Chwarelwyr Amgueddfa Lechi Cymru yn symud o’r chwarel i’r castell!  

Am y tro cyntaf erioed mae chwarelwyr llechi yn gweithio yng Nghastell Penrhyn – cartref un o berchnogion chwarel cyfoethocaf Cymru. 

Mae chwarelwyr o Amgueddfa Lechi Cymru, sydd fel arfer i’w gweld yn yr amgueddfa yn Llanberis, wedi symud dros-dro i arddangos eu sgil a’u crefft yn y Castell. 

Mae hyn yn digwydd wrth i Amgueddfa Lechi Cymru gau ei drysau am gyfnod ar gyfer ailddatblygiad mawr. Oherwydd y gwaith hwn mae’r amgueddfa, sy’n rhan o deulu Amgueddfa Cymru, wedi penderfynu rhannu ei stori mewn lleoliadau eraill o fewn safle treftadaeth byd Tirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru. 

Sefydlwyd Chwarel y Penrhyn gan y teulu Pennant. Roedd yn un o brif chwareli llechi Cymru am bron i 150 o flynyddoedd, ac roedd yr amodau gweithio’n galed iawn yno. Ym 1900, aeth dros 2,000 o weithwyr ar streic am well cyflogau ac amodau gweithio – penllanw blynyddoedd lawer o wrthdaro ac anfodlonrwydd. 

Roedd Streic y Penrhyn yn un hir a chwerw. Fe barodd dros dair blynedd, un o’r streiciau diwydiannol hiraf yn hanes Prydain, ac achosodd galedi difrifol i’r chwarelwyr a’u teuluoedd. Rhwygwyd y gymuned yn ddwy; rhwng y ‘streicwyr’ a achosodd yn driw i’r streic neu adael i ddod o hyd i waith arall, a’r ‘bradwyr’ a ddychwelodd i’r chwarel. ⁠ 

I nifer o drigolion yr ardal, mae’r Castell yn dal i fod yn symbol o gyfoeth a gormes. Yn hanesyddol, fyddai’r chwarelwyr byth yn croesi trothwy’r Castell, ac mae llawer o’u teuluoedd wedi cadw draw ar hyd y blynyddoedd. 

Mae Castell Penrhyn a’r gerddi bellach dan ofal Ymddiriedolaeth Genedlaethol Cymru, ac mae’r safle wedi bod yn cydweithio gyda thrigolion yr ardal ac artistiaid ers dros ddegawd i rannu mwy o’r hanes, ac ailgysylltu â’r gymuned leol, fel yr esboniodd Ceri Williams, Rheolwr Cyffredinol Castell Penrhyn: 

“Dros y degawd a mwy diwethaf, rydym wedi bod yn ail-edrych ar ein ffordd o rannu hanes a chysylltiadau diwydiannol a threfedigaethol Castell Penrhyn. Rydym wedi cyflawni cymaint ar hyd y cyfnod, ond mae croesawu’r chwarelwyr i’r castell yn garreg filltir arwyddocaol o ran ailgysylltu’r gymuned â’r safle hanesyddol hwn. 

⁠Yn barod, mae torfeydd wedi bod yn ymgasglu i wylio’r arddangosfa hollti llechi, sydd yn ddathliad o grefftwyr lleol, ond hefyd yn brofiad sy’n ychwanegu at hanes diwydiannol y castell. Edrychwn ymlaen at barhau i weithio gydag Amgueddfa Lechi Cymru dros y misoedd i ddod, a chynnig ymweliad unigryw a chofiadwy i Gastell Penrhyn.”

I Amgueddfa Lechi Cymru, mae’r cyfle i’w chwarelwyr arddangos eu gwaith yng Nghastell Penrhyn yn rhan allweddol o’r rhaglen ailddatblygu, ac yn benodol ymgyrch Amgueddfa ar y Lôn yn 2025, sy’n adleoli elfennau o’r amgueddfa tra bod y safle ar gau. 

Dywedodd Elen Roberts, Pennaeth Amgueddfa Lechi Cymru: 

“Rydym yn ddiolchgar iawn i’r tîm yng Nghastell Penrhyn ac i Ymddiriedolaeth Genedlaethol Cymru am roi’r cyfle unigryw hwn i ni gydweithio fel rhan o raglen ailddatblygu Amgueddfa Lechi Cymru.  Rydym wedi gweithio’n agos gyda’r Ymddiriedolaeth dros y blynyddoedd i rannu hanes y diwydiant llechi, ac mae’r cyfle i rannu sgiliau a straeon ein chwarelwyr yn beth mawr i’r ddwy ochr. Bydd symud i Gastell Penrhyn – ac i safleoedd eraill yn yr ardal Treftadaeth Byd – yn ystod ailddatblygiad yr amgueddfa yn gyfle i ni gyrraedd cynulleidfaoedd newydd a sicrhau bod ein stori yn parhau tu hwnt i furiau’r amgueddfa. 

Bydd ein staff ar eu hennill o gael dal i weithio gyda’r cyhoedd, a gwella eu gwybodaeth o hanes y llechi, a gobeithio y bydd ymwelwyr ar eu hennill o gwrdd â staff yr amgueddfa mewn lleoliadau newydd a fydd – ynghyd â’r cynnig presennol i ymwelwyr â Chastell Penrhyn – yn cynnig persbectif newydd ar stori’r llechi.”

Mae’r Amgueddfa a’r Castell yn rhannau allweddol o safle Treftadaeth Byd Tirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru. Croesawyd y datblygiad gan yr Arglwydd Dafydd Wigley, Cadeirydd Partneriaeth Llechi Cymru:

 “Mae Cyngor Gwynedd a’i bartneriaid wedi cydweithio ers blynyddoedd i ddatblygu partneriaeth gref er mwyn sicrhau statws treftadaeth byd i Dirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru. Mae canlyniadau’r bartneriaeth gref hon nawr yn dwyn ffrwyth wrth i ni weld buddsoddiad sylweddol o dros £30m drwy raglen weithgareddau Llewyrch o’r Llechi – fel y rhai yn Amgueddfa Lechi Cymru a lleoliadau eraill ar draws yr ardal. Rydym hefyd yn gweld ffyrdd newydd ac arloesol o gydweithio i gyrraedd cynulleidfaoedd newydd, cynnig profiadau newydd, a rhannu stori fyd-eang llechi Cymru.” 

Mae’r chwarelwyr yng Nghastell Penrhyn bob dydd yn ystod 2025.                                         

Am fwy o hanes y Castell ewch i wefan Castell Penrhyn: www.nationaltrust.org.uk/cy/visit/wales/penrhyn-castle-and-garden

Y mis yma, mae un o arddangosfeydd mwyaf Amgueddfa Genedlaethol y Glannau yn cael ei datgymalu, gan baratoi’r tir ar gyfer ein hailddatblygiad.

Dyma ein tair “paternoster” – lifftiau sy’n cylchdroi’n barhaus ac sydd bron yn cyrraedd y nenfwd. Yn hanesyddol, defnyddiwyd lifftiau paternoster mewn adeiladau fel y gallai pobl gamu i mewn ac allan ar unrhyw lawr yr oeddent yn ei ddymuno. Roedd paternosterau’r amgueddfa wedi galluogi i ni arddangos gwahanol wrthrychau o’r casgliad, gyda’r gwrthrychau yn symud o gwmpas gan adael i ymwelwyr weld a dysgu mwy am yr ystod eang o wrthrychau. 

Gyda gerau yn cylchdroi, cadwyni a synau metel yn crechian, roedd dyluniad y paternosterau yn adleisio gwreiddiau diwydiannol y tirwedd cyfagos a ffocws thematig yr amgueddfa, gyda’r casynau arddangos yn llawn enghreifftiau o fetelau wedi’u gweithgynhyrchu yng Nghymru, ac yn rhyngwladol gan ddefnyddio metelau Cymreig.

Roedd yr arddangosfa yn dathlu sgiliau gweithwyr metel Cymru gan amlygu ar yr un pryd effaith y diwydiannau hyn ar y byd ehanghach.

Wrth gynllunio Amgueddfa Genedlaethol Y Glannau yn y 2000au cynnar, cafodd dylunwyr gyfle i gyflwyno dulliau modern ac arloesol o arddangos. Dim ond un amgueddfa arall yn y byd sy’n defnyddio’r dechneg yma – Amgueddfa Audi yn Ingolstadt, yn Yr Almaen. 

Beth nesaf i’r paternosterau?

Yn anffodus, roedd traul ar y cydrannau a chost uchel gwaith atgyweirio yn golygu na allai’r paternosterau weithredu fel y bwriadwyd mwyach, ac ni allai ymwelwyr ryngweithio a’r arddangosfa. Oherwydd hyn, gwnaed y penderfyniad anodd i’w tynnu i lawr.

Fodd bynnag, gobeithir mai dyma’r cam cyntaf tuag at ailwampio’r oriel a chynnig gwell profiad i’n hymwelwyr. 

Yn y cyfamser, mae ein curaduron yn gweithio ar ailddangos gyda dehongliad ffres a chyfoes, fydd yn caniatau i ymwelwyr weld y gwrthrychau mewn ffordd newydd. Erbyn diwedd y flwyddyn, rydym yn gobeithio defnyddio’r gofod ar gyfer arddangosfa hirdymor fydd yn dangos y cysylltiadau annatod rhwng diwydiant Cymru a’n treftadaeth forwrol!
 

Helo Cyfeillion y Gwanwyn!

Gobeithio eich bod chi gyd wedi mwynhau mis cyntaf 2026 ac wedi parhau i gasglu eich data tywydd ers dychwelyd i'r ysgol! Digwyddodd llawer o bethau cyffrous ym mis Ionawr, fel ein Cystadleuaeth ‘Enwi Cennin Pedr’, a dau o’n Gweithdai Rhithwir newydd. Diolch i bob ysgol a gymerodd ran yn unrhyw un o'r gweithgareddau hyn, rydym yn gwerthfawrogi eich cefnogaeth yn fawr. Os oes gennych ddiddordeb mewn mynychu ein dau Weithdy Rhithwir olaf, gallwch chi dal archebu lle yma: Gweithdai Rhithwir Bylbiau'r Gwanwyn i Ysgolion | Museum Wales. Mae ein Cystadleuaeth ‘Enwi Cennin Pedr’ bellach wedi cau’n swyddogol, felly cadwch lygad allan am y dewisiad enw yn fuan!

Beth am i ni edrych ar ba fath o dywydd a ddaeth i ni ym mis Ionawr?

Dechreuodd mis Ionawr fel mis oer iawn gyda llawer yn profi rhew, iâ ac eira ar draws rhannau o'r DU, gyda'r Alban yn gweld eira 'helaeth' yn cael ei adrodd gan y Met Office.

Yna daeth Storm Goretti â gwyntoedd niweidiol yn enwedig yng Nghernyw ac Ynysoedd Sili, gan achosi'r rhybudd gwynt coch cyntaf ar gyfer 2026! Daeth hefyd ag eira ar draws ardaloedd yng Nghymru, Gorllewin Canolbarth Lloegr a De'r Pennines.

Yn ddiweddarach yn y mis, daeth y tywydd yn wlyb ac yn wyntog oherwydd stormydd pellach a gofnodwyd, Storm Ingrid a Storm Chandra, gan ddod â glaw trwm a gwyntoedd cryfion.

Mae rhai ardaloedd o Somerset a Devon wedi profi llifogydd hefyd. Cyrhaeddodd y glaw hwn i Ogledd Iwerddon, lle soniodd y Met Office fod rhai o'r cyfansymiau glawiad misol trymaf wedi'u cofnodi.

Cafodd llawer o'r arsylwadau tymheredd a thywydd hyn eu cofnodi yn eich sylwadau a'ch uwchlwythiadau data, felly gadewch i ni edrych ar beth rydych chi wedi profi!

Sylwadau Tywydd a Thymheredd:

Ysgol Pentreychaf:

Pentreuchaf wedi cael ychydig o eira dydd Llun wythnos yma

Henllys Church in Wales School

Snow, ice wind, rain , storms and sunshine A mixture of weather this week .

Langbank Primary School

It snowed here on Thursday. Our rain gauge was frozen so we had to melt the ice to find the volume of water

St John's Primary School

We were just back to school from the Christmas break. The water in the jug was quite a lot but we think it was because the snow had melted. It was very icy and cold this week coming to school.

Henllys Church in Wales School

Less rain means more playtime

Lammack Primary School

Snow and ice on Monday and Tuesday of this week. Some of our pots were vandalised during the Christmas holidays but we have collected most of the bulbs and will replant them as soon as we can.

Greenburn ASN School

At start of week, we were on an Amber alert for severe weather so not safe for the children to go out to take measurements

Henllys Church in Wales School

it is not as cold as it has been

Pil Primary School

It was very cold this week.

St John's Primary School

There was lots of rain this week. Some schools were closed on Tuesday as there was a storm, but our school was open.

Pil Primary School

It has been very wet this week.

Athro’r Ardd:

Diolch yn fawr iawn am uwchlwytho eich sylwadau gwych a chynnwys manylion a all ein helpu i ddysgu mwy am sut mae gwahanol rannau o'r DU wedi cael eu heffeithio gan y tywydd! Mae'n edrych fel bod llawer ohonoch chi wedi profi'r tywydd oer ac eiraog, gydag Ysgol Gynradd Langbank yn gorfod aros i'w mesurydd glaw toddi cyn cymryd darlleniad!

Mae'r tywydd wedi bod yn arbennig o niweidiol y mis hwn, Ysgol ASN Greenburn, felly rydym yn cytuno'n llwyr mai diogelwch sy'n dod yn gyntaf! Diolch i chi am gymryd yr amser o hyd i ychwanegu hyn at eich sylwadau!

Diweddariadau Bylbiau:

Llanmartin Primary School

Bulb growth now 8.5cm

Mountain Lane Schoo

Lots of shoots appearing for the bulbs A miserable drizzly week.

Langbank Primary School

Most of the bulbs that we planted in the ground are coming through now

We can see shoots from most of the daffodil bulbs in our pots now. Nearly all the bulbs in the ground ar growing and are about 6cm tall. There are no signs of the mystery bulbs and the crocus bulbs yet

Ysgol Gynradd Llandegfan

Mae ein bylbiau dirgel wedi dechrau tyfu.

Athro’r Ardd:

Mae'n anhygoel clywed bod mwy o ysgolion wedi dechrau gweld twf yn eu bylbiau. Daliwch ati i wirio i weld sut maen nhw'n newid dros fis Chwefror, efallai y byddwch chi'n dechrau gweld rhywfaint o flodeuo!

Mae gwybodaeth am sut i adnabod a yw eich planhigion wedi blodeuo ar gael ar y wefan yma: Cam 5: Cadw cofnodion blodau (Ionawr - Mawrth) | Museum Wales, gan y gall fod yn anodd gwybod pryd yw'r amser cywir i ddogfennu'r dyddiad blodeuo.

Efallai y byddwch yn gweld nad yw rhai o'ch planhigion yn barod i flodeuo eto, felly peidiwch â phoeni os nad oes gennych ddata i'w uwchlwytho hyd yn hyn! Y peth gorau i'w wneud yw parhau i fonitro'ch planhigion yn y cyfamser i weld unrhyw newidiadau.

Ysgolion yn cau!

Mountain Lane School

No results from Monday due to school being closed because of the snow. Lots of snow and on Thursday evening and rain night - we thought we’d be closed but it was just slushy because of the temperature

Rhayader Primary

No records on Monday, Tuesday, Friday, due to INSET and 2 days of snow, so no school.

Ysgol Gymraeg Morswyn

Ysgol ar gau oherwydd rhai staff methu cael i mewn oherwydd eira ochr arall ir ynys. Dim eira yng Nghaergybi.

Plasnewydd Primary

School was closed on Monday and Tuesday because of snow.

Ysgol Gynradd Llandegfan

Oherwydd eira nid oedd yr ysgol yn agored ar y 5ed ar 6ed. Roedd wedi toddi erbyn y 7fed.

Athro’r Ardd:

Peidiwch â phoeni os oedd eich ysgol wedi cau ac nad oedd modd casglu unrhyw ddata; eich diogelwch chi sy'n dod yn gyntaf! Gobeithio eich bod chi i gyd wedi dychwelyd i'r ysgol erbyn hyn, ac yn setlo'n ôl i mewn.

Diolch am eich gwaith caled yn uwchlwytho'r sylwadau hyn er gwaethaf y tywydd!

Da iawn eto Cyfeillion y Gwanwyn am eich gwaith caled dros y misoedd diwethaf, dylech chi fod yn falch iawn ohonoch chi'ch hunain! Daliwch ati, a chawn ni weld beth ddaw nesaf ym mis Chwefror!

Hwyl,

Athro’r Ardd

I ddathlu 20 mlynedd o Broject Bylbiau’r Gwanwyn i Ysgolion, rydyn ni'n cynnal pedwar gweithdy rhithwir fydd yn edrych ar baentio, newid hinsawdd, y Chwyldro Diwydiannol a llawer mwy!

Mae Una wrthi'n cael ei thrwsio yn Boston Lodge, gweithdai peirianyddol Rheilffyrdd Ffestiniog ac Eryri. Ym mis Rhagfyr a Ionawr, fu grŵp o wirfoddolwyr draw i helpu efo’r gwaith! 

Adeiladwyd Una ym 1905 gan gwmni Hunslet o Leeds a bu’n gweithio yn Chwarel Mhen-yr-Orsedd tan tua 1960, yn cael ei defnyddio’n bennaf i gludo wagenni o rwbel y tu mewn i’r Chwarel. Yn anffodus methodd ei phrofion perfformiad ychydig flynyddoedd yn ôl ac mae wedi gorfod aros yn segur ers hynny oherwydd rheolau iechyd a diogelwch, er mawr siom i staff ac ymwelwyr.

Fu'r cyfle i helpu gyda'r gwaith atgyweirio yn rhan o'r cydweithrediad rhwng Rheilffyrdd Ffestiniog ac Eryri ac Amgueddfa Lechi Cymru - oedden ni'n gwybod byddai pobl yn neidio ar y cyfle i fod yn rhan o stori Una!

Dros ddau benwythnos, helpodd sawl gwirfoddolwr i ‘sandio’, crafu, glanhau a pharatoi darnau metel oddi ar Una, yn barod i'w ail-baentio. Mae hyn yn rhan hanfodol o adfer Una a sicrhau bod yr injan stêm yn cael ei chadw ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol, gan fod paent ffres yn helpu i amddiffyn y metel. 

"Mae'r diwrnod a dreuliais yn gweithio ar Una wedi fy arwain at ddilyn y cyfle i wirfoddoli ar brosiectau eraill o fewn Safle Treftadaeth Lechi Gogledd-orllewin Cymru... Fe wnes i fwynhau'r diwrnod yn fawr" 

- David, gwirfoddolwr

Diolch yn fawr i bawb ddoth draw i Finffordd ar ddyddiau oer gaeafol i helpu ni efo Una. Braf oedd cael rhannu hanes yr injan stêm bach, a gweld eich brwdfrydedd.

Wrth i'r gwaith barhau ar Una, rydym yn gobeithio cynnig mwy o gyfleoedd i bobl ymgysylltu â'r daith! Ymunwch â'n rhestr bostio i sicrhau eich bod yn cael y wybodaeth ddiweddaraf am y cyfleoedd diweddaraf:

Tanysgrifiwch i'r rhestr bostio

Ariennir y project gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri Genedlaethol, Llywodraeth y DU drwy Gyngor Gwynedd fel rhan o brosiect Llewyrch o'r Llechi, Llywodraeth Cymru gan gynnwys y Rhaglen Cyfleusterau Cymunedol, Sefydliad Wolfson a Sefydliad Garfield Weston a chyllidwyr eraill. Rydym yn hynod ddiolchgar i'n holl gyllidwyr am eu cefnogaeth.