Ffotograffiau Tom Mathias 21 Mawrth 2007 Mae'r casgliad hynod yma o ffotograffau yn cynrychioli gwaith dau ffotograffydd dawnus o wahanol gyfnodau ac o gefndiroedd gwahanol iawn. Tom Mathias, ffotograffydd oedd wedi dysgu'r grefft ei hun, gymrodd y ffotograffau gwreiddiol ar droad yr ugeinfed ganrif. Gan ddefnyddio offer syml, cofnododd Tom Mathias fywyd pob dydd yng Nghilgerran a'r cylch. Ar ôl ei farwolaeth ym 1940, gadawyd ei holl negatifau mewn cwt, ac anghofiwyd amdanynt am dros drideg mlynedd. Fe'u ffeindiwyd gan James Maxwell (Maxi) Davis, ffotograffydd proffesiynol oedd yn byw yn y fro, yn y 1970au. Roedd y negatifau gwydr mewn cyflwr gwael iawn. Roedd llawer ohonynt wedi torri ac wedi'u difrodi ac nid oedd modd eu hachub. Roedd y rhan fwyaf o'r gweddill wedi dirywio'n sylweddol, roedd hyn yn golygu bod printio'r rhai y gellid eu hadfer yn broses araf a llafurus. Ond roedd digon ar ôl i Maxi Davis allu gwerthfawrogi pwysigrwydd y pethau yr oedd wedi dod o hyd iddynt, ac aeth ati i adfer y ffotograffau. Diolch i'w ymdrechion diwyd, llwyddwyd i achub ffotograffau hynod Tom Mathias ar gyfer y dyfodol. Cewch weld detholiad o ddelweddau o'r casgliad isod. Ffotograffiau Tom Mathias Tom Mathias (1866 - 1940) Aberdyfan, Pont-rhyd-y-ceirt, cartref Tom Mathias. Dyma lle daethpwyd o hyd i'r negyddion yn dilyn marwolaeth James Mathias. James Mathias, mab Thom Mathias, yn bwydo robin goch. Tilla, chwaer Tom Mathias Helen Baud, nith i Tom. Roedd Helen a'i chwaer Paulette yn ymwelwyr cyson ag Aberdyfan ac fe'u gwelir yn amryw o'r lluniau Tom Mathias yn dal cudyll glas. Ystyrid Tom yn arbenigwr ar fywyd gwyllt yr ardal. Tom yn ei berllan. Yn ôl traddodiad bu'n gyfrifol am wella ansawdd mathau lleol o goed afalau. Llun cynnar o Tom Mathias wrthi'n cneifio James Mathias yn adeiladu sied Gweithdai Chwarel Cefn. Sylwer ar y pileri llechi wedi ei turnio Chwarelwyr y Cefn Craen ager Chwarel Fforest, 1910 Chwarel Dolbadau, 1907. Roedd Cilgerran yn ganolfan bwysig o safbwynt y chwareli llechi o diwedd y ddeunawfed ganrif hyd ddechrau'r 1930au. Tynnodd Tom Mathias lawer iawn o luniau o'r chwareli ond, gwaetha'r modd, dim ond cyfran fechan ohonynt sydd yn ddigon da i'w cyhoeddi. William Johnson a John Morgan, cyryglwyr o Gilgerran, 1905. Ychydig iawn o luniau o gyryglau a achubwyd. Yma gwelir William Griffiths o Llechryd yn cwblhau ffrâm corwgl, gyda'i blant Moses a Sarah, yn ei wylio. 1916 Griffith a Thomas Thomas, hwperiaid lleol, gyda'r baban Johnny Michael Thomas, 1892. Cludwyd boncyffion i Felyn Goed Cilgerran i'w llifio'n estyll. Yn y llyn hyn gwelir y boncyff mwyaf i'w drin yn y felin erioed. Roedd coedwigaeth yn ddiwydiant lleol pwysig arall a gofnodwyd yn fanwl gan Tom Mathias. Kathryn Davies yn defnyddio peiriant gwau hosanau Hannah Davies a'i merch Elizabeth, dwy gwiltwraig Bachgen yn dal cribin plentyn Nesta, wyres Tom Mathias, yn chwarae â'i theganau Hugh a Myrddin Jones, Cilfowyr, yn cynwain gwair Maggie Thomas, Plas-y-Berllan, Llechryd. yn gwisgo lifrai'r geidiau, 1925 Pedair cenhedlaeth o deulu Davies, Banc-y-felin, Llechryd. 1913 Richard Morris Cefn Lodge, Cilgerran ar gefn ei geffyl 'Whitre Bud'. Miss Olivia Griffiths, Neuadd, Cilgerran wedi iddi raddio o Goleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, yn 1910 gyda gradd anrhydedd yn y dosbarth cyntaf mewn Almaeneg. Evan Peter Morgan, Stryd yr Eglwys, Cilgerran, gydai 'i wraig Elizabeth a'u mab David tra oedd gartref o'r fyddin aged y Rhyfel Fawr (1914-1918) Plismyn o siroedd Penfro, Caerfyrddin a Morgannwg ar ei ffordd i sir Aberteifi i gefnogi Heddlu sir Aberteifi adeg Helynt y Degwm, 1888-94 Fan cigydd, 1910 Fan fara a'r gyrrwr Willie Davies, 1910 David Wilson yn gwerthu pysgod un 1905. Collodd ei goes yn ystod y Rhyfel Fawr a defnyddiodd yr iawndal a dderbyniodd i ddechrau busnes yn Stryd y Bont, Aberteifi. O ganlyniad, fe'i llysenwyd yn 'Lucky Leg Wilson' Tair wraig leol yn gyrru poni a thrap, 1916. Enillai Tom gyfran halaeth o'i fywoliaeth drwy dynnu lluniau o pobl leol. Tynnwyd y lluniau i gyd tu allan neu yng nghartrefi'r cwsmeriaid gan nad oedd Tom yn berchen ar stiwdio. Mrs Ann Williams, 1910. Atgyweirio clochdy Eglwys Llandygwydd. Rhes o fythynnod i weithwyr yn Lancych, sudd mewn cyferbyniad llwyr â'r plastai. Mynd am dro mewn cart asyn. Amlygir amynedd Tom Mathias fel ffotograffydd yn ei llun gwych o blant. Yma gwelir Treifryn Thomas, mab postfeistr Llechryd, ar ei feic newydd. Merch anhysbys yn magu baban mewn siôl fawr. James Mathias (dim perthynas) a'i deulu, tua 1910. Lladdwyd Morgan Mathias, y gŵr ifanc yn y llun, yn ddiweddarach yn y Rhyfel Fawr Gyntaf. Tair cenhedlaeth o deulu o Gilgerran. Seindorf Corfflu Gwirfoddolwyr Aberteifi o flaen gorsaf Cilgerran ar achlysur croesawu'r Is-gapten Colby, Ffynone, adref o Ryfel y Boer, tua 1902. Onnen-deg, Llechryd. Awgryma'r nifer o lluniau tai sydd yn y casgliad fod yna farchnad barod ar ei cyfer. Ffernhill, Llechryd, a welir yn y llun hwn. Seindorf Corfflu Gwirfoddolwyr Aberteifi yn gorymdeithio ar hyd Stryd Fawr Cilgerran 1902, yng nghwmni 'Bois y Batri' (aelodau Cefnlu'r Llynges, Aberteifi) Stryd Fawr, Cilgerran, yn 1905 Sglefrio ar y gamlas a gysylltai afon Teifi â hen waith tun Castell Malgwyn Pentrefwyr yn sglefrio ar afon Teifi yn ystod gaeaf caled 1891 Stryd Fawr, Cilgerran, yn 1910 ...Mae'n debyg mai ymgais Tom Mathias i elwa ar y farchnad gariau oedd y lluniau o ferched mewn 'gwysg Gymreig' ...Fel rheol, dangosid y merched yn gwau, yn mynd i'r farchnad, neu'n yfed te... Tua diwedd y ganrif ddiwethaf, daeth yn ffasiynol i gyhoeddi cardiau post o ferched mewn 'gwisg Gymreig'... Atgyweirio pont Glanarberth, 1912 Atgyweirio pont Pont-rhyd-y-ceirt, 1920. Saif Johnny Michael, arweinydd Côr Plant Cilgerran, ar y chwith gyda'i blant Teifryn an Tegwyn. Plant Ysgol Blaen-ffos, 1915. Y mae'r 'wisg Gymraeg' yn awgrymu bod y llun wedi ei dynnu ar Ddydd Gŵyl Ddewi. Gwelir y geiriau 'Hen Wlad fy Nhadau' ar y bwrdd du yn y ffenestr Mercherd Ysgol Sul Llwyn Adda mewn 'gwisg Gymreig' Côr Plant Cilgerran a'u harweinydd, Johnny Michael Dosbarth Ysgol Sul o flaen Tŷ Glanolmarch, Llechryd, gyda'r perchennog, Mrs. Stephens Dosbarth Ysgol Sul y gwragedd, Capel Babell, Cilgerran, 1906 Gwibdaith flynyddol Ysgol Sul Penuel i Poppit, 1913 Dosbarth Ysgol Sul yng Nghapel Llwyn Adda, Llechryd. Bu Tom (dde) yn athro yno am flynyddoedd lawer. Margaret Ann Thomas yw'r athrawes. Siop Penrhiw, Aber-cuch. Gwelir y perchennog, W.J. Lewis, yn gwisgo ffedog wen Penrhiw Arms, Aber-cuch, 1914. Gwelir y tafarnwr, David Owens, a'i wraig Elizabeth, ar y grisiau. Dymchwelwyd y dafarn fel rhan o gynllun gwella'r ffordd. 'Y Goets Fawr', a redai o Gastellnewydd Emlyn i Aberteifi, o flaen y Teifi-side Inn, Llechryd, un 1906 Pantdŵr, Llechryd, c. 1900 Bridge House, Cilgerran, 1910. Gwelir Miss Kathryn Davies ar y trothwy tra bod ei brawd yn eistedd ar wal y bont (sydd wedi ei dymchwel erbyn hyn). Edrych as draws afon Teifi tuag at y Tivy-side Inn, Llaechryd ar adeg o lifogydd, tua 1910. Edrych ar draws afon Teifi tuag at y Teify-side Inn, Llechryd. Y mae'r dafarn wedi cau ers blynyddoedd bellach. Ceir nifer o luniau yn y gasgliad sydd yn portreadu golygfeydd lleol ac yn cofnodi digwyddiadau anarferol a nodedig y fro. Pompren newydd yn Aber-cuch, 1908 Adeiladu pompren ar draws afon Teifi yn Aber-cuch, 1908 Miss Rita Morgan Richardson a'i brawd yn ymladd â chleddyfau, gyda Dr. Stephens, Glanolmarch, yn eu gwylio Miss Rita Morgan Richardson, Rhos-y-gilwen, Cilgerran a'i hathrawes o'r Almaen a'i chŵn anghyffredin Teulu Lewis-Bowen, Clyn-fiw, Boncath Mrs Lewis-Bowen, Clyn-fiw, Boncath (ar y dde), a'i phlant, Dorothea a William, yng nghwmni nyrs ac athrawes y teulu. Rita Morgan Richardson yw'r ferch ifanc ar y chwith Buches Rhos-y-gilwen o flaen y plas C. E. G. Morgan Richardson, Rhos-y-gilwen, ymhlith ei fuches enwog o wartheg byrgorn Mrs Morgan Richardson y tu allan i Noyaddwilym, Llechryd. Yn ddiweddarach symudodd y teulu i fyw i Rhos-y-gilwen Cerbydwr a 'theithiwr' tra anarferol o flaen plasty Castell Malgwyn, adeg Calan Gaeaf yn ôl pop tebyg. Priodas Miss Grace Gower, Castell Malgwyn, â'r Llawfeddyg Gill R. N. yn Eglwys sain Llawddog, Cilgerran, 8 Awst 1907 Lodge, Castell Malgwyn Castell Malgwyn, Llechryd, cartref teulu Gower. mae'r plas yn westy erbyn hyn Thomas Daniels a'i feic Thomas Daniel, garddwr Glanolmarch, Llechryd. Gweision a morynion anhysbys. Roedd glannau Teifi un enwog am e'i 'gwŷr mawr' ac mewn ardel o lai nag ugain milltir sqwâr ceid bron i hanner cant o blastai. Bu'r teuluoedd hyn yn noddwyr cyson i Tom Mathias. Spence Colby, Ffynone, a helgwn Teifiseid. Dilyn cŵn hela oedd un o brif ddiddordebau'r boneddigion lleol. Miss Rita Morgan Richardson, Rhos-y-gilwen, Cilgerran Staff Clyn-fiw, 1906 Cipar anhysbys a'i deulu Pentre, Boncath, 1910 Staff Caedmor yn ei lifrai. Sylwer bod nifer ohonynt yn dal yr offer a ddefnyddient yn ôl eu galwedigaeth Pan oedd y plastai lleol yn eu hanterth cyflogid nifer mawr o pobl i weithio ynddynt. Yma, gwelir staff stad Coedmor yn 1909 Staff Plas Coedmor ar glos y gegin. Roedd glannau Teifi yn enwog am ei 'gwŷr mawr' ac mewn ardal o lai nag ugain milltir sgwâr ceid bron i hanner cant o blastai. Bu'r teuluoedd hyn yn noddwyr cyson i Tom Mathias. Injan Fowler wedi ei llogi gan y fyddin oddi wrth gontractwyr amaethyddol lleol, Dan Ladd o Glunderweb (ar y dde) Gwasg wair (ffurf gynnar o'r byrnwr) ar waith. Gwelir y 'pletau' gwair yn y cefndir. Diogelwyd y peiriant hwn gan Geler Jones, casglwr hen beiriannau lleol. Prynwyd ei gasgliad gan yn Ymddiriedolaeth Genedlaethol i'r arddangos yn Mhlas Llannerch Aeron. James Evans yn rhibinio gwair ar Fferm Castell Malgwyn, Llechryd Fferm Parcyneithw. Mr a Mrs Griffith Davies a'u saith mechr - Sarah, Margaret, Edith, Ellen, Elizabeth, May and Catherine - eu mab, Ifan (ar y dde) ac Alfred, y gwas. Dyfeisiwyd y peiriant troi gwair cywrain hwn gan ffermwr lleol, sef Arthur John Davies, Penwenallt. Gwnaethpwyd y peiriant gwreiddiol iddo gan of lleol. Yn anffodus, dechreuodd cwmni o Ddylyn gynhyrchu'r peiriant yn fasnachol cyn Davies fedru codi breintlythur arno. Un o'r tractorau a'r beindarau cynharaf i'w gweld yn yr ardal yn cael eu defnyddio ar Fferm Castell Malgwyn. Roedd y cynhaeaf gwair yn adeg o gydweithio rhwng cymdogion. Dengys y llun hwn y nifer mawr o bobl a fyddai'n helpu gyda'r gwaith. Byddai'r cynhaeaf yn achlysur cymdeithasol pwysig. Cynaeafu gwair yn Aberdyfan, tua 1910. Rhaid oedd wrth nifer mawr o weithwyr i gario gwair hyd yn oed ar dyddyn bychan fel Aberdyfan. Sylwer ar y pawl at godi gwair o'r llwyth i'r das Injan yn cael ei defnyddio gan y fyddin Milwyr yn hel gwair. Yn ôl pop tybed aelodau ydynt o gwmni a deithiai o gwmpas y wlad adeg y Rhyfel Fawr er mwyn casglu porthiant i geffylau'r fyddin. Dengys yr amrywiol fathodynnau ar eu capiau eu bod yn perthyn i sawl catrawd wahanol. Posibilrwydd arall yw mai gwrthwynebwyr cydwybodol ydynt yn ymgymryd â dyletswyddau heddychlon.
Dydd Gŵyl Dewi 11 Ionawr Pryd mae Dydd Gŵyl Dewi?Ar 1 Mawrth bob blwyddyn, byddwn ni'r Cymry yn dathlu ein nawddsant, Dewi.Beth ydyn ni’n ei wybod am fywyd Dewi Sant?Ychydig iawn wyddon ni yn bendant am hanes ei fywyd. Mae'r wybodaeth brin sydd ganddon ni yn dod o hanes a ysgrifennwyd gan Rhygyfarch tua diwedd yr 11eg ganrif.Pryd oedd Dewi Sant yn fyw?Yn ôl llawysgrif Ladin Rhygyfarch bu farw Dewi yn y flwyddyn 589. Enw ei fam oedd Non, ac roedd ei dad, Sant, yn fab i Ceredig, brenin Ceredigion. Cafodd ei addysg yng Ngheredigion cyn mynd ar bererindod drwy dde Cymru a gorllewin Lloegr, lle sefydlodd nifer o ganolfannau crefyddol o bwys, fel Glastonbury a Croyland. Aeth hefyd ar bererindod i Jerwsalem, lle cafodd ei wneud yn archesgob.Pam mai Dewi yw Nawddsant Cymru? Daeth Dewi yn ôl i fyw yng Nglyn Rhosyn (Tyddewi), lle sefydlodd gymuned grefyddol asetig a llym iawn.Mae sôn ei fod wedi cyflawni nifer o wyrthiau – un tro, pan oedd e'n pregethu yn Synod Brefi, fe achosodd e i'r ddaear godi o dan ei draed fel y gallai pawb ei weld a'i glywed. Ond mae'n anodd gwybod faint o wir sydd i'r hanes â ysgrifennodd Rhygyfarch.Rhaid cofio taw mab i Esgob Tyddewi oedd Rhygyfarch, a bod y Fuchedd (hanes bywyd y sant) wedi'i hysgrifennu fel propaganda i godi statws Dewi a gwarchod Tyddewi rhag cael ei goresgyn gan Gaergaint a'r Normaniaid.Sut ddaeth Dewi Sant yn enwog?O'r 12fed ganrif ymlaen, lledodd enwogrwydd Dewi drwy dde Cymru i Iwerddon a Llydaw. Daeth Eglwys Gadeiriol Tyddewi yn gyrchfan boblogaidd i bererinion, yn enwedig ar ôl i Dewi gael ei gydnabod yn swyddogol fel sant Catholig yn 1120. Baner Dewi Sant Ar ôl y cyfnod hwn mae cyfeiriadau cyson at Dewi ym marddoniaeth beirdd canoloesol fel Iolo Goch a Lewys Glyn Cothi. Yn 1398, rhoddwyd gorchymyn i bob eglwys yn nhalaith Caergaint i gadw gŵyl Dewi.Er iddi orffen fel gŵyl grefyddol gyda'r Diwygiad Protestanaidd yn y 16eg ganrif, daeth diwrnod ei ben-blwydd yn ŵyl genedlaethol o'r 18fed ganrif ymlaen.Sut mae pobl yn dathlu Dydd Gŵyl Dewi?Heddiw mae ysgolion a chymdeithasau diwylliannol ledled Cymru yn dathlu ar 1 Mawrth. Y traddodiad ar y diwrnod hwnnw yw gwisgo cenhinen neu genhinen Bedr – dau o'n harwyddion cenedlaethol – ac i'r plant wisgo'r wisg genedlaethol.Ond pa mor agos yw'r gwisgoedd hyn at beth oedd pobl yn ei wisgo yn y gorffennol? Pam fod y genhinen yn symbol cenedlaethol Cymru? Symbol cenedlaethol - y genhinen Yn ôl yr hanes, Dewi Sant wnaeth annog milwyr Cymru i wisgo cennin yn eu helmedau mewn brwydr yn erbyn y Sacsoniaid yn ystod y 6ed ganrif, ac ym Mrwydr Crecy yn 1346, ymladdodd saethwyr dewr a theyrngar o Gymru mewn cael o gennin. Erbyn 1536, pan roddodd Harri VIII genhinen i'w ferch ar 1 Mawrth, roedd yn cael ei chysylltu â Dydd Gŵyl Dewi. Mae'n bosibl bod y Tuduriaid wedi cymryd y lliwiau gwyrdd a gwyn fel eu lliwiau teuluol o'r genhinen. Pryd ddechreuodd pobl wisgo cennin Pedr ar Ddydd Gŵyl Dewi? Symbol cenedlaethol - y genhinen Bedr Dim ond yn ddiweddar y daeth y cennin Pedr yn symbol cenedlaethol pwysig.Daeth yn flodyn poblogaidd yn y 19eg ganrif, yn enwedig gan fenywod, a cododd ei statws eto pan gafodd ei wisgo gan y prif weinidog o Gymru, David Lloyd George, ar ddydd Gŵyl Dewi ac mewn seremonïau yn 1911 i Arwisgo Tywysog Cymru yng Nghaernarfon.
