Wrth i'r tîm technegol straffaglu gyda'r rigin wrth hongian Museum of the Moon gan Luke Jerram, roeddwn i'n taclo her wahanol: sut i greu gweithdai am y Lleuad fyddai'n ysbrydoli, yn cysylltu â'r casgliadau, ac yn apelio at ddisgyblion ar ôl i'r gosodwaith adael yr Amgueddfa.

Dyma fi'n dechrau drwy droi at yr arbenigwyr – y gynulleidfa! Roedd Clwb Seryddiaeth Ysgol Stanwell yn allweddol wrth ddatblygu'r gweithdai. Yn ein sesiwn gyntaf dyma fi'n cyflwyno'r holl wrthrychau allen ni eu defnyddio ac fe wnaethon nhw bleidleisio dros y rhai mwyaf diddorol. 

Yn y sesiwn adborth nesaf dyma nhw'n datblygu cwestiynau oedden nhw am i'r gweithdy eu hateb, ac roedd hi'n amlwg byddai ffotograffau go iawn o alldaith Apollo 12 (wnaeth gasglu'r Garreg Leuad sydd yn oriel Esblygiad Cymru) yn fan cychwyn perffaith. 

Gyda help Dan Cox, y curaduron Hanes Natur, ac archif NASA dyma fi'n canfod lluniau o'r astronot Alan Bean yn cerdded ar y Lleuad. Fe wnaeth gasglu'r union Garreg Leuad sydd i'w gweld yn oriel Esblygiad Cymru.

Ffotograffau o'r gofodwr Apollo 12, Alan Bean, yn casglu samplau o greigiau lleuad, o NASA, a'r Graig Lleuad ar ddangos yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd

Mae gan Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd gasgliad gwych o gerrig a meteorynnau, a dewisodd rhai o'r disgyblion y llwch lleuad replica a'r meteorynnau haearn fel eu hoff wrthrychau. ⁠Er mwyn rhoi mwy o flas o'r tirlun dyma fi'n ychwanegu samplau o ddwy garreg sydd i'w canfod ar y Lleuad – basalt olifin a charreg anghyffredin o'r enw anorthosit. Er bod y sampl anorthosit yn y gweithdy o Norwy, cafodd yr un garreg ei chanfod gan alldeithiau Apollo yn ucheldiroedd y Lleuad (y darnau mwy golau ar yr wyneb).

Helpodd dau athro uwchradd i ddatblygu naratif ar gyfer y gweithdy, a dyma ni'n gwahodd Clwb Seryddiaeth Stanwell nol i brofi'r gweithgareddau. 

Profi'r gweithdy gyda Chlwb Seryddiaeth Ysgol Stanwell

Roedd hi'n bleser gweld brwdfrydedd y disgyblion dros ein mapiau manwl ni o graterau'r Lleuad. Fe atgynhyrchodd Robin Maggs o'r adran ffotograffiaeth fapiau replica safon uchel o graterau'r lleuad o'r 1970au, er mwyn i'r disgyblion wneud mesuriadau eu hunain a dysgu am ein casgliad mapiau.

Dyma ni'n mireinio'r sesiynau gyda help Tim Curtis, Arweinydd Rhifedd yn Ysgol Uwchradd Gymunedol Gorllewin Caerdydd, a’i ddisgyblion yn Ysgol Uwchradd Gymunedol Gorllewin Caerdydd, ac rydyn ni'n gobeithio bydd plant yn eu mwynhau nhw am flynyddoedd i ddod.

Mae'r gweithdy'n brofiad triw iawn – gall y disgyblion astudio ffotograffau o alldeithiau Apollo, mapiau o'r cyfnod, a samplau o'n casgliadau sydd mor debyg i gerrig o'r lleuad, dim ond daearegydd all ddweud y gwahaniaeth. Profiad go iawn, gyda sbesimenau go iawn, a chanlyniadau gwyddonol go iawn.

Disgyblion o Ysgol Uwchradd Gymunedol Gorllewin Caerdydd yn cymryd rhan yng ngweithdy'r Lleuad, Mapiau a Meteorynnau

Dewch o hyd i mwy o wybodaeth am y gweithdy Lleuad, Mapiau a Meteorynnau ar ein tudalennau Addysg

Canlyniadau Cystadleuaeth Gwyddonwyr Gwych 2026

Llongyfarchiadau mawr i’r holl ysgolion anhygoel a gymerodd ran yn yr ymchwiliad eleni! Bydd pob ysgol sydd wedi’i rhestru isod yn derbyn tystysgrifau a phensiliau Gwyddonwyr Gwych i ddathlu eu gwaith arbennig. Bydd yr ysgolion a gyflwynodd y mwyaf o ddata rhodd o hadau ychwanegol i’w plannu. Roedd talebau ar gyfer y rheini daeth yn ail, ac mae’r ysgolion buddugol yn cael gwobr arbennig ar gyfer eu dosbarth. 

Eleni rydym hefyd yn dathlu 20 mlynedd o brosiect Bylbiau’r Gwanwyn i Ysgolion; carreg filltir gyffrous a gyflawnwyd trwy ymdrechion ac ymroddiad pob ysgol sydd wedi cymryd rhan – felly diolch yn fawr iawn i chi gyd!

Hoffwn ddweud diolch mawr i bob ysgol a helpodd i sicrhau llwyddiant yr ymchwiliad!

Enillwyr / Winners:

Cymru / Wales: 

Henllys Church in Wales

Lloegr / England: 

Lammack Primary School

Yr Alban / Scotland: 

Langbank Primary School

Gogledd Iwerddon / Northern Ireland: 

Scarva Primary School

Yn Ail / Runners up:

Cymru / Wales: 

Pil Primary School

Lloegr / England: 

Pinehurst Primary School

Yr Alban / Scotland: 

Leslie Primary School

Gogledd Iwerddon / Northern Ireland: 

Irvinestown Primary School

Cydnabyddiaeth Arbennig / Special Recognition:

Cymru / Wales: 

Raglan CiW VC Primary School

Ysgol Gymraeg Aberystwyth

Ysgol Bryn Deri

Ysgol Tir Morfa

Ysgol Twm o'r Nant

Ysgol San Sior

Ysgol Glan Conwy

YGG Tonyrefail

Forden CiW School

Plasnewydd Primary

St. Mary's Church in Wales Primary School

Mountain Lane Primary

Ysgol Pentreuchaf

Ysgol Gymraeg Morswyn

Rhayader Primary School

Lloegr / England: 

Broadgreen Primary School

The Olive School

St Anthony's RC Primary School - Blackburn

Anfield Road Primary School

Stanford in the Vale Primary School

Castle View Primary School

Our Lady of the Assumption Catholic Primary School

St Chrysostom's C of E Primary School

Yr Alban / Scotland: 

Addiewell Primary School

Kirklandneuk Primary School

Newmains Primary School

St Peter's Primary School

Greenburn ASN School

Logan Primary School

Croftfoot Primary School

Gogledd Iwerddon / Northern Ireland: 

St Mary's Primary School - Maguiresbridge

St Francis' Primary School, Aghaderg

Ballyholland Primary School

St John's Primary School - NI

Clod Uchel / Highly Commended

Cymru / Wales: 

Ysgol Gynradd Llandegfan

Malpas Park Primary School

St Cadoc's Roman Catholic Primary School

Ysgol Llanfair Dyffryn Clwyd

Ysgol Llanhari

Montgomery Church in Wales School

Cornist Park C.P

Ysgol Dyffryn Ial

Marlborough Primary School

Peterston super Ely Primary School

NPTC Newtown College

Ysgol Padarn Sant 

Llanmartin Primary School

Ysgol Pen y Fro

Ysgol Llanddulas

Lloegr / England: 

St Mary's CE Primary - Manchester

Emmaus Primary School

Sylvester Primary Academy

Wensley Fold CE Primary Academy

Sacred Heart Catholic Primary School and Nursery

St Anne's Stanley C of E Primary School

St Peter's CE Primary School

Trumacar Primary School

St Edward's Catholic Primary School

St Nicholas Catholic Academy

Yr Alban / Scotland: 

Doonfoot Primary School

St Conval's Primary School

Livingston Village Primary School

Mount Florida Primary School

Gavinburn Primary School

Our Lady's RC Primary School

Gogledd Iwerddon / Northern Ireland: 

St John's Eglish Primary School

Cortamlet Primary School

Gwyddonwyr Gwych / Super Scientists

Cymru / Wales: 

Ysgol Hafodwenog

St. Mary’s Overton Primary

Archbishop Rowan Williams VA CiW Primary

Sketty Primary School

Ysgol Gymraeg Casnewydd

Pontllanfraith Primary

Ysgol Penmachno

Ysgol y Berllan Deg

St Patrick's RC Primary – Newport

Lloegr / England: 

Hamstead Primary School

St Silas Primary - Blackburn

Our Lady of Perpetual Succour RC Primary School

Lunt's Heath Primary School

St Joseph's RC Primary - Darwen

Our Lady of Perpetual Succour Catholic Primary School

Hill View Primary School – Halton

Yr Alban / Scotland: 

St John Ogilvie Primary School

St Brendan's Primary School

St Mary's Primary - Glasgow

Alloway Primary School

Gogledd Iwerddon / Northern Ireland: 

St Patrick's Primary - Eskra

St Michael's Primary School, Clady

Cyfranwyr / Contributors

Cymru / Wales: 

Oystermouth Primary

St Athan Primary

Ysgol Bryn Hedydd

Ysgol Maes y Mynydd

Ysgol Mynydd Bychan

Cwmnedd Primary School

Pennar Community School

Ysgol Llanychllwydog

Mary Immaculate R.C. School

Ysgol Gymraeg Nant Gwenlli

Lloegr / England: 

St Gerard's Catholic Primary & Nursery

Monksdown Primary School

Church Cowley St James CE Primary School

Yr Alban / Scotland: 

-

Gogledd Iwerddon / Northern Ireland: 

St Mary's Primary School

St Brendan's Primary School

Da iawn bawb! 

Isod mae rhai sylwadau hyfryd a adawyd gan ysgolion a oedd yn cloi'r Prosiect Bylbiau'r Gwanwyn eleni:

Ysgol Pentreuchaf:

Diolch am gael cymeryd rhan yn y cofnodi. Edrych ymlaen at y flwyddyn nesa Diolch.

Langbank Primary School 

Our school grounds look lovely with all our spring flowers. Our learning during this project has tied in well to our science and maths lessons, especially negative numbers…Thank you so much from P7 at Langbank for letting us be part of this project again.

Leslie Primary School

Thank you for all your effort. We are looking forward to taking our plants home today.

Ysgol San Sior

Thank you for giving us our daffodils

-

I hope that people can be more considerate about nature the online lessons inspired me a lot. i am sad that there will no longer be any more online lessons but i will be more considerate about my surroundings and try to make less carbon footprints.

-

I enjoyed watching my flower grow

Pinehurst Primary School 

Our lovely daffodils opened today. They look so pretty and really brighten up our school.

Diolch i chi, Gyfeillion y Gwanwyn, am eich gwaith anhygoel eleni!

-Athro'r Ardd

Mae cadwraeth wrth wraidd prosiect ailddatblygu Amgueddfa Lechi Genedlaethol ac mae'r tîm Cadwraeth eisoes yn gweithio'n galed yn asesu ac yn gweithio ar y casgliadau i'w cadw'n ddiogel a sicrhau eu bod yn edrych ar eu gorau, pan fydd yr Amgueddfa yn ailagor. 

Jennifer Griffiths yw Uwch Gadwraethwr Casgliadau'r Diwydiant ac mae'n un o sawl aelod o'r tîm sy'n gweithio ar gasgliad yr Amgueddfa. Dyma ychydig o hanes y gwaith mae hi'n ei wneud ar hyn o bryd: 

“Rydw i wedi dechrau fy rhan i o’r gwaith cadwraeth drwy drin troli tâliadau" meddai Jennifer. 

"Mae'r cabinet pren yma yn cynnwys 49 o duniau tâl bach wedi’u gwneud o dunplat. Roedd y cabinet a’r holl ddroriau yn y cabinet yn fudr iawn gyda baw ar yr wyneb a baw wedi’i wreiddio, ac roedd y tuniau i gyd wedi cyrydu’n drwm iawn. Gellir gweld y cabinet yma cyn ac ar ôl y gwaith cadwraeth. 

"Hyd yn hyn, mae cadwraeth y cabinet a 7 o’r tuniau wedi cymryd cyfanswm o 45 diwrnod o waith. Mae pob tun tâl yn cymryd 2 ddiwrnod i’w gwblhau, ac mae 7 tun wedi’u cwblhau hyd yn hyn. 

"Dim ond 42 tun i fynd!"

Mae nifer o bobol eraill yn gweithio ar y casgliad hefyd yn cynnwys ein casgliad patrymau pren anferth, dilladau, dodrefn, papur a llawer mwy! 

Dros y misoedd nesaf byddwn yn edrych yn fwy manwl ar y holl elfennau gwahanol o gadwraeth sy'n mynd ymlaen yn rhan o'r project ailddatblygu cyffrous yma felly cadwch lygaid allan am fwy o hanes. 

Noddir y project ailddatblygu gan Gronfa Treftadaeth y Loteri Genedlaethol, Llywodraeth y DU drwy Cyngor Gwynedd fel rhan o broject Llewyrch o'r Llechi, Llywodraeth Cymru gan gynnwys y Rhaglen Cyfleusterau Cymunedol, Sefydliad Wolfson, Sefydliad Garfield Weston a noddwyr eraill. Rydyn ni'n diolch o galon i'n holl noddwyr am eu cefnogaeth. 

Fel artist, mae fy ngwaith yn archwilio olion hanes cymdeithasol a gedwir o fewn arteffactau domestig a thirweddau lleol. Rwy'n cael fy nenu at fanylion sy'n myfyrio ar feithrin a dyfeisgarwch, yn enwedig rhai a luniwyd gan brofiadau dyddiol menywod, sydd yn aml ar goll o hanesion swyddogol. Roedd y project hwn yn gyfle gwych i ymgysylltu â chyfranogwyr, clywed straeon, ac archwilio sut mae gwrthrychau bob dydd yn dal atgofion a hanesion. 

Dechreuodd ein sesiynau yn yr ‘ystafell ddydd’ ar ward Morfa, Ysbyty Alltwen, gyda sgyrsiau am fywyd domestig y gorffennol, wedi’u sbarduno gan arteffactau o'r amgueddfa, fel crochenwaith, cyllyll a ffyrc, a thecstiliau. 
 

Fe wnaethon ni greu darnau personol wedi'u hysbrydoli gan fywyd domestig gan ddefnyddio clai aer-sychu, gyda gweadau sy'n adlewyrchu llafur diwydiannol a llafur cartref. Drwy ddefnyddio stampiau llythrennau, roedd modd argraffu atgofion o'n trafodaethau i'r clai, gan ychwanegu haen bersonol at straeon torfol. Ychwanegwyd lliw gydag inc a graffit, neu de a choffi, wedi'i bwffio i roi naws oedrannus i’r darnau - proses a oedd yn adleisio tasgau domestig. 

Ysbrydolodd y matiau rhacs sydd yn rhan o gasgliad yr Amgueddfa Lechi, ac yn symbol o ddyfeisgarwch domestig, ni i greu ein sampl gydweithredol ein hunain. Yn draddodiadol, gwnaethpwyd y matiau hyn trwy wthio stribedi rhacs trwy ddeunydd sach; fe wnaethon ni addasu'r dull er mwyn symlrwydd drwy lapio defnydd o amgylch glanhawyr pibellau, yna eu cysylltu â'u gwnïo i siâp mat rhacs bychan.

Mae'r darnau cylch brodwaith wedi'u hysbrydoli gan flanced chwarelwr o tua 1900, wedi'i gwneud o ddarnau clytiog o frethyn llwyd wedi'u trimio â choch, i amddiffyn ei berchennog rhag amodau llym y barics. Mae ein darnau wedi'u gwnïo yn cyfuno dyfeisgarwch gwnïo a thrwsio â symbolau o'r llefydd tân cerfiedig a welir mewn rhai cymunedau chwarelyddol.

Mae'r darnau maint cerdyn post yn parhau â'r thema, yn cynnwys symbolau o'r llefydd tân, gyda thestun wedi'i dynnu o sgyrsiau ac atgofion.

Mae'r project hwn wedi bod yn ffordd wych o rannu straeon personol a chreadigrwydd, gan ddod â phobl ynghyd trwy greu gyda’n gilydd - diolch i bawb a gymerodd ran!

"Braf oedd dod at ein gilydd a dysgu sgiliau newydd" - claf o ward Morfa, Ysbyty Alltwen

Manylion cyswllt: rachelevanscelf@gmail.com

Instagram: rachelevans_artist 
 

Cynhaliwyd y gweithgareddau yma fel rhan o broject ailddatblygu Amgueddfa Lechi Cymru, a ariennir gyda nawdd gan Gronfa Treftadaeth y Loteri Genedlaethol, Llywodraeth y DU trwy Gyngor Gwynedd fel rhan o broject Llewyrch o’r Llechi, Llywodraeth Cymru yn cynnwys y Rhaglen Cyfleusterau Cymunedol, Sefydliad Wolfson, Sefydliad Garfield Weston a chyllidwyr eraill.  
 

Mae’r gwanwyn yn gyfnod arbennig yn Sain Ffagan. Mae’r cennin pedr a’r crocysau yn blodeuo ac mae’r fferm yn gwch gwenyn o weithgarwch.  

O fis Chwefror i Ebrill, mae Llwyn-yr-eos yn llawn sŵn brefu wrth i’r defaid gysgodi yn y siediau wyna. Eleni, rydym yn disgwyl dros 350 o ŵyn. Mae 200 o ŵyn wedi’u geni hyd yn hyn ac mae mwy i ddod.  

Rydyn ni’n cadw tri brid prin o ddefaid yn Sain Ffagan:  

• Llanwenog  
• Defaid Mynydd Maesyfed
• Defaid Mynydd Duon Cymreig

Mae cadw bridiau prin yn bwysig oherwydd eu bod yn rhan o dreftadaeth ffermio Cymru.  Gallwch dysgu mwy am y bridiau prin yn y blog hwn. 

Unwaith mae ŵyn yn cael eu geni, maen nhw’n cael eu marcio gyda’r un rhif a’u mam fel bod modd i’r ffermwyr wybod pa ŵyn sydd yn perthyn i bwy!  

Mae’r ŵyn a’r mamau yn cael eu symud allan o’r sied wyna i ardal dawel cyn iddyn nhw fynd allan i’r caeau. Ydych chi’n gallu dod o hyd i’r mamau a’r ŵyn wrth gerdded o amgylch yr amgueddfa?  

I ddiogelu lles ein defaid, ni chaniateir cŵn ar y fferm yn ystod y tymor wyna.  

Methu ymweld â Sain Ffagan? Does dim ffrwd byw eleni ond gallwch fwynhau uchafbwyntiau’r sied dros y blynyddoedd ar ein gwefan.