Adelle Bricking, Archaeology Volunteer, 14 Awst 2019
Shwmae! My name is Adelle, and I’m a PhD student at Cardiff University studying Iron Age mortuary practice in southwest Britain. I’m going to tell you about my amazing experience and some things I learned volunteering as part of the excavation team of the now-famous Iron Age chariot burial in Pembrokeshire. I’ll start from the beginning…
The Story
I received an email in the spring of 2018 inviting me to help with an excavation of what was thought to be an Iron Age hoard discovered in a farmer’s field somewhere in Pembrokeshire. I had dreamt of the day I’d get to excavate anything Iron Age, as my passion for Welsh prehistory inspired me to move from my home in rural Kentucky (USA) to study at Cardiff. I had no idea that this opportunity would lead to the most rewarding, enriching, and educational experiences of my life.
The dig site was in a beautiful field near the entrance to a spectacular Iron Age promontory fort that was previously unknown. The thought that there is still so much left to discover about the prehistory of Wales left me buzzing with inspiration and wonder. I had never been to this farm in Pembrokeshire but it somehow felt warm and familiar, like an old friend; it felt like coming home after a very long journey.
The initial excavation was…hot, to put it mildly! The clay we were digging baked in the sun as temperatures climbed to 32 degrees. The archaeology didn’t quite make sense as we searched for the rest of the “hoard”. And then, Mark Lewis, the curator at the National Roman Legion Museum at Caerleon (and whom I am pretty sure is actually a Time Lord from Gallifrey), uncovered the top of a massive iron tyre. This was no hoard—it was a chariot burial. The first one found outside of Yorkshire and Edinburgh; here in Wales. The whole team stopped and gathered around the tyre. We stood there in silence in a mutual understanding that everything we thought we knew about the Iron Age in Wales was about to change. Some of us grabbed onto each other in fear of falling off the face of the earth as our worlds turned upside down!
A chariot burial was beyond our timescale, and we needed the help of skilled conservators to ensure the survival of the 2,000 year-old metalwork. It was a long year until we were able to go back to uncover the chariot. With a bigger team, more time, more rainfall and more volunteers, we successfully uncovered the first chariot burial in Wales this spring. I sometimes go down to the Archaeology Conservation Laboratory at National Museum Cardiff to say hello to the chariot pieces and wish them luck as they embark on their new journey towards restoration! Louise Mumford, our archaeological conservator, is like a wizard bringing ancient and long-forgotten objects back to their former glory.
What I Learned
I learned more about archaeology during that excavation than I ever could have imagined. The combined knowledge of these archaeologists that I have long admired was mind-boggling, and I tried my best to soak in every delicious morsel of free expertise. I had read some of their books; these men and women had been teaching me since before I left Kentucky. As we discussed practice during work and theory over dinner, I felt myself becoming much more confident as an archaeologist.
Aside from growing as a researcher, I gained a much greater understanding for the public’s perception of archaeology. The archaeology of Wales is not a niche interest for academics—as heritage, it belongs to everyone, and people are very often as enthusiastic about it as I am. For example, one of my favourite aspects of the excavation was spending time with the farmer who owns the land and his family. It was heart-warming to see their interest in not just the things we were digging up, but how we were doing it. To have our field of work understood and appreciated for the (sometimes painfully slow) process that it is, was rewarding.
This satisfying combination of archaeological practice and public engagement has inspired me to continue volunteering at the museum for the Portable Antiquities Scheme in Wales (PAS Cymru). Without PAS, this excavation wouldn’t have happened, and this significant part Wales’ story would have remained untold. PAS is giving an invaluable gift to the people of Wales by documenting their material heritage and making it easily accessible to everyone. I am honoured to be a part of it, and I feel better equipped to use my own research to give back to the public.
Get involved!
I encourage everyone to volunteer for archaeological excavations. It’s one thing to see beautiful ancient objects behind glass cases, or 2D images in a book, but to be there as the earth gives way and the object is reborn from it, is nothing short of magical. It’s dirty, often laborious, but the friendships made, the knowledge gained, and the magical sense of discovery is worth every drop of sweat as we rediscover lost memories from our ancient past.
I hope to see some new faces at future excavations. Iechyd da!
The project was supported by The National Lottery Heritage Fund
Dewch i ailddarganfod trysor Rhufeinig ddaeth i’r fei yng Nghaerllion ym 1926!
Defnyddiwch yr Ap i archwilio'r Amffitheatr a'r Barics yng Nghaerllion. Dilynwch gliwiau a chwrdd â chymeriadau hanesyddol i helpu chi i ddarganfod trysorau'r Amgueddfa - lle cawsant eu darganfod un wreiddiol. Os dewch o hyd iddynt i gyd byddwch yn agor rhith-Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru. Mae'r Ap hwn yn brosiect partneriaeth rhwng Amgueddfa Cymru a Cadw. Mae'n cysylltu trysorau amgueddfeydd â'r lleoedd lle cawsant eu darganfod yn y safleoedd hanesyddol a gynhelir gan Cadw yng Nghaerleon.
Sut i chwarae:
Defnyddiwch eich dyfais a'r map trysor i ganfod y chwe chliw cudd yn yr amffitheatr a'r barics.
Rhaid i chi gerdded i bob un o'r chwe chliw llun yn y grid.
Pan fyddwch chi'n agosáu at y man iawn bydd ceiniog yn ymddangos ar eich dyfais.
Pwyswch y geiniog i weld y cliw a chasglu pob ateb i ganfod yr allwedd sy'n agor yr Amgueddfa Lleng Rufeinig Rithwir.
Cwestiynau Cyffredin
Mae'r ap yn gweithio orau ar Android 4.3 a'r iOS9.1 neu yn hwyrach. Ni fydd yr ap yn gweithio ar rai ffonau android syml.
Mae'r ap yn defnyddio data yn ystod y profiad
Os ydych yn cael trafferth lawrlwytho'r ap, sicrhewch fod gennych gysylltiad gwe da a digon o le ar eich ffôn.
It’s been a while since we introduced the art trolley as part of the Explore Volunteer fleet, but now it’s time to introduce you all to the evolution trolley.
The first thing you’ll notice is that this is a much smaller trolley. As such it has a smaller – but no less interesting – number of exhibits for visitors to interact with. We position this trolley in the Evolution of Wales gallery, close to the ever-popular dinosaurs, providing visitors with an opportunity to touch real and replica fossils from the prehistoric world.
So what do we have on the evolution trolley altogether? Aside from dinosaur teeth, we have a range of fossils from different prehistoric eras. In the video below, we explain each of the exhibits and how they illustrate the evolutionary timeline of earth.
Music credit: "Expeditionary" by Kevin MacLeod. Licensed under Creative Commons: By Attribution 4.0 International License.
Catch up with previous Explore Volunteer posts on our Blog page.
What do you do if you have minerals in your collection that have a tendency to react chemically? For our research student Kathryn Royce this means: growing minerals from a super saturated solution, then sticking the crystals in a climate chamber for a few weeks and forcing them to dehydrate.
Yes, you read right, some minerals can dehydrate. There is a good number of mineral species which are poly-hydrated, meaning, minerals that contain water molecules as part of their crystal structure. Many of these mineral species can, under certain conditions, lose some of these water molecules. This process actually turns the mineral into a different mineral – just one with a lower hydration status.
For example, the mineral melanterite (FeSO4 · 7H2O), which has 7 water molecules, may lose some water molecules if kept at a relative humidity below 57%. The resultant products include either the mineral siderotil (same chemical formula but only 5 water molecules) or rozenite (4 water molecules). In the context of wanting to preserve melanterite in a museum collection, the dehydration products siderotil and rozenite, whilst minerals in their own right, would be classed as deterioration products and, hence, their appearance be undesirable.
To understand this process, and define how we would characterise the concept of ‘damage’ to mineral specimens, Kathryn is now analysing the deterioration products using a combination of different analytical techniques, including X-ray diffraction, electron microscopy, Raman spectroscopy and computerised tomography scanning. The results will help us develop a methodology for long-term monitoring of geological collections in museums and improve the care of such collections in museums.
Ar 4 Awst 1914, goresgynnwyd Gwlad Belg gan yr Almaen. Cyhoeddodd Prydain ei bod yn mynd i ryfel. Yn ystod y penwythnos cyntaf hwnnw, aeth cant o ddynion yr awr ati i gofrestru i ymuno â’r lluoedd arfog. Erbyn diwedd y Rhyfel Byd Cyntaf, roedd dros bum miliwn o ddynion wedi ymuno â’r fyddin.
Gyda’r holl bwyslais ar ddyletswydd ar faes y gad, roedd ffatrïoedd gwledydd Prydain yn brin o weithwyr medrus. Cafodd menywod a arferai wneud swyddi isel neu ddomestig eu recriwtio i weithio ym myd diwydiant.
Er bod prinder dynion i weithio yn y ffatrïoedd, cafodd menywod eu cyhuddo o ddwyn swyddi oddi ar y rhai na allent fynd i ymladd. Roedd menywod hefyd yn weithlu rhatach gan eu bod nhw’n cael llai o gyflog am wneud yr un gwaith.
Prinder Sieliau
Newidiodd natur rhyfela yn aruthrol yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Cyn hynny, cefnogi milwyr fu swyddogaeth magnelaeth, ond bellach dyna oedd y prif rym dinistriol.
Erbyn 1915, roedd prinder sieliau ac arfau. Cafodd senedd San Steffan ei gorfodi i fabwysiadu Polisi Arfau Gwladol, a phenodwyd David Lloyd George yn Weinidog Arfau Rhyfel. Roedd y polisi hwn yn rheoli cyflogau, oriau ac amodau gwaith mewn ffatrïoedd arfau rhyfel, a hefyd yn gorfodi ffatrïoedd i gyflogi mwy o fenywod er mwyn ateb y galw.
Y ffatrïoedd arfau rhyfel oedd prif gyflogwr menywod ar y pryd, gyda thros 900,000 yn cael eu cyflogi gan y diwydiant. Er eu bod yn gwneud yr un gwaith â’r dynion, dim ond hanner y cyflog oeddent yn ei dderbyn.
Erbyn mis Mehefin 1917, roedd y ffatrïoedd a gyflogai fenywod yn cynhyrchu dros 50 miliwn o sieliau’r flwyddyn, ac erbyn diwedd y rhyfel, roedd byddin Prydain wedi saethu tua 170 miliwn ohonynt.
Gwaith Peryglus
Wedi i’r rhyfel gael ei gyhoeddi, sylweddolodd sawl cwmni fod cyfle i gynyddu gwerthiant. Aeth cwmnïau peirianneg a chynhyrchu metelau lleol ati i sefydlu Pwyllgorau Arfau Lleol. Sefydlwyd Ffatrïoedd Sieliau Gwladol ar hyd a lled y wlad.
Cafodd adeiladau cyfredol eu defnyddio gan Ffatrïoedd Sieliau Gwladol – gan gynnwys adeilad yn Grangetown, Caerdydd a ddefnyddid cyn hynny i nyddu cywarch ac edau; adeilad cwmni rheilffordd Ffestiniog ym Mhorthmadog; a ffatri Baldwins yng Nglandw ˆr, Abertawe. Roedd pob un yn cynhyrchu sieliau a phennau sieliau bach a mawr.
Roedd yn waith peryglus dros ben, gyda ffrwydradau’n bosibl ar unrhyw adeg. Bu sawl achos o farwolaeth ac anafiadau difrifol.
Pen-bre a’r Merched Caneri
Roedd cwmni Nobels Explosives yn berchen ar hen ffatri ddynameit ym Mhen-bre ger Porth Tywyn. Cawsant ganiatâd gan y llywodraeth i agor un o’r ffatrïoedd TNT (trinitrotolwen) pwrpasol cyntaf ym 1914. Cafodd y safle ei feddiannu gan y Weinyddiaeth Arfau Rhyfel a’i ailenwi’n Ffatri Ffrwydron Gwladol Pen-bre erbyn 1917, cyn cau ar ddiwedd y rhyfel.
Roedd y gwaith yn galed a pheryglus tu hwnt, a TNT yn sylwedd gwenwynig iawn. Roedd yn cynnwys asid picrig oedd yn troi crwyn y menywod oedd yn gweithio gydag ef yn felyn llachar gan roi’r llysenw ‘merched caneri’ iddyn nhw.
Byddai’r menywod yn cael llaeth i’w yfed i geisio gwrthsefyll effeithiau’r cyfansoddion peryglus hyn. Gallent arwain at fethiant yr afu, anaemia a niwed i'r system imiwnedd. Bu farw tua 400 o fenywod yn sgil dod i gysylltiad â gormod o TNT yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf.
Pêl-droed y Munitionettes
Dechreuodd menywod gymryd rhan mewn campau fel pêl-droed a chriced yn ystod y rhyfel hefyd. Sefydlwyd timau pêl-droed mewn ffatrïoedd arfau ar hyd a lled Prydain. Roedd y llywodraeth yn annog menywod i gymryd rhan mewn chwaraeon er lles eu hiechyd ac i’w helpu i gadw’n heini er mwyn gweithio yn y ffatrïoedd.
Roedd gogledd-ddwyrain Lloegr yn un o'r prif ganolfannau pêl-droed i ferched. Roedd tîm Blythe Spartans Ladies FC yn ddiguro, a sgoriodd eu hymosodwr, Bella Raey, 33 o goliau mewn un tymor. Cystadlodd 30 o dimau am y Munitionettes’ Cup ym 1918.
Roedd y gamp mor boblogaidd nes bod timau wedi’u sefydlu yn y rhan fwyaf o drefi’r ffatrïoedd hyn erbyn diwedd y rhyfel. Heidiodd tua 53,000 o bobl i Barc Goodison ar ddydd San Steffan 1920, i wylio gêm rhwng St Helens Ladies a Dick, Kerr Ladies.
Pan ddaeth y dynion nôl adref o’r ffrynt, caeodd y ffatrïoedd arfau rhyfel a chwalodd timau’r menywod. Ym 1921, cafodd menywod eu gwahardd rhag chwarae ar unrhyw un o gaeau'r FA, Cymdeithas Bêl-droed Lloegr, er bod eu gemau nhw lawn mor boblogaidd â phêl-droed i ddynion. Gyda’r dynion yn dychwelyd i fyd y bêl gron, doedd dim croeso mwyach i fenywod chwarae.
Roedd rhaid aros tan 1971 cyn i’r Gymdeithas ildio a chaniatáu i fenywod chwarae ar eu meysydd unwaith eto.
Tîm pêl-droed Llanelli Ladies FC, 1921.
Cydraddoldeb
Ym 1915, lluniodd Pwyllgor Gweithwyr Rhyfel y Menywod restr o hawliau yr oeddent am eu cael, gan gynnwys yr hawl i hyfforddiant, aelodaeth o undeb llafur a chyflog cyfartal am waith cyfartal.
Roedd menywod oedd mewn swyddi a arferai gael eu gwneud gan ddynion yn cael llawer llai o gyflog, ac yn flin iawn am hynny wrth reswm. Roedd dynion yn poeni hefyd y byddai’r menywod yn parhau i wneud y gwaith hwn ar ôl diwedd y rhyfel, ac y byddai pawb yn derbyn cyflogau is.
Ym 1918, cynhaliwyd y streic gyntaf dros gyflog cyfartal yn y Deyrnas Unedig gan fenywod oedd yn gweithio ar fysiau a thramiau Llundain. Roedd y streic yn llwyddiannus, a bu’n rhaid i’r llywodraeth ystyried a ddylai’r bwlch cyflog rhwng y rhywiau fod yn berthnasol i bob maes ym myd diwydiant.
Aeth y Cabinet Rhyfel ati i sefydlu pwyllgor ym 1917 i ystyried cydraddoldeb yn y gweithle. Ni chyhoeddwyd yr adroddiad tan 1919. Daeth i gasgliad nad oedd unrhyw wahaniaeth rhwng lefelau cynhyrchiant nag ansawdd gwaith dynion a menywod. Ond parhau wnaeth y syniad fod menywod yn llai abl na dynion.
Ffrwydrad ym Mhen-bre
Pan ddaeth y rhyfel i ben, defnyddiwyd ffatri arfau Pen-bre, Sir Gaerfyrddin, i ddatgymalu sieliau yn hytrach na’u cynhyrchu. Ar 18 Tachwedd 1918, lladdwyd Mary Fitzmaurice (36 oed), Jane Jenkins (21 oed) ac Edith Ellen Copham (19 oed) mewn ffrwydrad. Anafwyd dwy arall hefyd
Ar noson y ddamwain angheuol, roedd y menywod yn trin math gwahanol o siel na’r arfer. Cafodd Jane ei lladd gan y ffrwydrad yn syth. Bu farw Mary ac Edith yn yr ysbyty’r noson honno.
Merched o Abertawe oedden nhw i gyd, a chafodd Edith a Mary eu claddu ym mynwent Dan-y-graig yn nwyrain y dref. Bu gorymdaith angladdol enfawr o’r Stryd Fawr gyda band pres yn ei harwain a 500 o ferched y ffatri yn dilyn, oll yn eu lifrai gwaith. Cafwyd teyrnged yn y South Wales Weekly Post, ‘[the women] had died as surely in the service of their country as any on the battlefield’ a nodwyd bod y dorf wedi saliwtio wrth i’r hers basio.
Cafodd miliwn a mwy o sieliau eu datgymalu ym Mhen-bre heb unrhyw ddamweiniau pellach.