Locomotif stêm Richard Trevithick 15 Rhagfyr 2008 Yr atgynhyrchiad o'r locomotif yn ei gartref presennol, Amgueddfa Genedlaethol y Glannau. Loco PenydarrenAr 21 Chwefror 1804, rhedodd y daith rheilffordd gyntaf am 9 milltir o weithfeydd haearn Penydarren i Gamlas Merthyr–Caerdydd, gan gyrraedd cyflymder o bron pum milltir yr awr. Aeth nifer o flynyddoedd heibio cyn bod trenau stêm yn dod yn fasnachol ymarferol, ond does dim amheuaeth nad Trevithick yn hytrach na George Stephenson oedd gwir dad y rheilffyrdd.Ym 1803, aeth Richard Trevithick i weithio gyda Samuel Homfray, perchennog gwaith haearn Penydarren ym Merthyr Tudful. Roedd Homfray'n ymddiddori’n fawr yn yr injans gwasgedd uchel yr oedd y dyn o Gernyw wedi eu datblygu a’u defnyddio yn ei injans ffordd.Anogodd Homfray Trevithick i ymchwilio i’r posibilrwydd o osod injan o’r fath mewn locomotif ar y rheilffordd newydd rhwng Penydarren a glanfa’r gamlas yn Abercynon.Richard CrawshayMae’n debyg bod Trevithick wedi dechrau gweithio ar y locomotif yn hydref 1803, ac erbyn Chwefror 1804 roedd wedi ei gwblhau. Yn ôl bob sôn, roedd Richard Crawshay, perchennog y gwaith haearn cyfagos yng Nghyfarthfa, yn amheus iawn o’r injan newydd. Betiodd ef a Homfray 500 gini’r un gyda Richard Hill, o waith haearn Plymouth, p’un a allai’r injan dynnu deg tunnell o haearn i Abercynon a thynnu’r wagenni gwag yn ôl wedyn.Aeth yr injan ar ei thaith gyntaf ar 21 Chwefror, a disgrifiodd Trevithick y daith yn fanwl:‘... ddoe aethom ar ein taith gyntaf gyda’r injan, gan dynnu deg tunnell o haearn mewn pum wagen, a saith deg o ddynion yn teithio arnynt ar hyd y ffordd ... tra ’roedd yr injan yn gweithio, teithiodd bron i bum milltir yr awr; ni roddwyd dŵr yn y boeler o’r cychwyn hyd ddiwedd y daith ... defnyddiwyd dau ganpwys o lo’.Yn anffodus, torrodd bolltyn ar y daith ’nôl a barodd i’r boeler golli dŵr, felly bu’n rhaid gwneud y tân yn llai ac ni chyrhaeddodd yr injan Benydarren tan y diwrnod canlynol. Rhoddodd hyn reswm i Crawshay honni na chyflawnwyd y daith fel y cytunwyd — ond ni wyddom a fu pen ar y mwdwl!Y gwir oedd fod yr injan yn rhy drwm i’r cledrau, ac fe’i defnyddiwyd yn ddiweddarach fel injan sefydlog i yrru morthwyl gefail yng ngwaith haearn Penydarren.Locomotif replicaAdeiladwyd y locomotif replica yn yr Amgueddfa gan ddilyn cynlluniau a dogfennau gwreiddiol Trevithick (sydd bellach yn Amgueddfa Genedlaethol Gwyddoniaeth a Diwydiant). Cafodd ei chwblhau ym 1981, ac yn union fel yr injan wreiddiol, fe dorrodd ar ei rheiliau!Allwn ni ddim orbwysleisio pwysigrwydd locomotif Trevithick. Ym 1800, ar garlam wrth farchogaeth oedd y cyflymaf y gallai dyn deithio dros dir. Ganrif yn ddiweddarach roedd rhwydwaith reilffordd yn cyrraedd cyfran helaeth o'r byd gyda threnau’n teithio’n gyson ar gyflymder o chwe deg milltir yr awr. Yn ne Cymru yn Chwefror 1804 gwelwyd cymal cyntaf y daith honno a weddnewidiodd y byd. The Penydarren locomotive - Steaming DaysFfilm fer yn dogfennu blynyddoedd cynnar y replica o locomotif Richard Trevithick yn Amgueddfa Genedlaethol y Glannau, Abertawe.
Gweithio Dramor - Ymfudo o Cymru: Copr 19 Medi 2008 Adfeilion y gweithfeydd copr yn Burra Burra, New South Wales, Awstralia Mwynglawdd copr Burra Burra, 1874. Morris Stores, Swansea, Tasmania George Mitchell Cymru oedd yn arwain y diwydiant mwyndoddi copr yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Roedd y gweithfeydd yn ardaloedd Abertawe a Threffynnon yn cynhyrchu mwy na hanner copr y byd i gyd.Roedd diwydiant copr UDA yn fwy llwyddiannus o lawer na'r diwydiant yng Nghymru. Yn Awstralia roedd cyfenwad mawr o fwynau copr a arweiniodd at dwf y tref mwyndoddi yn ardal Spencer Gulf, de Awstralia o'r 1860au ymlaen. Ymfudwyr oedd y gweithwyr yn y dyddiau cynnar, ac roedd bron pob un yn hanu o ardal Abertawe.Cymry oedd piau'r pwll a'r gwaith mwyndoddi yn Burra Burra, de Awstralia, a recriwtiwyd gweithwyr o ardal Casllwchwr a Llanelli. Yn y pendraw, sefydlu'r gweithfeydd mwyndoddi hyn fu'n bennaf gyfrifol am ddod â goruchafaeth ddiamheuol Abertawe ym marchnadoedd copr y byd i ben.Wrth i ffynonellau copr ddechrau lleihau ym Mhrydain ac Ewrop, dechreuodd Abertawe fewnforio mwynau copr o wledydd fel Chile. Yn y 1860au helpodd gweithwyr mwyndoddi o Gymru i sefydlu gweithfeydd yn Chile ac erbyn heddiw, Chile yw un o gynhyrchwyr mwyaf y byd.George MitchellGaned George yn Abertawe ym 1864, a chafodd hyfforddiant yn y gweithfeydd copr lleol. Ymfudodd i UDA ym 1888 gan weithio mewn nifer o gwmnïau mwyngloddio a smeltio copr o amgylch y wlad. Roedd yn berchen ar fwyngloddiau ac eiddo o Fecsico i Alaska ond cafodd ei ddinistrio gan fethiant ysgubol ei waith smeltio copr anferth yn Swansea, Arizona.
Gweithio Dramor - Ymfudo o Cymru: Glo 19 Medi 2008 Bythynnod mwynwyr, Denniston, Seland Newydd Stryd Fawr, Thirroul, New South Wales, Awstralia. Glofa Cymreig, Kentucky Lewis Williams, menthyg Hywel Gwyn Evans Glofa'r Tong, Kaiping, Tseina. Llythyr Lewis Williams at ei rieni, 12 Chwefror 1889 Roedd ein diwydiant glo'n llewyrchus dros ben tua diwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg a dechrau'r ugeinfed ganrif. Roedd y byd cyfan yn troi aton ni am arbenigedd a chyngor.Wrth i wledydd eraill ddechrau datblygu eu heconomi eu hunain, aethant ati i fanteisio ar ffynonellau glo lleol. Roedd gan lowyr Cymru'r sgiliau allweddol, ac o ganlyniad fe'u cyfogwyd gan gwmnïau glo tramor. Cynigiwyd cyfogau hael iddynt i ddatblygu a rheoli pyllau glo tramor. Ffurfodd y glowyr gymunedau mawr ym meysydd glo Awstralia ac America.Helpodd peirianwyr glo o Gymru i ddatblygu'r diwydiant yn Ne Affrica a hyd yn oed Tsieina, ac erbyn heddiw mae Tsieina'n cynhyrchu ac yn defnyddio mwy o lo nag unman arall yn y byd.Aeth glowyr o Gymru i Loegr hefyd. Roedd yna gymuned fawr o Gymry yng Nghaint, lle datblygwyd y maes glo ar ddechrau'r ugeinfed ganrif.Yr ardaloedd pwysicaf lle'r aeth glowyr o Gymru I gynhyrchu glo oedd taleithiau Ohio a Pennsylvania yn UDA.Tyfodd tref Scranton, Pennsylvania yn ganolbwynt i'r casgliad mwyaf o Gymry alltud. Mae llawer o enwau strydoedd yn adlewyrchu treftadaeth yr ardal, er enghraifft, Jones Street, Evans Court ac Eynon Street. Adeiladwyd llawer o gapeli yno yn y dull Cymreig. Roedd llawer o bobl yn siarad Cymraeg, ac roedd lle pwysig i'r iaith yn y capeli, mewn Eisteddfodau ac mewn papurau newydd.Hyd yn oed os nad oedd cefnogwyr ariannol y pyllau'n Gymry neu o dras Gymreig, roedd yn well gan lawer ohonynt gyfogi rheolwyr profadol o Gymru. Yn eu tro, byddai'r rheolwyr yn tueddu i gyfogi glowyr Cymreig. Er i hyn feithrin teimlad cryf o frawdgarwch ymysg y gweithwyr o Gymru, gallai arwain at broblemau ymysg eu cydweithwyr o wledydd eraill.Lewis WilliamsGaned Lewis yn Rhiw-fawr, ym mharthau uchaf Cwm Tawe. Glöwr oedd Williams a aeth i ddosbarth nos i astudio i fod yn oruchwylydd pwll. Cafodd e, a dau Gymro arall, eu recriwtio i weithio'r pwll glo modern cyntaf yn Tsieina. Teithiodd i Kaiping ym 1888 ac mae ei lythyrau adref yn dangos ei fod e'n mwynhau'r gwaith. Yn anffodus bu farw ym Mehefin 1889.Joseph PughGaned Joseph ym Mhantygorlan, Ceredigion ym 1854. Mwyngloddiwr plwm oedd e a ymfudodd i UDA ym 1869. Daeth adref i Gymru ddwy flynedd yn ddiweddarach i weithio mewn pyllau glo yn Nowlais, Aberdâr a Chwm Rhondda tan 1880. Wedyn aeth nôl i Pennsylvania lle daeth yn enwog am suddo pyllau dwfn a phroffidiol. Bu farw ym 1903.
Gweithio Dramor - Ymfudo o Cymru: Aur 19 Medi 2008 John Davies o Dalsarnau, Gwynedd, gyda'i frawd a'i gyfaill. Reoddynt yn chwilio am aur yn Queensland, Awstralia yn y 188au
Gweithio Dramor - Ymfudo o Cymru: Haearn 19 Medi 2008 Gweithwyr Cymreig yn y gweithfeydd haearn yn Hughesovka. John Hughes yw'r ail o'r dde yn y rhes flaen
