Amgueddfa Blog: Project Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru Project Creu Hanes

Caiff Cadair Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd 2018 ei noddi gan Amgueddfa Cymru, i nodi 70 mlynedd ers sefydlu Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru.

 

Mae Sain Ffagan wedi bod yn hyrwyddo crefftwaith Cymru ers agor ym 1948, ac mae noddi Cadair yr Eisteddfod yn ffordd addas o ddathlu hyn. Chris Williams gafodd y fraint o ddylunio a chreu'r Gadair eleni.

Mae Chris yn gweithio fel cerflunydd ac mae'n aelod o'r Royal British Society of Sculptors. Mae'n byw yn Pentre, ac mae ganddo weithdy ac oriel yn Ynyshir, Rhondda.

Cafodd elfennau o'r gadair eu creu yn Gweithdy, adeilad newydd cynaliadwy yn Sain Ffagan, sy'n dathlu sgiliau gwneuthurwyr ddoe a heddiw - a lle mae cyfle i ymwelwyr o bob oed droi eu llaw at grefftau o bob math. Yno, bu Chris yn arddangos ac yn rhannu'r broses o greu'r gadair gydag ymwelwyr – y tro cyntaf i hyn ddigwydd yn hanes Cadair y Genedlaethol.

Tapiwch ar y cylchoedd isod, wrth i Chris esbonio'r broses o greu cadair eiconig Eisteddfod Caerdydd:

  • O'r Aelwyd i'r Orsedd

    Cadair Eisteddfod 2018 trwy lygad y saer

  • Yr Ysbrydoliaeth

    Mae cadair Eisteddfod 2018 wedi'i ysbrydoli gan gadeiriau ffon Cymreig, fel hon yn Ffermdy Cilewent, Sain Ffagan

  • Dathlu Crefft Cymru

    Dewiswyd y garthen hon am ei phatrwm manwl - a ddaeth yn briff nodwedd y gadair

  • Y deunydd crai - pren llwyfen ac onnen - yn cyrraedd y gweithdy yn Pentre

  • Dyluniwyd y gadair fel model cywir ar Rhino 3D. Galluogodd hyn i mi fesur yn fanwl er mwyn creu jigiau a thempledi ar gyfer y breichiau a'r coesau

  • Mae sedd a chefn y gadair o'r un goeden lwyfen. Rhaid oedd sandio'r pren er mwyn datgelu'r graen - a gweld a oedd nam ar y pren sydd angen ei ystyried

  • Fe wnes i'r gwaith siapio yn Gweithdy, oriel grefft newydd Sain Ffagan. Roedd yn braf gallu rhannu'r broses o greu'r gadair gyda'r cyhoedd

  • Addurnwyd y cefn a'r sedd yn defnyddio laser Co2 - mawr yw'r diolch i gyngor Caerffili am gael defnyddio'r engrafwr! Ysbrydolwyd y patrwm cain gan garthen a wehyddwyd ym Melin Esgair Moel yn 1960. Mae'r felin (a'r garthen) 'nawr yn Sain Ffagan.

  • Roedd clampio'r pren ar gyfer yr uniad yn broses gymhleth, a roedd angen nifer o glampiau hir i reoli'r pwysau

  • Cafodd y testun hefyd ei engrafu â laser. Gwnaed hyn ar ddarn fflat o onnen, a gafodd ei lamineiddio i'r fraich gyda nifer fawr o glampiau

  • Gludo'r coesau yn eu lle

  • Bron â gorffen... Morteisio'r cefn yn ei le

  • Troi'r breichiau o gwmpas y cefn i greu uniad unigryw, a'i ludo yn ei le. Caiff y coesau bychain eu hychwanegu, a'u gosod gyda lletemau

  • A dyma hi yn ei holl ogoniant - cadair Eisteddfod 2018. Pob lwc i'r holl gystadleuwyr!

Sut beth oedd Cymraeg Caerdydd yn y gorffennol? Dylan Foster Evans sy'n trafod lleisiau coll ein prifddinas:

 

Wrth bori mewn papurau newydd o ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg, fe welwch fod trafod o dro i dro ar ddiflaniad Cymry Cymraeg ‘brodorol’ Caerdydd.

Roedd gan y dref yr adeg honno ei ffurf ei hun ar y Wenhwyseg, y dafodiaith leol draddodiadol. Ond er bod niferoedd siaradwyr Cymraeg Caerdydd ar gynnydd, llai a llai a siaradai hen dafodiaith Gymraeg Caerdydd. Mae’n destun rhyfeddod, felly, ein bod ni heddiw yn gallu gwrando ar leisiau’r to olaf o unigolion a fagwyd yn siarad y Wenhwyseg leol yn y Gaerdydd bresennol neu’n agos iawn ati.

 

Mae gwrando arnynt yn brofiad sy’n gofyn am ychydig o ymdrech ar ein rhan. Ar adegau, waeth cyfaddef ddim, mae rhyw afrwyddineb yn nodweddu geiriau rhai o’r siaradwyr olaf hyn. Nid niwsans mo hynny, chwaith, ond rhywbeth sy’n gwbl, gwbl greiddiol i’r profiad. Hen bobl yw’r rhain ac mae olion y degawdau i’w clywed ar eu lleisiau.

Ac yn achos sawl un, nhw yw siaradwyr Cymraeg olaf y llinach. Mae eu perthynas â’r iaith wedi breuo o flwyddyn i flwyddyn ac o ddegawd i ddegawd.

Ond yn yr afrwyddineb hwnnw — ac yn wir yn eu Saesneg — y daw eu profiadau’n fyw.

Dyna lle clywn ôl addysg a anwybyddai’r Gymraeg; dyna lle clywn effaith diffyg trosglwyddo rhwng cenedlaethau; a dyna lle’r ymdeimlwn â realiti shifft ieithyddol. Ond er gwaethaf hynny oll, mae yma wir brydferthwch.

 

Enwau'r ddinas - o Blwyf Mair i Lanetarn

Y cynharaf ohonynt yw Edward Watts (1840–1935) o Landdunwyd ym Mro Morgannwg. Fe’i recordiwyd pan oedd yn hynafgwr dros ei ddeg a phedwar ugain.

Cofiai ymweld â Chaerdydd tua chanol y bedwaredd ganrif ar bymtheg ac wrth sôn am safle hen neuadd y dref yn ‘Plwyf Mair’ mae’n cofnodi elfen o ddaearyddiaeth Gymraeg Caerdydd sydd bellach wedi ei cholli.   

A dyna chi Tom Lewis y ‘trychwr’ o ‘Rwbina’ (nid ‘o Riwbeina’ fel y dywedai llawer ohonom heddiw).

A’r Husbands — cynnyrch cymuned amaethyddol Llanishan, Llys-fæ̂n a Llanetarn, chwedl hwythau (ond Llanisien, Llys-faen a Llanedern i ni, debyg iawn).

Caerdydd wahanol iawn oedd Caerdydd llawer o’r lleisiau hyn. Ond hebddyn nhw a’u tebyg, gwahanol iawn fyddai ein Caerdydd ninnau.

 

 

Gyda diolch i Beth Thomas, Meinwen Ruddock-Jones a Pascal Lafargue. Am ragor o hanes y Gymraeg yng Nghaerdydd, dilynwch @CymraegCaerdydd a @diferionDFE - ac am ragor o Archif Sain Ffagan, dilynwch @ArchifSFArchive

Bydd arddangosfa o hanes Trebiwt, y Bae a Chaerdydd i'w gweld yn Y Lle Hanes trwy gydol yr Eisteddfod.

Dim syniadau am anrhegion i’r plant eleni? Mae digon o ysbrydoliaeth yng nghasgliadau’r Amgueddfa. Bydd rhai o’r eitemau yma’n cael eu harddangos yn orielau newydd Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru yn hydref 2018.

Peiriant gwnïo tegan

Rhif caffael: F82.51.63

Oes rhywun yn y teulu’n dwlu ar wnïo? Margaret Eckley o Sili oedd perchennog y tegan hyfryd hwn. Byddai wedi chawrae ag ef yn y 1930au. Mae’n cael ei droi â llaw ac yn addurn arno mae llun o’r Hugan Fach Goch. Mae llyfr cyfarwyddiadau ganddo hefyd.

 

Set o filwyr bychan

Rhif caffael: 56.313.134 – 154

Beth am hen ffefryn? O Aberhonddu y daw’r set hon o filwyr tegan. Wnaethon nhw fartiso yr holl ffordd? Cawsant eu rhoi i’r Amgueddfa yn y 1950au, a bydden nhw wedi cael eu defnyddio gan blant y rhoddwr a gafodd eu geni yn y 1890au.

 

Tractor tegan Corgi

Rhif caffael: F00.27.9

Mae ceir bach Corgi yn boblogaidd o hyd. Plant o Gaerdydd fyddai wedi chwaraeâ’r tractor hwn yn y 1950au a’r 1960au.

 

Dol gwisg Gymreig

Rhif caffael: 30.316

Ganol y 19eg ganrif byddai plant wedi chwarae â’r ddol Gymreig hon. Mae’n rhaid ei bod hi wedi cael ei thrysori – roedd hi yn nheulu’r rhoddwr am 80 mlynedd. I weld mwy o ddoliau Cymreig ewch i wefan Casgliad y Werin Cymru.

 

LEGO Nadolig

Rhif caffael: 2000.194/1

Fyddai hi ddim yn Nadolig heb LEGO! Dyma sïon corn a’i sled a gynhyrchwyd yn ffatri LEGO yn Wrecsam.

Dyw’r gwrthrychau ddim i’w gweld ar hyn o bryd, ond byddan nhw ar y wefan yn fuan, ynghyd â nifer o’n casgliadau Celf, Archaeoleg, Diwydiannol, Cymdeithasol a Diwylliannol. Diolch i chwaraewyr y People’s Postcode Lottery am eu cefnogaeth i’r gwaith hwn.

Os oes gwrthrych penodol yr hoffech chi ei weld yn unrhyw un o’n hamgueddfeydd, gwnewch yn siŵr ei fod yn cael ei ddangos cyn teithio, neu gallwch chi drefnu apwyntiad i’w weld.

People's Postcode Lottery Logo

The Voices from the Archives series is based on recordings in the Oral History Archive at St Fagans National History Museum. Connected to the agricultural activities, demonstrations and displays at the Museum - they provide an insight into the lives and histories of farming people, the agricultural practices in the past, how they developed into contemporary agriculture.

Lambing in Pembrokeshire, 1984

March is lambing time at Llwyn-yr-eos Farm, the Museum’s working farm. Lambing in the past and present was described by Richard James, Portfield Gate, Pembrokeshire, south west Wales, in a recording made in 1984. Aged 79, he recalled lambing in an interview about his life in farming, but also described how it was being done on a farm in the area in the year of the interview. The following short clips are from the recording.

Pembrokeshire born and bred, Richard James had farmed at Lambston Sutton in the south west of the county. It stood between the large county town of Haverfordwest a few miles to the east, and the coastline of St Bride’s Bay to the west. The lowland coastal areas, warmer climate and lower rainfall made agriculture more diverse than in many other parts of Wales, with the keeping cattle and sheep and the growing of early potatoes and cereal crops. The coastal areas could be exposed to the winds and rain from the Atlantic Ocean though, and weather conditions could strongly influence lambing, to which Richard James refers in the first clip:

Richard James, Portfield Gate, Sir Benfro

When lambing was to take place was decided by when the ewes were put to the rams. Up until then the rams on the farm had to be kept separate from the sheep. It was always a concern that rams might break through a poor fence or hedge and cause lambing to start at the wrong time. Also, a ram of poorer quality or a different breed from another flock could also result in poorer quality lambs and reduced income. After mating, a ewe is pregnant for between 142 and 152 days, approximately five months or slightly shorter.

In this clip, Richard James describes at what time of year lambing took place on a local farm, and how it was being done by a farmer using a former aircraft hangar.

Richard James, Portfield Gate, Sir Benfro

The final clip is about working the day and night shifts:

Richard James, Portfield Gate, Sir Benfro

 

Ym Medi 2017 bydd Institiwt y Gweithwyr Oakdale yn dathlu ei gan-mlwyddiant. Wedi ei adeiladu yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, mi roedd unwaith yn ganolbwynt gymdeithasol bwysig i drigolion pentref Oakdale. Symudwyd yr adeilad i’r Amgueddfa yn 1989 ac i nodi penblwydd yr adeilad eleni, mae’r Amgueddfa wedi lawnsio prosiect #Oakdale100. Bwriad y prosiect yw ail-ddehongli’r adeilad a’i ddod yn fyw unwaith eto gyda lleisiau’r gymuned.

Fel rhan o’r gwaith paratoi, mae staff yr Amgueddfa wedi ail-ymweld ag archifau’r adeilad, gan dynnu ynghyd ffotograffau, cyfweliadau hanes llafar a gwrthrychau perthnasol. Dwi wedi bod yn edrych ar y casgliad ffotograffau yn benodol. Gyda chymorth yr Adran Ffotograffiaeth, rydym wedi digideiddio cannoedd o ddelweddau a oedd gynt ar gael ar ffurf negatifau yn unig. Mae’r ffotograffau hyn yn dangos ystod y digwyddiadau ar gweithgareddau a oedd yn cael eu cynnal yn y Stiwt – o ymweliad y Tywysog Albert yn 1920 i berfformiadau dramatig y 50au. Maen nhw hefyd yn dogfennu pensaerniaeth yr adaeilad a manylion yr ystafelloedd mewnol. Fy hoff lun i yw hwnnw o’r bachgen yn ei arddegau yn pori silffoedd y llyfrgell.

Yn ogystal â digideiddio’r deunydd sydd eisoes yng nghasgliad yr Amgueddfa, rydym hefyd wedi bod yn brysur yn ymgysylltu gyda’r gymuned yn Oakdale heddiw. Llynedd cynhaliwyd gweithdy galw-heibio yn y pentref i annog trigolion yr ardal i rannu storiau ac i sganio eu ffotograffau ar gyfer archif yr Amgueddfa a Casgliad y Werin.

Yn ddiweddar, rydym hefyd wedi agor tudalen Facebook ar gyfer y prosiect ac mae’r ymateb wedi bod yn anghygoel! Mae llu o bobl wedi cyfrannu eu hatgofion, gadael sylwadau a rhannu delweddau ar y dudalen. Yn ddi-os, mae Facebook yn adnodd gwych i ail-gysylltu gyda’r gymuned.

Os oes gennych unrhyw storiau neu ffotograffau sy’n gysylltiedig â Stiwt Oakdale, cysylltwch â ni. Byddem wrth ein boddau i weld unrhyw ffotograffau o bartion neu gigs yn y Stiwt yn ystod y 1960au-80au.