno a nododd fod map Logan yn "gyflawniad pryd ferth [ac] o safon sydd ymhell uwchlaw'r hyn a welir gan ddaearegwyr fel arfer". Defnyddiodd De la Beche waith Logan ar fap swyddogol yr Arolwg Daearegol. Parhaodd Logan i fapio gyda'r Arolwg Daearegol yn ne Cymru hyd 1841.Map daearegol o AbertaweCyhoeddwyd map cyntaf yr Arolwg Daearegol o ardal Abertawe ym 1844, wedi'i seilio ar fap topograffig yr Arolwg Ordnans o 1830 ar raddfa o un fodfedd i un filltir. Mae'n dangos yr ardal o Cynffig yn y dwyrain i Gydweli yn y gorllewin. Cydnabyddir taw W.E.Logan a Sir Henry De la Beche gyflawnodd y mapio daearegol.Argraffiad cyntaf a fap cyntaf y Geological Survey o ardal Abertawe, a fapiwyd gan W.E. Logan a Henry De la Beche, wedi'i liwio â llaw, cyhoeddwyd ym 1844"Gweithiais fel caethwas drwy'r haf ar wlff Sant Lawrence, gan fyw bywyd dyn anwar mewn pabell agored, gan gysgu ar y traeth mewn blanced a sach gyda'm traed ger y tân, prin y byddwn yn tynnu fy nillad, byddwn yn bwyta porc hallt a bisgeti llong gan gael fy mhoenydio weithiau gan fosgitos".Llythyr gan Logan at De la Beche, 20 Ebrill 1844. Logan yng NghanadaWedi meithrin ei sgiliau daearegol ar greigiau glo Abertawe, ymgeisiodd Logan ym 1841 am swydd Cyfarwyddwr Arolwg Daearegol cyntaf Canada. Cefnogodd nifer o ddaearegwyr blaenllaw Prydain ei gais, yn cynnwys Henry De la Beche, a cafodd ei benodi yn Ebrill 1842.Erbyn 1849 roedd Logan, a phedwar gweithiwr wedi mapio'r ardal rhwng Afon Sant Lawrence a'r Llynnoedd Mawr, wedi gweithio ar ddyddodion glo Nova Scotia ac wedi can rod mwyn copr i'r dwyrain a Montreal.Ym 1863, cyhoeddodd Logan a'i staff yr astudiaeth fawr gyntaf o ddaeareg Canada. Mae'n cael ei hystyried yn binacl cyhoeddi gwyddonol Canada'r 19eg ganrif. Cyhoeddwyd mapiau ym 1865 a 1869 yn dilyn y gwaith hwn.Logan yn dychwelyd i GymruByddai Logan yn teithio ar draws yr Iwerydd yn ami; fe wnaeth y daith dros 30 o weithiau i gyd.Cafodd ei urddo'n farchog ym 1856, y person cyntaf i gael ei eni yng Nghanada i dderbyn yr anrhydedd. Cafodd ei anrhydeddu hefyd gall Ffrainc, y Gymdeithas Frenhinol, y Gymdeithas Ddaearegol, Prifysgol Bishop yn Quebec a Prifysgol McGill ym Montreal, yn ogystal â dinasyddion Toronto a Montreal.Er i Logan ymddeol yn swyddogol ym 1869, fe barhaodd i wneud gwaith maes yn yr haf o amgylch Montreal a byddai'n treulio ei aeafau yn nhŷ ei chwaer yng ngorllewin Cymru.Bu farw yno ym Mehefin 1875 ac mae wedi'i gladdu ym mynwent eglwys Cilgerran yn Sir Benfro.Heddiw, mae William Edmond Logan yn cael ei gofio fel gwyddonydd pwysicaf Canada erioed, ac yng Nghymru y dechreuodd ar ei yrfa ddaearegol.CysylltiadauAmgueddfa Abertawe
Ffotograffau byllau glo John Cornwell 10 Ionawr 2012 Ffotograffydd ar ei liwt ei hun oedd John Cornwell. Yn y saithdegau a'r wythdegau cynnar, tynnodd nifer o ffotograffau o byllau glo, yn Ne Cymru a Chanolbarth Lloegr yn bennaf, a hynny ar yr wyneb a danddaear.Perffeithiodd dechneg o dynnu ffotograffau danddaear oedd yn defnyddio goleuadau cyffredin pwll glo, gan alluogi iddo dynnu lluniau hynod eglur o dalcenni glo, twnneli, siafftiau ac offer. Yn ogystal â thynnu ffotograffau mewn pyllau gweithredol, byddai hefyd yn cofnodi gweithfeydd segur, ar yr wyneb a danddaear.Roedd John Cornwell hefyd yn uchel ei barch ym maes archaeoleg ddiwydiannol. Cyhoeddodd nifer o lyfrau ar byllau glo Cymru a Lloegr.Mae hawlfraint ei ddelweddau o dde Cymru bellach ym meddiant Amgueddfa Genedlaethol Cymru.Lawrlwytho'r catalog i'r Casgliad Cornwell [PDF 4.7MB] Lluniau John Cornwell Pwll Glo Tirpentwys 1979 Pwll Glo Six Bells, 1979 Pwll Glo Oakdale, locomotif trydanol ger gwaelod y pwll, tua 1978 Pwll Glo Oakdale, gweithiwr y cludfelt glo, tua 1978 Pwll Glo Gogledd Celynen, 1975 Iard Pwll Glo Markham, 1977 Pwll Glo Marine, 1980 Pwll Glo Marine, 1974, locomotif o'r 'Gorllewin Gwyllt' - y 'Western Consort'. Pwll Glo Llanhilleth, y fframwaith ar ben siafft rhif 2, 1975. Pwll Glo Hafodyrynys, locomotif trydanol yn y fynedfa i'r pwll ym 1968. Pwll Glo Cwmtyleri, gwaith bric addurnedig ar adeilad ffan awyru, 1980 Gwaelod Pwll Glo Cwmtyleri, 22 Tachwedd 1977 Pwll Glo De Celynen, 1978. Gwaelod Pwll Glo Blaenserchen ym 1979 gyda chyflenwadau a thram o wastraff. Pwll Glo Blaenserchan ym 1973. Pwll Glo Coegnant 1978, talcen postyn a bar. Pwll Glo Wyndham, tua 1975 Pwll Glo Wyndham /Western, trofwrdd ger gwaelod y pwll, tua 1979 Pwll Glo Treforgan gyda shifft y prynhawn yn aros i fynd i lawr, 1979 Pwll Glo St John, torrwr Anderson Strathclyde, tua 1979 Goruchwylwyr yn archwilio torrwr ar y Wythïen Chwe Throedfedd, Pwll Glo Brynlliw, 15 Rhagfyr 1977 Traphont goncrit fodern yn cysylltu'r pwll glo gyda'r olchfa, Pwll Glo Blaengwrach, tua 1977 Pwll Glo Graig Merthyr, rhes o dramiau yng ngwythïen Graigola - noder y to tywodfaen heb gynhaliaid, tua 1977 Iard Pwll Glo Graig Merthyr ym 1977 gyda rhes hir o dramiau'n aros i fynd i mewn i'r pwll. Pwll Glo Garw ym 1977, gyda'r pentref yn y cefndir. Pwll Glo Cefn Coed, 1973, tŷ injan a fframwaith pen y siafft am i lawr. Tŷ injan Pwll Glo Cefn Coed ar gyfer yr injan Markham ar y siafft am i fyny ym 1973. Aberpergwm, 1972, mynedfa i'r gloddfa ddrifft newydd. Pwll Glo Abernant, glöwr mewn gorsaf bwmpio ar waelod y pwll, 1978 Pwll Glo Aberpergwm, peiriant torri ffordd Dosco a ffan ategol, tua 1978 Pwll Glo Tŷ Mawr, olion ffwrnais awyru danddaearol sy'n dyddio'n ôl i ddiwedd y 1870au. Pwll Glo Tŵr, 'Rex' gyda'i ostler, 1979. Pwll Glo Taff Merthyr, peiriant torri ffordd Dosco ac awyru ategol, 1979. Pwll Glo Taff Merthyr ddiwedd y 1970au. Gwaelod Pwll Glo Penrhiwceiber, 1978. Pwll Glo Nantgarw, 1978, torrwr drwm Anderson Strathclyde yn torri glo ar y talcen glo. Siafft am i lawr Pwll Glo Merthyr Vale, tua 1980 Pwll Glo Maerdy, 1977, certi gwag yn aros ar ben y pwll. Pwll Glo Lewis Merthyr, 1977, cynhaliaid y to hydrolig yn yr iard yn disgwyl cael eu cludo o dan y ddaear. Pwll Glo Lady Windsor, locomotif stêm gyda'r siafft yn y cefndir, 1977 Pwll Glo Ffaldau, 1977, pen y pwll. Pwll Glo Fernhill, braich fawr torrwr hydrolig AB 15 ar dalcen glo hir â phrenau hyd-ddo. Glofa Deep Navigation, y fframwaith am i lawr, tua 1978 Glofa Deep Duffryn, dau weithiwr yn archwilio'r siafft o do'r gawell, 1977-78. Pwll Glo Bargoed, 20 Mai 1977. Pwll Glo Morlais, golwg gyffredinol yn edrych tua'r dwyrain ar draws yr Afon Llwchwr, 1978. Pwll Glo Morlais, golwg gyffredinol, noder yr orsaf bwmpio segur, 1978 Pwll Glo Cynheidre, tramiau glo mewn man llwytho tanddaearol, tua 1978 Pwll Glo Cynheidre, y brif ffordd gyda chludfelt cyflym, tua 1978 Pwll Glo Cwmgwili, 1978, shifft y prynhawn yn aros i gael eu cludo o fynedfa'r pwll. Pwll Glo Cwmgwili, 1978, Llwythwr a gweithredwyr yn barod i ddechrau gwaith. Pwll Glo Betws, shifft y prynhawn yn aros am y trên cludo gweithwyr, tua 1976 Pwll Glo Cwmgwili, ffordd gludo gyfan yn cael ei chynnal gan brenau, 1978 Pwll Glo Rhydaman, 1974, Mr P.A. Jones, Swyddog Diogelwch, yn archwilio'r to yn y talcen glo diwethaf. Pwll Glo Rhydaman, 1974, Gerald Gibson yn drilio twll bach yn y talcen. Pwll Glo Rhydaman, 1974, tramiau gwag yn cael eu gostwng i mewn i'r slant. Dau o lowyr Blaenafon yn yr iard bren ar ddiwedd shifft y bore, 1978. Rheolwr Big Pit, Glyn Morgan, yn siarad â Billy 'Pigeon' Preece (eistedd), Big Pit 1975 Ffordd newydd o'r fynedfa gyda chludfelt yn cludo'r glo o Wythïen Garw, Big Pit 1975. Diwrnod olaf Glyn Morgan, Rheolwr diwethaf y Bwrdd Glo Cenedlaethol, ar 28 Tachwedd 1980. Cyffordd ger gwaelod y pwll, Big Pit 1975, bellach yn rhan o daith danddaearol yr Amgueddfa. Golwg gyffredinol o'r wyneb, Big Pit 1975. Lefel yr efail, a grëwyd tua 1812, a ymgorfforwyd yn ddiweddarach i weithfeydd tanddaearol Big Pit. Ceffyl y pwll glo yn dychwelyd i stablau'r wyneb yn Big Pit o'r Olchfa ym 1968. Bill Gunter, swyddog diogelwch Big Pit, ar dalcen G11 ym 1979 Bill Gunter yn sefyll yn y fynedfa fwaog i Lethr Dick Kear, tua 1820. Big Pit. Swyddog y pwll glo yn archwilio rhan o gawell y peiriant cydbwysedd dŵr, yn agos i waelod y pwll yn Big Pit, 1975
