: Blogiau Amgueddfeydd

Mae newid yn dod i Amgueddfa Genedlaethol y Glannau. Efallai eich bod wedi gweld newidiadau bach o gwmpas yr amgueddfa yn barod. Ond mae Neuadd Weston, calon modern yr amgueddfa, ar fin cael ei drawsnewid i fod yn ganolbwynt i weledigaeth newydd yr amgueddfa fydd yn adrodd stori Cymru a’i pherthynas gyda’r môr. 

Mae treftadaeth morwrol Cymru llawer mwy na rhaffau, angorau a modeli o longau. Felly, mae ein gweledigaeth am Neuadd Weston llawer mwy deinamig – gofod fydd yn ysbrydoli, yn annisgwyl ac yn sbardino trafodaethau. Lle bydd storiau pobol, masnach, ymfudo, dyfeisio, celfyddid a noddfa yn cwrdd ger y dŵr.

Fflam Newydd

Un o’r gwrthrychau cyntaf fydd yn dal eich llygaid wrth gamu mewn i’r amgueddfa fydd optig goleudy yn dyddio nol I ganol y 19fed ganrif.

Mae’r cawr o wydr wedi bod yn gorffwys mewn storfa am ddegawdau, ei prismau yn fud ac yn llonydd. Ond, bydd y fflam yn gael ei danio eto, gan ddod a’r gwrthrych yn fyw a’i drawsnewid i fod yn symbol o obaith. Bob dydd, bydd ymwelwyr yn gallu gwylio’r mecanwaith cywrain yn cael ei droelli – defod fydd yn pweru’r optig i droi a disgleirio. 

Nid yn unig y neuadd fydd yn cael ei oleuo gan y goleudy, ond mi fydd hefyd yn goleuo gydag ystyr. Bydd yr optig yn cynrychioli bywydau a dreuliwyd ar y môr a’r diogelwch roedd goleudai Cymru yn ei roi. Yma yn Amgueddfa Genedlaethol y Glannau, mi fydd hefyd yn sefyll fel symbol o noddfa, gan adlewyrchu statws yr amgueddfa fel Amgueddfa Noddfa, a’n ymrwymiad i fod yn ofod croesawgar i bawb. 

O’r man yma, bydd ymwelwyr yn cael eu gwahodd i deithio ymhellach, i galon stori morwrol Cymru, a’r bobl gafodd eu siapio gan lanw a thrai’r moroedd.

Siwrne ar hyd y Traciau 

Wrth symud ymhellach i mewn i Neuadd Weston, daw rhywbeth annisgwyl i’r golwg: cerbyd Rhymni Rail wedi’i hadfer – yr unig enghraifft sydd wedi goroesi o dros 300 o gerbydau o’r fath a fu’n eiddo i’r cwmni rheilffordd Cymreig hwn. Bydd yn sefyll unwaith eto ar y traciau gwreiddiol sy’n torri drwy lawr yr amgueddfa hyd heddiw.

I ddod â hanes ein cartref hanesyddol yn fyw, bydd y fan yn helpu i ddehongli’r fasnach a fu’n digwydd yn y warws ac yn rhoi cyd-destun i’r colonâd a’r traciau rheilffordd sydd wedi’u hymgorffori yn y llawr.

Pan fydd yn cymryd ei lle yn Neuadd Weston, bydd yn ein hatgoffa nad yw cysylltiad Cymru â’r môr yn dechrau ar y lan, ond gyda’r diwydiant a’r dyfeisgarwch a fu’n rhan annatod o’n tirwedd a’n cymunedau o’r gogledd i’r de.

Celf ar y Gorwel

O’r hen i’r newydd, bydd ein comisiwn celf cyffrous yn codi uwch ein pennau cyn bo hir, i’w ddatgelu yn gynnar yng ngwanwyn 2026. Yn hongian o do Neuadd Weston, bydd y darn gweledol gan Jacqui Symons yn archwilio cysylltiad Cymru â’r môr drwy grefft, creadigrwydd ac emosiwn. Bydd yn herio ymwelwyr i edrych ar ddyfroedd cyfarwydd drwy olau newydd.

Jacqui Symons oedd yr artist llwyddiannus o dros 300 o gynigion llawn ysbrydoliaeth a chreadigrwydd – ac edrychwn ymlaen yn eiddgar i weld y weledigaeth yn trawsnewid o bapur i realiti.

Llunio’r Stori Gyda’n Gilydd

Mae trawsnewid Neuadd Weston yn nodi dechrau taith newydd i Amgueddfa Genedlaethol y Glannau. Felly, ymunwch â ni ar y fordaith – gwyliwch y cerbyd yn cymryd ei lle, teimlwch y tonnau creadigol yn codi, a darganfyddwch straeon y môr a’r bobl a gafodd eu siapio gan ei lanw a’i thrai.

Mae tawelwch cyfarwydd y gaeaf yn llenwi’r awyr – distawyrwydd medal sy’n nodi cychwyn ein hoff dymor yma yn Amgueddfa Wlân Cymru. Efallai bod y tymheredd yn disgyn y tu allan, ond y tu mewn mae popeth yn gynnes ac yn groesawgar. 

Dewch i mewn i’r amgueddfa i galon dathliad o etifeddiaeth, crefft a chysur. Mae’r amgueddaf wedi’i haddurno â chrefftau Nadoligaidd wedi’u gweu â llaw gan ein crefftwyr dawnus, O sannau blewog, I gasgliad o anifeiliaid gwalnog, mae pob addurn yn cario cynhesrwydd crefftus. 

Mae ein crefftwyr wedi bod yn brysur yn gwehyddu blancedi Nadolig trawiadol yn y Sied Weu, sydd newydd ei hadnewyddu – a credwch ni, maent mor gynnes ac y maent yn brydferth. Mae pob blanced yn gyfuniad o dechnegau traddodiadol, dyluniad ac ysbryd yr ŵyl. Mae’n nhw’n gwerthu’n gyflum, felly os ydych yn chwilio am anrheg sy’n teimlo fel cwtsh, yna dewch draw i’r siop cyn iddyn nhw gyd fynd!

A sôn am anrhegion… mae rhywbeth arbennig i bob crefftwr gwlanog yn ein siop. Dewiswch o sgarffiau medal hyfryd, wedi’u cynhyrchu yma ar ein gwŷdd Hattrsley, sanau trwchus gwlanog ac amrywiaeth o anrhegion tectsiliau a gwlân prydferth. Beth am brynnu tocyn i fynychu un o’n cyrsiau Dysgu Nyddu i’r crefftwr yn eich bywyd – mae’r cyrsiau yn boblogaidd ac yn anrheg perffaith i rhywun sy’n awyddus I greu rhywbeth unigryw. 

Eleni, rydym yn falch iawn o gynnig hyd yn oed mwy o hwyl Nadoligaidd i’r teulu cyfan! Bydd y rhai bach (a’r rhai mawr) wrth eu boddau yn cyfarfod Blwi, sy’n dod draw am ymweliad Nadoligaidd arbennig, ac amser stori. Dewch â’ch gwên orau a tynnwch lun neu ddau gyda hoff gymeriad pawb. 

Ac i’r rhai sy’n hoff o bethau melys, peidiwch a cholli’r cyfle I addurno eich Bisged Nadolige ich hun – ffordd hyfryd o danio creadigrwydd a llawenydd yr ŵyl gyda’ch plant. Mae’r weithgaredd ymarferol yma ar gael am gost ychwanegol, ac yn cynnwys popeth sydd ei angen arnoch i greu eich campwaith blasus eich hun. 

Unwaith bydd eich bisgedi wedi’u haddurno, a’ch bagiau siopa wedi’u llenwi, cymerwch eiliad i ymlacio yn ein caffi clyd. Cynheswch eich hun gyda diod o siocled poeth, a mwynhewch ddarn o gacen blasus yng nghwmni ffrindiau a theulu wrth I wyntoedd y gaeafa chwythu y tu allan. 

Felly, dewch i mewn o’r oerfel a lapiwch eich hun mewn gwlân. Gyda addurniadau hudolus, crefftau calonogol, hwyl i’r teulu a danteithion blasus, mae gan Amgueddfa Wlân Cymru rhywbeth i bawb y Nadolig yma. 

Allwn ni ddim aros i’ch croesawu – wedi’ch laipo mewn cynhesrwydd, hwyl a hud gwlanog. 

Mae wedi bod yn ddeuddeg mis eithriadol i broject ailddatblygu Amgueddfa Lechi Cymru. 

Ers i ni gau ein drysau am y tro ym mis Tachwedd 2024, mae'r tîm wedi ymgymryd â'r gamp anhygoel o baratoi'r amgueddfa ar gyfer y gwaith ailddatblygu. 

Rydyn ni wedi llwyddo i gael grant hynod uchelgeisiol gwerth £12m gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri Genedlaethol. Mae hyn, ynghyd â'r buddsoddiad gan ein cefnogwyr eraill, wedi ein galluogi o'r diwedd i wireddu uchelgais lawn y prosiect.   

Rydym wedi pacio a chludo ein casgliadau'n ddiogel i'w cartref dros dro yng Nghanolfan Gasgliadau Llandygai a wedi penodi MPH Ltd yn brif gontractwr i ddechrau ar y gwaith cadwraeth ac atgyweirio arbenigol iawn ar y safle, sy’n gyffrous dros ben. 

Yn ystod y gwaith galluogi, mae hen adeiladau’r siop a’r caffi wedi cael eu dymchwel yn barod ar gyfer y datblygiadau newydd ar y safle. Mae wedi bod yn anhygoel gweld y rhannau hyn o'r safle'n dychwelyd i sut roedden nhw'n edrych pan oedd y gweithdai'n weithredol, am y tro. 

Rydyn ni wedi mynd â'n staff a'n casgliadau ar y lôn, gan fynd â’r profiad amgueddfa y tu hwnt i waliau'r – i leoliadau partner ar hyd a lled ardal Safle Treftadaeth y Byd. Mae rhai o'n staff blaen ty ni wedi ymgartrefu yn Ysbyty'r Chwarel ac yn fan hyn rydym wedi cyflwyno cymeriad newydd sef Maragaret y Metron, dynes anhygoel go iawn oedd yn gweithio yno. Mae ein chwarelwyr llechi wedi ymgartrefu yn eu lleoliad dros dro yng Nghastell Penrhyn, moment bwerus a symbolaidd i hanes llechi a'u lle yn hanes ein cymunedau lleol yma yng ngogledd-orllewin Cymru. Mae ein Gof draw yn Crefft Migldi Magldi yng nghei llechi Caernarfon gyda Gof ifanc yno.

Rydym hefyd wedi bod yn gweithio'n galed ar be fydd yn mynd i mewn i'r Amgueddfa yn y pen draw - yn dylunio a paratoi ar gyfer y gofodau dehongli newydd. 

Mae'n teimlo fel amser da i oedi, i bwyso a mesur, ac i ddathlu'r hyn rydyn ni wedi'i gyflawni dros y flwyddyn ddiwethaf.  Dyma rhai o'r pethau sydd wedi eu cyflawni yn ystod yr amser yma diolch i'n staff eithriadol a'n partneriaid ehangach. 

Mae’r prosiect yn mynd ar wib a does dim arwydd ei fod am arafu! Dros y ddwy flynedd nesaf, byddwn yn parhau i ddatblygu’r profiad i ymwelwyr ar y safle, gan gynnwys yr arddangosfeydd o’r radd flaenaf yn yr amgueddfa, sy’n gyflwyniad gwirioneddol wych i safle treftadaeth y byd ‘Tirweddau Llechi Gogledd-orllewin Cymru’ – ochr yn ochr â'n partneriaid ar draws yr ardal hynod hon.  Gwyliwch y gofod yma am fwy o fanylion! 

Fel rhan o brosiect REACH Cymru, cawson ni’r pleser o gydweithio gydag ystod o gymdeithasau tai a sefydliadau cymunedol ledled Cymru. Yn eu plith roedd Adra ac Yr Orsaf, dau sefydliad sy’n ymroddedig i gefnogi pobl yn y gogledd gyda mentrau cymunedol a thai.

Darllenwch i glywed beth mae Lotti, Swyddog Treftadaeth Yr Orsaf, wedi bod yn ei drefnu a’i gynnal yn Nyffryn Nantlle fel rhan o raglen REACH Cymru.

Sut mae diwylliannau, hanesion, ac iaith yn eistedd ym mreichiau agored y dyffryn hwn, yn nofio gyda’r afonydd, ac yn dawnsio ar draws wynebau ysgythrog y clogwyni? Dyma rai o’r pethau rydw i wedi bod yn myfyrio yn eu cylch fel Swyddog Treftadaeth yn Nyffryn Nantlle dros yr ychydig fisoedd diwethaf. Gweld Ffig 1. 

Des i i’r swydd hon yn hwb cymunedol Yr Orsaf yn teimlo ar goll wedi’r brifysgol; ro’n i wedi dychwelyd i fy ardal enedigol ger Clynnog ar ôl bod yn Rhydychen, ac roedd fy Nghymraeg yn teimlo braidd yn llychlyd. Felly, roedd gweithio fel Swyddog Treftadaeth yn Nyffryn Nantlle yn gyfle i ddychwelyd ac i ailgysylltu. 

Roedd ein sesiwn gyntaf – Noson Hen Lunia – yn gyfle i agor y drafodaeth am dreftadaeth. Roedd hi’n arbennig clywed angerdd a balchder pobl am eu synnwyr o le, a gweld y fath ofal oedd gan bobl am ddarnau materol yn ymwneud â’u gorffennol.  Gweld Ffig 2.

Cefais fy synnu wrth weld hen luniau o Benygroes; roedd y lle’n fwrlwm o siopau annibynnol, trenau, chwareli, a sinema, o gymharu ag ardal ddigon syml erbyn hyn. Soniodd rhywun wrtha i am yr hwyl fydden nhw’n ei gael yn dawnsio ac yn canu ar ffermydd mewn Nosweithiau Llawen, a’r cyffro o gwrdd â phobl o wahanol drefi mewn disgos yng Nghlynnog. Wedi’r hiraethu, wrth weld sut mae Dyffryn Nantlle wedi newid dros amser cefais fy nghyffroi gan y teimlad o bosibilrwydd, ac fy atgoffa o bwysigrwydd y gwaith cymunedol sy’n dal i ddigwydd yn llefydd fel Yr Orsaf. Gweld Ffig 3.

Roedd y Noson Streuon yn orlawn o wrandawyr oedd yn awyddus i glywed chwedlau Gwynn a Gethin. Ro’n i wedi fy swyno gan ddelwedd gain Gethin o’r glasbren derw yn blaguro cyn stori fawr Blodeuwedd a Lleu Llaw Gyffes. Yr hyn oedd yn teimlo fwyaf ystyrlon oedd y ffaith bod y straeon wedi’u gwreiddio yn y dirwedd; roedd stori’r tylwyth teg wedi’i lleoli ar fferm ger pen ucha’r stryd fawr, ac un arall wrth yr afon ro’n i’n seiclo heibio iddi ar y ffordd i’r gwaith. Roedd yn ychwanegu dyfnder diwylliannol i’r map mewnol sydd gen i o fy nghartref. Do’n i heb fod mewn digwyddiad adrodd straeon yn Gymraeg o’r blaen. Roedd clywed y straeon yma yn yr iaith y’u ganed nhw, iaith y tir hwn, iaith sy’n cynnal treftadaeth, yn teimlo’n gywir. 

Mae treftadaeth yn beth personol, lle caiff teimladau cymhleth tuag ati eu siapio gan eiliadau neu brofiadau penodol. Fel Swyddog Treftadaeth, mae hyn yn gofyn am ymagwedd ddiymhongar sy’n cydnabod bod eisoes gan bobl eu treftadaeth eu hunain, a’u bod yn cysylltu â hi mewn ystod o wahanol ffyrdd personol.

Roedd ein prynhawn o greu gludwaith gyda blwyddyn 6 o Ysgol Bro Lleu a’n clwb coffi bob pythefnos – BeNawnNi – i aelodau hŷn y gymuned yn enghreifftiau o’r dysgu dwy ffordd a all ddigwydd wrth gyfnewid rhwng cenedlaethau. Roedd llawer o’r aelodau hŷn yn ansicr am y gludwaith gan ei fod yn rhywbeth nad oedd ganddyn nhw lawer o brofiad ohono. Yn y cyfamser, aeth y plant cynradd ati’n syth a bachu ar y cyfle i ddangos i’w cyfoedion hŷn beth roedden nhw’n ei wneud. Cydweithion nhw i greu gludwaith o’u hoff lefydd yn Nyffryn Nantlle a sgwrsio am beth mae’n ei olygu iddyn nhw. Gweld Ffig 4. 

Roedd ein tair noson agored ym mis Mai – y Nosweithiau Treftadaeth – yn cynnig lle i bobl rannu eu gwybodaeth a’u profiad o fyw yn Nyffryn Nantlle. Cefais glywed am y pethau diddorol roedd pobl wedi’u profi yn ystod eu bywydau: cypyrddau’n crynu yn ystod daeargryn Pen Llŷn ym 1984 (5.4 ar y raddfa Richter!), olion hen arferion perchnogaeth tir yn y dirwedd, fel enwau wedi’u crafu ar gerrig, a balchder teuluol o weld hen offer fferm fel maen melin. A hyd yn oed myfyrdodau annaearol am act syrcas hedfan ddirgel a ddaeth i Chwarel Dorothea un tro. Gweld Ffig 5.

Cododd heriau penodol o’r digwyddiadau treftadaeth hyn. Sut, er enghraifft, mae ennyn diddordeb disgyblion ysgol uwchradd mewn treftadaeth? Roedd gwaith diweddar Gwyrddni gydag ysgolion lleol ar thema newid hinsawdd yn ysbrydoledig iawn. Arweiniodd eu gwaith at greu llyfr mawr llachar ac ystod hyfryd o berfformiadau canu a barddoniaeth ar gyfer y criw yn BeNawnNi. Yr hyn darodd fi oedd bod eu gwaith nid yn unig yn cyffwrdd â themâu newid hinsawdd, ond hefyd roedd wedi’i wreiddio’n ddwfn mewn synnwyr o le a threftadaeth. Dangosodd y perfformiad hwn i fi y cyfleoedd sy’n codi pan fyddwn ni’n cadw ystyr llac wrth ystyried treftadaeth, un nad oes rhaid iddo edrych o reidrwydd ar y gorffennol yn unig, ond un sy’n broses barhaus; sgwrs sy’n cwmpasu arferion a ffyrdd o fyw sy’n bwysig ar gyfer y dyfodol. 

Gan ddilyn y thema hon o dreftadaeth fel proses barhaus, roedd gweithdai diweddarach yn archwilio treftadaeth drwy wneud celf a chrefft. Cawson ni sesiynau gwehyddu a lliwio naturiol gyda’r artist Ella Jones, buon ni’n creu portreadau cerfluniol o ffigurau enwog lleol gyda Luned Rhys Parri, ac yn plethu basgedi helyg gydag Eirian Muse wrth wrando ar gerddoriaeth werin ar Radio Cymru. Gweld Ffig 6. 

Yn dilyn y thema gwlân, cawson ni gyfres o sesiynau ar liwio edafedd brodwaith gwlân yn naturiol gyda chwmni tecstilau cymunedol lleol o’r enw Tecstiliau, a gweithdy ffeltio powlen gyda Nicole LeMaire. Roedd Angharad Tomos yn ddigon caredig i ddangos cerddi i fi, a oedd yn berthnasol i’r cariad amaethyddol at le sydd wedi’i feithrin yn yr ardal hon. Roedd eu darllen yn ystod y gweithdy yn cynnig fframwaith hyfryd ar gyfer myfyrio ar y berthynas rhwng gwlân a’r dirwedd wrth weithio gyda’n dwylo. Soniodd sawl un am neiniau a oedd yn gwiltwyr, yn frodwyr ac yn wneuthurwyr dillad medrus. Gweld Ffig 7 ac 8. 

Bydd treftadaeth yn parhau i gael ei meithrin yn Nyffryn Nantlle. Mae’r grŵp gweithgar ‘Criw Kate’ ym Mhenygroes yn trefnu gŵyl i ddathlu’r awdur enwog Kate Roberts yng Nghae’r Gors ym mis Medi. Rydw i’n edrych mlaen yn arbennig at brosiect hen enwau llefydd a ddechreuon ni ym mis Awst gyda sesiwn ar gyfer casglu enwau caeau gan ffermwyr. Mae enwau llefydd – yn debyg i ffeiliau PDF bach – yn rhoi cliwiau diddorol ac annisgwyl am y defnydd o dir yn y gorffennol, nodweddion topograffig fel ffynonellau dŵr, neu gall hyd yn oed gysylltu â chwedlau gwerin. Mae enwau’n gallu newid gyda mwy nag un perchennog neu gael eu pasio i lawr am genedlaethau. Mae Elinor Gwynn a Carwyn Graves – a roddodd sgwrs am yr ‘Iaith yn y Tir’ yn Yr Orsaf yn ddiweddar – wedi bod yn arbennig o ysbrydoledig yn hyn o beth; mae rhoi sylw i’r ffyrdd mae perthnasau â’r tir wedi’u cynnal yn yr iaith yn allweddol er mwyn creu dyfodol mwy teg sy’n parchu’r ffyrdd hyfryd mae pobl wedi byw mewn llefydd dros amser. 

Rwy’n ddiolchgar bod pobl wedi ymddiried ynof fi gyda’u hatgofion a’u straeon dros y misoedd diwethaf. Er mwyn plethu’r llinynnau hyn ynghyd, rwy’n gobeithio y gallwn ni greu rhywbeth creadigol a chydweithredol gyda’r enwau llefydd hyn, fel cwilt neu frodwaith, i ddathlu eu harddwch a’u gwreiddiau yn y dirwedd hon.

Cadwch lygad am flogiau eraill sydd ar ddod, yn arddangos y gwaith anhygoel sydd wedi bod yn digwydd ar draws ein holl gymunedau sy'n cymryd rhan.

Mae REACH Cymru yn bosibl diolch i gymorth Cronfa Dreftadaeth y Loteri Genedlaethol. Mae REACH Cymru yn bartneriaeth rhwng tri ar ddeg o sefydliadau ac yn cael ei arwain gan y Brifysgol Agored ac Amgueddfa Cymru. Mae’n cael ei ariannu gyda grant gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri Genedlaethol. Dechreuodd y cyfnod presennol yn hydref 2024 ac mae disgwyl iddo barhau tan hydref 2026.

Fy enw i yw Anna Watson ac rydw i wedi bod yn gwirfoddoli gydag Amgueddfa Cymru ers mis Tachwedd 2024. Rwy'n gwirfoddoli bob wythnos fel cynorthwy-ydd gofal casgliadau yn yr adran gadwraeth. Rydw i wedi mwynhau'r profiad yn aruthrol gan fod pob wythnos yn wahanol, felly rydw i bob amser yn dysgu rhywbeth newydd ac yn datblygu fy sgiliau. Dechreuais y rôl wirfoddoli hon ar ôl gorffen fy ngradd meistr mewn Gofal Casgliadau gyda Phrifysgol Caerdydd ac mae'r cyfle hwn wedi bod yn wych er mwyn rhoi'r sgiliau a gefais o'r cwrs hwnnw ar waith. Hyd yn hyn, rydw i wedi helpu gyda chynnal a chadw arddangosfeydd yn yr orielau celf a'r adran hanes natur; cynnal a chadw microhinsawdd yn yr adran archaeoleg; archwiliadau o'r casgliadau entomoleg ac wedi helpu i lanhau ac adleoli'r storfa hylif (fel y gwelwch yn y llun)! Mae'r cyfle i weithio mewn sawl adran a chwrdd â chymaint o wahanol guraduron, cadwraethwyr a thechnegwyr sydd i gyd yn arbenigwyr yn eu meysydd wedi bod yn amhrisiadwy. Bob wythnos rwy'n gyffrous i weld beth fyddwn ni'n ei wneud nesaf.