Wrth i’r dyddiau fyrhau ac oerfel y gaeaf gydio, rydyn ni’n estyn am ein siwmperi gwlân, sgarffiau a blancedi i gadw’n gynnes. Ond oeddech chi’n gwybod bod yna adeg pan gredir y gallai darn syml o wlanen goch wneud llawer mwy na’n cadw rhag yr oerfel? Credir y gallai helpu i wella annwyd hefyd!

Ymhell cyn dyddiau meddyginiaethau modern ar gyfer annwyd, byddai teuluoedd yn troi at ddarn syml o ddefnydd coch, gan gredu bod ganddo briodweddau iachaol rhyfeddol. Roedd yr arfer yn hynod o syml. Pan fyddai rhywun yn dal annwyd neu’n dioddef o ddolur gwddf, byddai darn o wlanen goch yn cael ei lapio o amgylch ei wddf, weithiau ar ôl ei gynhesu ymlaen llaw, ac yn aml byddai’n cael ei adael yn ei le dros nos.

Ar gyfer anhwylderau’r frest, gellid gwisgo’r wlanen o dan ddillad, yn agos at y croen, tra byddai rhai pobl yn gwisgo gwlanen goch drwy gydol misoedd y gaeaf yn y gobaith o atal salwch yn gyfan gwbl.

Roedd gwlanen goch hefyd yn gysylltiedig â meddyginiaethau ar gyfer cryd cymalau, poenau yn y cyhyrau ac anhwylderau eraill.

Ond pam coch? Byddech chi’n meddwl y byddai unrhyw ddarn cynnes o wlân yn gwneud y tro.

Mae’r ateb yn gymysgedd hynod ddiddorol o feddygaeth ymarferol, llên gwerin ac ofergoeliaeth.

Drwy gydol hanes, mae’r lliw coch wedi bod yn gysylltiedig â chynhesrwydd, gwaed, cryfder, bywiogrwydd ac amddiffyniad. Mewn meddygaeth werin draddodiadol, credir weithiau fod gan liwiau bwerau arbennig a allai ddylanwadu ar salwch neu yrru grymoedd niweidiol ymaith. Ystyrid bod y lliw coch yn arbennig o bwerus.

Mewn meddygaeth ganoloesol, defnyddid brethyn coch a dodrefn coch weithiau wrth drin clefydau fel y frech wen. Credir y gallai amgylchynu claf â’r lliw coch ddylanwadu ar hynt y salwch.

Dros amser, daeth syniadau o’r fath yn rhan o feddyginiaethau cartref bob dydd, gyda darnau o edau coch, rhubanau a brethyn yn cael eu defnyddio i amddiffyn rhag amrywiaeth o anhwylderau. Felly, roedd meddyginiaeth y wlanen goch yn ymwneud â llawer mwy na chadw’n gynnes. I rai, roedd yn ffordd o’u lapio eu hunain mewn amddiffyniad rhag salwch.

Wrth gwrs, roedd rheswm mwy ymarferol hefyd pam y daeth gwlanen yn ddewis mor boblogaidd. Mae gwlân yn ffibr naturiol rhyfeddol. Gall helpu i reoli tymheredd y corff drwy ddarparu inswleiddiad rhag yr oerfel, ac mae’n tynnu lleithder oddi wrth y croen i helpu i atal rhywun rhag oeri oherwydd chwysu yn ystod twymyn. O’i wehyddu’n wlanen, roedd yn darparu defnydd cyfforddus ac ymarferol ar gyfer dillad, dillad gwely a gorchuddion.

Yng Nghymru, mae gan wlanen hanes arbennig o gyfoethog. Am ganrifoedd, bu melinau gwlân Cymru yn cynhyrchu gwlanen ar gyfer dillad a defnydd bob dydd, gan gyflenwi cymunedau lleol yn ogystal â marchnadoedd ymhellach i ffwrdd. Roedd gwlanen goch ymhlith y defnyddiau a gynhyrchid ac a werthid.

Heddiw, rydyn ni’n gwybod nad oes gan y lliw coch unrhyw allu arbennig i wella annwyd nac atal heintiau. Feirysau sy’n achosi annwyd, ac ni all lapio ein hunain mewn gwlân wneud iddyn nhw ddiflannu. Serch hynny, gall sgarff wlân gynnes yn sicr gynnig cysur ar ddiwrnod oer o aeaf.

Mae stori meddyginiaeth y wlanen goch yn cynnig cipolwg hyfryd ar fywydau cenedlaethau’r gorffennol. Mae’n ein hatgoffa o gyfnod pan oedd meddyginiaethau cartref yn cael eu trosglwyddo o un genhedlaeth i’r llall, a phan allai cynhesrwydd darn syml o wlân gynnig cysur corfforol a thawelwch meddwl. I’r bobl a gredai yn ei briodweddau iachaol, roedd gwlanen goch yn cynrychioli rhywbeth llawer mwy na darn o ddefnydd. Roedd yn symbol o ofal, amddiffyniad a gobaith.

Ac er nad ydyn ni bellach yn credu y gall gwlân coch wella annwyd cyffredin, mae cynhesrwydd cysurus gwlân yr un mor groesawgar heddiw ag yr oedd ganrifoedd yn ôl.

O dirweddau rhewllyd Antarctica i gasgliadau Amgueddfa Cymru, mae gan un pengwin arbennig stori i’w hadrodd. Stori am anturiaethau, darganfyddiadau gwyddonol a chysylltiad annisgwyl rhwng un o fforwyr pegynol enwocaf y byd a Chymru.

Dros ganrif yn ôl, rhoddodd Syr Ernest Shackleton, y fforiwr enwog, Bengwin Breninhol i Amgueddfa Genedlaethol Cymru (fel yr oedd yn cael ei hadnabod bryd hynny). Roedd y pengwin wedi’i gasglu yn ystod ei alldaith arloesol i Antarctica.

Ond sut y daeth yr aderyn rhyfeddol hwn i Gymru?

Alldaith i’r anhysbys

Ym 1907, hwyliodd Ernest Shackleton ar fwrdd y Nimrod, gan gychwyn ar alldaith uchelgeisiol i archwilio cyfandir Antarctica, a oedd yn dal i fod yn dir anghyfarwydd.

Daeth Alldaith Brydeinig Antarctica 1907–1909, sy’n fwy adnabyddus fel Alldaith y Nimrod, yn un o fordeithiau enwocaf oes arwrol archwilio Antarctica.

Yn ystod yr alldaith, wynebodd Shackleton a’i gymdeithion dymereddau eithriadol o isel, rhew peryglus a chaledi annirnadwy. Ym mis Ionawr 1909, llwyddasant i gyrraedd o fewn tua 97 milltir ddaearyddol i Begwn y De, gan deithio ymhellach i’r de nag unrhyw un o’u blaenau.

Er na lwyddasant i gyrraedd Pegwn y De ei hun, cipiodd eu campau ddychymyg pobl ledled y byd.

Ond roedd yr alldaith yn ymwneud â llawer mwy na thorri recordiau daearyddol. Roedd ymchwil wyddonol a chasglu sbesimenau byd natur hefyd yn rhannau pwysig o’r fordaith, gan helpu i ehangu ein gwybodaeth am Antarctica a’i fywyd gwyllt rhyfeddol.

Ymhlith y sbesimenau a oedd yn gysylltiedig â’r alldaith roedd Pengwin Breninhol godidog, y credir iddo gael ei gasglu ar Ynys Macquarie, ynys anghysbell yn rhanbarth is-Antarctica, rhwng Seland Newydd ac Antarctica.

Cais go anghyffredin

Ar 16 Mawrth 1910, ysgrifennodd William Evans Hoyle, Cyfarwyddwr Amgueddfa Genedlaethol Cymru ar y pryd, at Shackleton gyda chais arbennig.

Roedd yr amgueddfa wrthi’n datblygu ei chasgliadau hanes natur, ac roedd Hoyle yn gobeithio y byddai’r fforiwr enwog yn fodlon rhoi sbesimen o’i alldaith ddiweddar i’r amgueddfa.

Yn rhyfeddol, atebodd Shackleton y diwrnod canlynol, ar 17 Mawrth 1910, gan gytuno i roi Pengwin Breninhol i’r amgueddfa.

Gwnaed trefniadau drwy Rowland Ward, y cwmni tacsidermi enwog yn Llundain, i drosglwyddo’r aderyn wedi’i gadw i’r casgliad cenedlaethol.

Roedd yn rhodd hael gan un o fforwyr enwocaf ei genhedlaeth, ac yn un a fyddai’n sefydlu cysylltiad parhaol rhwng anturiaethau Shackleton yn Antarctica a chasgliadau cenedlaethol Cymru.

Yn fwy rhyfeddol fyth, mae’r ohebiaeth wreiddiol rhwng Hoyle a Shackleton wedi goroesi yn Archif Hanes Natur yr amgueddfa, gan roi cipolwg hynod ddiddorol ar y stori y tu ôl i’r rhodd.

Pengwin yn dwyn y sylw

Yn sefyll tua 90 centimetr o daldra, daeth y Pengwin Breninhol yn ychwanegiad arbennig at gasgliadau hanes natur yr amgueddfa, a oedd yn parhau i dyfu.

Ym 1914, cafodd yr aderyn ei arddangos yn Neuadd y Ddinas, Caerdydd, fel rhan o Arddangosfa Antarctica, ochr yn ochr â Phengwin Ymerodrol.

I ymwelwyr yng Nghymru, roedd y cyfle i weld yr adar rhyfeddol hyn yn cynnig cipolwg ar fyd pellennig na fyddai’r rhan fwyaf o bobl byth yn cael cyfle i’w brofi drostynt eu hunain.

Dros ganrif yn ddiweddarach, mae’r aderyn yn parhau i fod yn rhan bwysig o hanes casgliadau’r amgueddfa, gan gynnal cysylltiad ag un o gyfnodau mwyaf rhyfeddol hanes fforio’r byd.

Etifeddiaeth barhaol

Heddiw, mae Pengwin Brenhinol Shackleton yn adrodd stori am ddewrder, chwilfrydedd ac awydd dynol i archwilio’r anhysbys.

Mae’n ein hatgoffa bod amgueddfeydd yn chwarae rhan hollbwysig fel cartrefi i gasgliadau bioamrywiaeth, gan gadw cofnod o rywogaethau dros amser a galluogi cenedlaethau o ymwelwyr ac ymchwilwyr i ddysgu rhagor am fyd natur.

O ddyfroedd rhewllyd Cefnfor y De i gasgliadau Amgueddfa Cymru, mae taith pengwin Shackleton yn ein hatgoffa bod gan hyd yn oed y gwrthrychau mwyaf annisgwyl straeon rhyfeddol i’w hadrodd.

Bellach, dros 115 o flynyddoedd ar ôl y rhodd hael, mae’r pengwin yn parhau i gysylltu Cymru ag un o anturiaethau mwyaf hanes fforio’r pegynau, wrth iddo gychwyn ar ei daith nesaf o Gaerdydd i Amgueddfa Genedlaethol y Glannau yn Abertawe.

Dychmygwch sefyll ar fwrdd llong yn Harbwr Abertawe 150 o flynyddoedd yn ôl. O’ch cwmpas, mae llongau’n cyrraedd o bedwar ban byd, yn cludo nwyddau, teithwyr a straeon o lannau pell. Ond sut roedd morwyr yn cyfathrebu â’i gilydd cyn dyddiau radio a thechnoleg fodern?

Yn aml, roedd yr ateb i’w weld yn y baneri lliwgar yn chwifio’n uchel uwchben eu llongau.

Ers canrifoedd, mae baneri morwrol wedi helpu morwyr i gyfathrebu ar draws y cefnforoedd, gan oresgyn rhwystrau ieithyddol a rhannu gwybodaeth bwysig drwy liwiau a phatrymau.

Pum lliw, negeseuon di-ri

Dim ond pum lliw sy’n cael eu defnyddio yng Nghod Rhyngwladol y Signalau: coch, glas, melyn, du a gwyn.

Cafodd y lliwiau hyn eu dewis am eu bod yn hawdd eu gweld ac yn creu cyferbyniadau clir. 

Gyda’i gilydd, maen nhw’n ffurfio patrymau unigryw sy’n galluogi llongau i gyfathrebu heb gyfnewid yr un gair.

Mae pob baner yn cynrychioli llythyren o’r wyddor, ond mae gan lawer ohonyn nhw ystyr penodol hefyd pan gânt eu chwifio ar eu pen eu hunain.

Dyma dair enghraifft:

🔴 Coch – Bravo

Mae baner goch yn rhybuddio bod llong yn cludo, yn llwytho neu’n dadlwytho nwyddau peryglus.

🔵⚪ Glas a gwyn – Alpha

Mae’r faner nodedig hon yn dangos bod deifiwr yn gweithio o dan y dŵr ac yn rhybuddio llongau eraill i gadw draw a symud yn araf.

🔴🟡 Coch a melyn – Oscar

Mae’r faner hon, sydd wedi’i rhannu’n groeslinol yn goch a melyn, yn cyfleu un o’r negeseuon mwyaf brys ar y môr: Dyn dros y bwrdd!

Cysylltu Cymru â’r byd

Mae gan y baneri lliwgar hyn gysylltiad arbennig â hanes morwrol cyfoethog Cymru.

Yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg, datblygodd porthladdoedd Cymru, gan gynnwys Abertawe, Caerdydd, Porthmadog a Chasnewydd, yn ganolfannau masnach ryngwladol prysur. 

Roedd llongau’n cludo glo, copr a nwyddau eraill o Gymru i gyrchfannau ledled y byd, gan ddychwelyd â llwythi, pobl a syniadau a helpodd i lunio cymunedau Cymru.

Yn y porthladdoedd prysur hyn, roedd baneri morwrol yn rhan bwysig o fywyd bob dydd.

Roedd llongau’n chwifio baneri cenedlaethol a baneri cwmnïau llongau i ddangos pwy oedden nhw, tra bod baneri signalau yn cynnig ffordd gyffredin o gyfathrebu rhwng llongau, hyd yn oed pan oedd eu criwiau’n siarad ieithoedd gwahanol.

O longau copr Abertawe i longau glo Caerdydd, roedd y byd morwrol yn dibynnu ar systemau cyfathrebu a helpodd i gysylltu Cymru â glannau pellennig.

Traddodiad sy’n parhau heddiw

Er bod llongau modern bellach yn dibynnu ar radio, llywio lloeren a thechnoleg ddigidol, mae baneri signalau morwrol yn dal i gael eu defnyddio heddiw.

Mae eu lliwiau llachar a’u patrymau nodedig yn ein hatgoffa o ddyfeisgarwch cenedlaethau o forwyr.

Ac y tu ôl i bob baner mae stori am gyfathrebu, cydweithio a’r cysylltiadau rhyfeddol sydd wedi’u creu diolch i’r môr.

Felly, y tro nesaf y gwelwch faneri lliwgar yn chwifio ar long, cofiwch eich bod yn edrych ar iaith a fu unwaith yn helpu i gysylltu porthladdoedd Cymru â gweddill y byd.

Mae Amgueddfa Lechi Cymru’n awyddus i ddathlu cyfoeth enwau chwareli llechi ledled Cymru drwy  eu hysgythru i mewn i lwybr llechi a fydd yn arwain at borth yr Amgueddfa ar ei newydd wedd. Wrth grwydro sawl bro yng Nghymru mae’n hawdd sylwi ar olion ymdrech anferthol cenedlaethau gynt i gloddio am ac echdynnu llechfaen o’r ddaear a’i drawsnewid yn llechi o wahanol fathau. Mae rhai o’r olion i’w gweld yn gwbl amlwg oherwydd i’r chwarelwyr ail-siapio’r dirwedd drwy dyllu a thywallt gwastraff i mewn i domennydd. Ac eto mae olion rhai chwareli bellach mond yn grychdon ar wyneb y ddaear, oherwydd na weithiwyd nhw am ddigon hir i gynhyrchu llawer o wastraff na chreu’r angen am dyllau niferus, ceudodau, adeiladau na system gludo. Beth bynnag yw maint a sylwedd yr olion ffisegol mae math o gliw arall yn gallu dangos bodolaeth chwarel, a hynny yw enw’r chwarel.

Mae rhan fwyaf o’r enwau yn rhai Cymraeg ac yn aml maent yn deillio o nodwedd gyfagos yn y tir megis Ffynnon y Gog, Dŵr Oer, Pompren a Rhiw Gwreiddyn. Mae ambell un wedi’i henwi ar ôl person megis Doctor Hughes, Chwarel Gethin, Mathew’s, Palmerston’s, Vivian a Hollands. Mae enwau nifer fawr  o’r chwareli yn hanu o enw’r lleoliad neu ardal lle maent yn gorwedd megis Tal y Fan, Nantlle Vale, Hafod y Llan, Garreg Fawr a Deeside. Efallai ei fod yn anodd olrhain yn union pam yr enwyd ambell i chwarel ond mae’r enw mor adnabyddus nes bod yr enw yn unig yn gyfystyr â chwarel gan hepgor yr angen i ychwanegu ‘chwarel’ o’i flaen. Yn hyn o beth gellid cyfeirio at Dorothea, Glynrhonwy, Llechwedd, Prince of Wales ac Alexandra.

Yn anad dim mae’r llu enwau sydd ar chwareli yng nghorneli amrywiol o Gymru’n deyrnged i’r chwys a’r llafur a wariwyd i gynhyrchu ac allforio llechi i bedwar ban byd. Mae arbenigwyr a haneswyr ar hyd y blynyddoedd wedi cofnodi nifer fawr o’r chwareli yn ogystal â’u nodweddion mewn llyfrau a phapurau gwahanol. Mae project ailddatblygu Amgueddfa Lechi Cymru’n awyddus i ddathlu cyfoeth y dreftadaeth yma drwy ysgythru gymaint o enwau chwareli Cymru â phosibl i mewn i lwybr llechi a fydd yn arwain at borth yr Amgueddfa ar ei newydd wedd. Wedi hir bori drwy ffynonellau amrywiol mae staff yr Amgueddfa wedi hel rhestr o 196 enw sy’n cynnwys enwau o ardal Safle Treftadaeth y Byd yng Ngogledd Orllewin Cymru yn ogystal â Siroedd Dinbych, Penfro, Maesyfed a Chaerfyrddin. Fodd bynnag rydym eisiau sicrhau bod y llwybr yn gynrychioladol ac yn gyflawn ac felly rydym yn galw ar wybodusion lleol ar hyd a lled Cymru i gyfrannu drwy fewnbynnu enwau chwareli llai adnabyddus. 

Cyfrannwch yn fan hyn - Ffurflen Google  
 

Mwy o wybodaeth - ein gwefan

Cynhaliwyd y gweithgareddau yma fel rhan o broject ailddatblygu Amgueddfa Lechi Cymru, a ariennir gyda nawdd gan Gronfa Treftadaeth y Loteri Genedlaethol, Llywodraeth y DU trwy Gyngor Gwynedd fel rhan o broject Llewyrch o’r Llechi, Llywodraeth Cymru yn cynnwys y Rhaglen Cyfleusterau Cymunedol, Sefydliad Wolfson, Sefydliad Garfield Weston a chyllidwyr eraill.