Portread o Teddy Evans o'r Antarctig, Evans y Broke (1880-1957) 14 Mehefin 2013 Yr Is-swyddogion William Lashly (chwith) a Tom Crean ar fwrdd y Terra Nova wrth iddi ddychwelyd i Gaerdydd, 14 Mehefin 1913 Evans of the Broke> (1880-1957) Pan gafodd y llun hwn ei beintio ym 1937, roedd y Llyngesydd Syr Edward Ratcliffe Garth Russell Evans yn 57 mlwydd oed ac yn Gadbennaeth, The Nore, gorsaf reoli'r Llynges Frenhinol yn Chatham, Caint. Roedd wedi cael gyrfa nodedig ar y môr, yn enwedig yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf pan arweiniodd long HMS Broke i hyrddio yn erbyn distrywlong Almaenig mewn brwydr ger arfordir Dover ym 1917. Ond roedd yn adnabyddus hefyd fel Ail Gomander yn ystod alldaith olaf Capten Scott i'r Antarctig rhwng 1910 a 1913. Mae'r paentiad hwn yn rhan o gyfres o ugain portread o Gymry amlwg a gomisiynodd Syr Leonard Twiston Davies ym 1937 ar gyfer Amgueddfa Genedlaethol, gan yr arlunydd Sydney Morse-Brown (1903-2001), Prifathro Ysgol Gelf Caerfyrddin ac Arolygydd Celf Ysgolion Cymru. Cafodd eraill eu dethol o feysydd amrywiol dros ben; gan gynnwys y dramodydd a'r actor Emlyn Williams (1905-1987), Dr Thomas Jones (1870-1955) cyn-ysgrifennydd i'r Cabinet, David Davies, Arglwydd Davies y Cyntaf o Landinam (1880-1944), y pensaer Clough Williams-Ellis (1883-1978), y nofelwyr Richard Hughes (1900-1976), Charles Morgan (1894-1958) a Hilda Vaughan (1892-1985) a Jimmy Wilde, paffiwr a phencampwr pwysau pryf y byd (1892-1969). Roedd Evans yn honni bod ganddo waed Cymreig, er mai braidd yn annelwig yw'r cefndir hwnnw mewn gwirionedd. Cafodd ei eni ar 28 Hydref 1880 ym Marylebone Llundain; yn fab i frodor o Oldham, Swydd Gaerhirfryn lle'r oedd ei dad yntau, Henry Edwin Evans, yn cadw siop. Wedi plentyndod digon cythryblus, ymunodd Evans â'r Llynges Frenhinol ym 1896. Ym 1902, fel is-gapten, gwasanaethodd Evans fel ail swyddog ar long y Morning, un o ddwy a anfonwyd gan y Gymdeithas Ddaearyddol Frenhinol i helpu i ryddhau'r Discovery, llong alldaith gyntaf Scott, o'r rhew yn McMurdo Sound yn yr Antarctig. Ym 1909, manteisiodd Evans ar ei dras Gymreig niwlog er mwyn denu cefnogaeth yng Nghaerdydd ar gyfer Alldaith Genedlaethol Gymreig i'r Antarctig. Ond ymhen ychydig fisoedd, clywodd am gynlluniau Capten Scott i ddychwelyd i'r Antarctig a chafodd wahoddiad i ymuno ag ef fel yr ail gomander. Llwyddodd i ddenu cymaint o nawdd o Gaerdydd a gweddill Cymru, nes Scott benderfynu defnyddio Caerdydd fel cartref y Terra Nova, llong yr alldaith. Yn ystod ail alldaith Scott (a'r olaf), ymunodd Evans â William Lashly a Tom Crean, fel aelod o'r criw sled wrth gefn a deithiodd gyda Scott o fewn 150 milltir i Begwn y De, cyn troi'n ôl ar 4 Ionawr 1912, a gadael Scott, Lawrence Oates, Edward Wilson, Henry Bowers ac Edgar Evans i barhau tua'r Pegwn. Teddy Evans, Lashly a Crean oedd y rhai olaf i weld Scott a'i griw yn fyw. Bu bron i Evans farw wrth ddychwelyd i gaban cychwynnol y daith. Ac yntau'n dioddef o'r llwg, bu'n rhaid i Lashly a Crean ei lusgo ar y sled. Ar 18 Chwefror 1912, straffaglodd Crean ar ei ben ei hun am y 35 milltir olaf i chwilio am gymorth, gan adael Lashly i ofalu am Evans a oedd bellach yn ddifrifol wael. Cyflwynwyd Medal Albert i Crean a Lashly yn ddiweddarach, am achub bywyd Evans. Wedi cyfnod o adferiad yn Lloegr, dychwelodd Evans i'r Antarctig yn feistr ar y Terra Nova er mwyn casglu aelodau'r alldaith a chriw'r pegwn. Ar ôl cyrraedd caban cychwynnol y daith, a'r llong wedi'i haddurno yn barod i ddathlu'r gamp o gyrraedd Pegwn y De, clywodd y newyddion trist fod Scott a'i gymdeithion wedi marw ar y ffordd yn ôl. Roedd Evans bellach yn gyfrifol am arwain yr alldaith, a dychwelodd y Terra Nova yn ôl i Ddoc y Rhath, Caerdydd, ar 14 Mehefin 1913. Penllanw gyrfa Evans oedd cael ei urddo'n Farwn cyntaf Mountevans ym 1945. Bu farw yn Norwy ar 20 Awst 1957.
Drychineb Senghennydd: Llyfrau nodiadau Arolygwr Pyllau Glo 17 Mai 2013 Mam ifanc a'i phlentyn yn aros am newyddion Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Drychineb Senghennydd: Llyfrau nodiadau Arolygwr Pyllau Glo Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr.
Syr Thomas Mansel o Fargam a'i wraig, Jane 5 Hydref 2012 Yr Ysgol Brydeinig (17eg ganrif)Syr Thomas Mansel (1556–1631) a'i wraig, Jane, y Fonesig ManselOlew ar gynfas, 121 × 125 cmAmgueddfa Genedlaethol Caerdydd Dyma bortread dwbl, gyda llun tri-chwarter o Syr Thomas Mansel o Fargam, aelod o un o deuluoedd mwyaf cefnog y de ar y pryd.Fe wnaeth teulu'r Mansel o Oxwich ei ffortiwn ar ôl buddsoddi mewn tiroedd mynachaidd yn sgil Deddf Diddymu'r Mynachlogydd Harri VIII. Roedd Syr Thomas yn Aelod Seneddol dros Forgannwg. Etifeddodd gartref y teulu ym 1595, a adeiladwyd ar safle Abaty Margam, ger Castell-nedd.Yn ystod dau ddegawd cyntaf yr ail ganrif ar bymtheg, fe wnaeth y genhedlaeth hon o'r teulu gomisiynu sawl portread yn y ffurf herodrol ffurfiol, fel y portread hwn. Nid cyfleu personoliaeth yr unigolyn oedd nod portreadau fel hyn, ond arddangos cyfoeth a statws cymdeithasol y teulu yn gyhoeddus. Thomas Mansel - archwilio'r baentiad Defnyddiwch y cysylltiadau isod i ddod i wybod mwy am y llun Dwylo Thomas Mansel Gwisg Barf Jane Gwisg Jayne Melyn Mair Dwylo Roedd portreadau dwbl yn boblogaidd yn y cyfnod ond byddent yn cael eu paentio'n aml i ddathlu cynyddu cyfoeth, statws a ph?er teulu trwy briodas, nid i ddathlu cariad. Peth anghyffredin oedd portreadu ystum cariadus, fel dal dwylo. Thomas Mansel Caiff Syr Thomas Mansel ei bortreadu fel g?r hyderus a nodedig. Erbyn hyn roedd yn un o ddynion cyfoethocaf a mwyaf dylanwadol De Cymru. Yn ogystal â gwasanaethu Morgannwg fel aelod seneddol a Siryf ar sawl achlysur, cafodd ei urddo hefyd yn farchog, ac ym 1611 ef oedd un o'r cyntaf erioed i dderbyn y teitl Barwnig. Gwisg Mae Syr Thomas yn gwisgo dwbled wen gyda choleri a chyffiau o les cain, a thiwnig dywyll ag arni frodwaith aur. Dim dyma'i ddillad bob dydd – cawsant eu dewis yn arbennig ar gyfer y portread, er mwyn dangos ei chwaeth a'i gyfoeth. Barf Cai barf ei ystyried yn brawf o wrywdod ac roeddent yn ffordd bwysig i ddynion arddangos eu ffasiwn. Gwisgai Thomas Mansel ei farf yn hir ac yn sgwâr. Jane Wrth i Jane Pole briodi Syr Thomas Mansel, daeth yn rhan o un o deuluoedd mwyaf pwerus De Cymru. Nid dyma'i thro cyntaf fodd bynnag – roedd hi wedi bod yn briod ddwywaith o'r blaen! Roedd priodi sawl gwaith yn gyffredin yn y 17eg ganrif gyda disgwyliad oes isel yn golygu taw byr fyddai sawl undeb Gwisg Jayne Mae'r Fonesig Jane yn gwisgo gwisg dywyll ag arni frodwaith aur, coler a phenwisg les gymhleth, a mwclis perlau tri llinyn yn ategu'r cyfan. Oes oedd hon pan cai ffasiwn newydd a deunyddiau moethus fel les eu mewnforio. Nid yw ei gwisg yn y ffasiwn ddiweddaraf, sy'n awgrymu chwaeth cenhedlaeth h?n. Melyn Mair Mae'r Fonesig Jane yn dal Melyn Mair. Gall hyn fod yn gyfeiriad at Mary eu merch sydd yn ymddangos gyda'i rhieni mewn portread arall sydd bron yn union yr un peth. Cai Melyn Mair ei ddefnyddio'n aml fel symbol o alar neu gysur, felly gallai fod yn gyfeiriad at farwolaeth ail ?r Jane.
Popeth ond y sgrech 30 Awst 2012 Mae modd defnyddio pob pisyn o'r mochyn ond am ei sgrech Ar un adeg roedd moch yn rhan bwysig o fywyd pob dydd yn y dref yn ogystal â'r wlad. Dyma i chi'r peiriant ailgylchu perffaith, a oedd yn troi gwastraff yn gynnyrch defnyddiol. Byddent yn bwrw troglwyth fawr o foch bach a gan eu bod yn fodlon bwyta pob dim, yn laswellt neu'n sbarion bwyd, roeddent yn pesgi'n gyflym. Roedd lladd y mochyn yn ddigwyddiad cymdeithasol o bwys a byddai cymdogion a chyfeillion yn aml yn cymryd eu tro i ladd eu moch a rhannu'r cig. Hebrwng asgwrn Cig moch yn hongian o'r llofft. Dangosir y modd y gwahenir dau ddarn o gig rhag iddynt gyffwrdd. Byddai'r lladd yn digwydd rhwng dechrau Hydref a diwedd Mawrth, ac felly'n sicrhau cyflenwad cyson o gig ffres i deuluoedd trwy dymor y gaeaf. Y 'stecen felys' neu ddarnau o gig o'r asennau ac asgwrn y cefn fyddai'n cael eu rhannu fel arfer. Byddai ffagots a brôn hefyd yn cael eu paratoi a'u cynnig i deulu a chymdogion. Parhaodd yr arfer hwn tan hanner olaf yr ugeinfed ganrif. Y plant fyddai'n cael y pleser o fynd â'r rhoddion, a chaent rywfain o arian am eu trafferth. Mewn rhai ardaloedd, yr enw ar yr arfer hwn oedd hebrwng asgwrn. Byddai gweddill y mochyn yn cael ei halltu, a dyna oedd y prif ffynhonnell o gig ar gyfer y teulu am y flwyddyn. Dim byd yn ofer Cyn yr oed o mas-gynhyrchu peliau troed, byddai plant yn aml yn defnyddio pledren mochyn i chwarae pêl, a ddengys yma gyda phlufyn a fewnosodwyd ar gyfer ei chwyddo. Fyddai'r un dim yn mynd yn ofer. Byddai'r pen yn cael ei ferwi i wneud cosyn pen (brôn). Roedd modd defnyddio blew'r mochyn i wneud brwshys, gwneud lledr o'r croen, gwneud pwdin gwaed o'r gwaed, a chwarae pêl-droed gyda'r bledren. Doedd dim rhyfedd felly fod cymaint yn cadw moch. Yn ôl rhai, daw'r enw Saesneg ar gadw-mi-gei o'r ffaith bod pobl yn bwydo eu harian mân i mewn i'r piggy bank. Wedi iddo dyfu'n ddigon tew byddai modd ei falu a chael at y cynilion y tu mewn. Pen mochyn yn cael ei ferwi i wneud cosyn pen (brôn). Rhan o ffilm sy'n cofnodi'r holl waith a ddeuai yn sgîl lladd mochyn. Byddai trefn y gwaith yn dilyn yr un patrwm drwy Gymru gyfan, ac eithrio gwneud ffagots. Ni fyddai hynny'n digwydd yn gyffredin yng Ngwynedd. Ffrio'r iau gyda nionod a'i fwyta fel prif bryd oedd y drefn yno. Tystiolaeth lafar Yn ôl tystiolaeth o Rostryfan, yr oedd hwn yn bryd blasus iawn ar gyfer 'swper chwarel', sef y pryd min nos wedi i'r chwarelwyr ddychwelyd o'r chwarel. Mrs Edith May Hughes, Llannerch-y-medd, Môn yn disgrifio sut y byddai ei mam yn paratoi iau a nionod. Ganed Mrs Hughes yn 1904. "Wedyn mi fydda yr iau. Padall huarn fawr fydda gin Mam, ar ben y pentan, 'te. A mi fydda wedi gneud yr iau yn ara' deg. Fydda gynni hi flawd wrth law bob amsar. Wedyn, - a board 'te — wedyn, pen fydda hi'n mynd i dorri'r iau, fydda blawd ar y board, a 'dda'r iau yn cal 'i roid yn fanno. A'i sglisho wedyn, a'i dipio fo'n y blawd, cyn 'i ffrio fo, 'te. Wedi 'ny, mi fydda nionod yn cal 'u ffrio, hefo yr iau 'ma, yn ara' deg. Wedyn mi fydda 'na lond y badall, ar ôl i'r iau neud. Fydda'n codi'r iau, a wedyn mi fydda 'na lond y badall o refi da wedi neud efo'r nionod 'ma i gyd, 'te. Wedyn 'dda'r iau yn cal 'i roid i fiewn yno fo. Wedyn odd o'n cadw yn dendar neis, ag yn boeth. Erbyn dôn ni o'r ysgol gyda'r nos ylwch. " >Mrs Edith May Hughes, Llannerch-y-medd, Ynys Môn. Ganed 1904 Rysáit: Cig Moch, Iau a Nionod hanner pwys o gig moch pwys o iau nionod halen a phupur ychydig o flawd gwyn Torri'r iau'n dafelli, eu golchi, a'u gorchuddio ag ychydig o flawd gwyn, pupur a halen. Ffrio'r cig moch yn ysgafn a'i godi i ddysgl boeth. Rhoi'r iau a'r nionod (wedi'u torri'n fân) yn saim y cig moch, eu ffrio gyda'i gilydd a'u codi i'r un ddysgl. Cymysgu llond llwy fwrdd o flawd gwyn i mewn i'r saim yn y badell ffrio, tywallt ychydig o ddŵr berwedig arnynt, eu cymysgu'n dda a'u berwi am ychydig funudau i wneud grefi. Berwi tatws mewn sosban ar wahân.
Y casgliad doliau yn Amgueddfa Cymru a datblygiad doliau drwy'r oesoedd 10 Awst 2012 Doli ar ffurf bachgen bach o'r 19fed ganrif hwyr Mae Amgueddfa Cymru yn gartref i gasgliad gwych o ddoliau yn dyddio o tua 1800 hyd 2000 — pob un wedi'u gwneud o ddeunyddiau amrywiol a phob un â rhyw gysylltiad â Chymru. Gellir olrhain datblygiad crefft y saer doliau o'r esiamplau pren cyntaf i ddoliau plastig cyfoes. Gwelwn hefyd y newid o deganau cartref syml, i nwyddau ffatri wedi'u masgynhyrchu. Chwarae yw prif fwynhad plant pob oes, ac mae dianc i'w byd dychmygol eu hunain yn rhan hanfodol o blentyndod iach a llawn cymhelliad. Mae doliau syml o bren a chlai wedi'u canfod mewn beddrodau Eifftaidd yn dyddio o 1600 CC, ac rydyn ni'n gwybod bod plant yr hen Roeg a Rhufain yn mwynhau teganau o'r fath. Byddai doliau yn cael eu cynhyrchu yn Ewrop yn yr Oesoedd Canol ac wrth i'r canrifoedd basio, ehangodd yr amrywiaeth o ddeunyddiau a ddefnyddiwyd i greu doliau a theganau yn gyffredinol. Caiff doliau eu dosbarthu yn ôl y math o ben sydd arnynt. Yn naturiol, pren oedd y rhan fwyaf o ddoliau cynnar a grëwyd mewn ardaloedd yn yr Almaen ac Awstria lle roedd cerfio pren yn grefft draddodiadol boblogaidd. Dechreuodd doliau cwyr ymddangos yn ystod y 17eg ganrif, ac erbyn tua 1800 roedd doliau cyfansawdd — cymysgedd o bren a phapur wedi'u pwlpio — yn cael eu creu yn yr Almaen. Daeth papier-mâché — dull cyfansawdd oedd yn rhatach na phren — yn boblogaidd a dechreuwyd ei fasgynhyrchu yn nechrau'r 19eg ganrif, a dyma fu dechrau'r diwydiant creu doliau yn yr Almaen. Diflannodd y diwydiant doliau cŵyr erbyn 1890 gyda thwf doliau porslen neu tsieni wedi'u gwydro yng nghanol y 19eg ganrif. Roedd gorffeniad sgleiniog y doliau porslen yn atyniadol iawn ac yn yr Almaen a Ffrainc y crëwyd y rhan fwyaf o'r doliau yma. Roedd doliau bisg (porslen anwydrog) gydag wynebau wedi'u paentio'n ofalus a lliw croen hynod ddeniadol hefyd yn gyffredin yn y ddwy wlad o'r 1860au. Tra bod y pennau o tsieni, cyrff o ledr neu bren fyddai gan y doliau, ac er taw portreadau o fenywod oedd y rhan fwyaf o ddoliau yn hanesyddol daeth y 'bebe' Ffrengig yn boblogaidd yn y 1880au oedd wedi'u modelu ar ferched ifancach am y tro cyntaf. Roedd y 19eg ganrif yn oes aur i gynhyrchu doliau, boed yn goed, cwyr neu tsieni, gyda'r mwyafrif yn cael eu cynhyrchu yn yr Almaen, Ffrainc, Lloegr ac yn ddiweddarach, yr Unol Daleithiau. Cyn gwawrio'r oes ddiwydiannol, byddai teganau a doliau yn cael eu gwerthu fel arfer mewn ffeiriau teithiol a marchnadoedd, ond yn y 19eg ganrif agorodd siopau teganau parhaol i werthu nwyddau yn rheolaidd. Mae'r ddol fwdw gwrth-swffragetaidd hon yn wawdlun creulon o ferch sy'n ymgyrchu dros yr hawl i bleidleisio. Defnyddiai'r mudiad gwrth-swffragetiaid ddelweddau fel hyn mewn cartwnau a phosteri i fychanu merched oedd yn mynnu'r bleidlais. Doli glwt swffraget, tua 1890-1900 Set o dair dol bisque bach, tua 1920-25 Byddai doliau yn cael eu prynu'n aml heb ddillad gyda mamau a'u merched yn gwnio'r gwisgoedd â llaw, gan ddefnyddio eu patrymau eu hunain neu batrymau wedi'u prynu o'r siop. Mae'r pwythwaith ar gorff y ddol yn aml yn ddangosydd da o'i hoedran gan na fyddai peiriannau gwnio'n cael eu defnyddio'n rheolaidd tan tua 1870. Roedd doliau erbyn hynny'n dod yn eitemau llai moethus nag yn y 18fed ganrif gyda chynulleidfa ehangach yn medru eu fforddio. Yng Nghymru fodd bynnag, prin oedd gan deuluoedd y wlad arian i wario ar ddim ond anghenion bywyd tan ganol yr 20fed ganrif, ac roedd yn rhaid iddynt greu eu hadloniant eu hunain. Er bod doliau yn bodoli, cai'r rhan fwyaf eu creu gan grefftwyr lleol neu rieni'r plentyn o bren neu ddefnydd — teganau syml, ond eto'n hudolus a llawn cymeriad. Gweddnewidiwyd y diwydiant teganau ym Mhrydain wedi'r Ail Ryfel Byd gan dechnegau cynhyrchu newydd a dyfodiad deunyddiau newydd, rhatach fel plastig. Wrth i deganau a doliau ddod o fewn cyrraedd i blant o bob dosbarth cymdeithasol disgynnodd y prisiau. Cynhyrchwyd doliau plastig caled am y tro cyntaf yn y 1940au a gyda phoblogrwydd cynyddol y creadigaethau lliwgar a ffasiynol newydd, diflannodd yr eitemau gwaith llaw oedd yn edrych braidd yn ddi-raen wrth eu hymyl. Ym 1959 cyrhaeddodd Barbie y siopau — y ddol o America sydd wedi profi llwyddiant rhyngwladol hynod — a bellach mae dewis di-ri o ddoliau yn ein siopau, a nifer ohonynt wedi'u seilio ar gymeriadau benywaidd ffilmiau a rhaglenni teledu poblogaidd. Mae casgliad doliau Sain Ffagan yn parhau i dyfu gan ei bod hi'n bwysig casglu esiamplau cyfoes i adlewyrchu'r newid yn y byd creu doliau gyda dyfodiad deunyddiau a thechnegau newydd. Mae cyswllt â Chymru'n parhau yn hanfodol a rhaid i'r ddol fod wedi ei chynhyrchu yng Nghymru neu taw plentyn o Gymru fu'n chwarae â hi, cyn iddi gael ei derbyn. Mae'r Amgueddfa'n hynod falch o'i doliau mewn gwisg Gymreig gyda'r casgliad yn cynnwys esiamplau prin o ganol y 19eg ganrif i'r Barbie 'Cool Cymru' o 1999 yn gwisgo'r wisg ddraig goch eiconig.
