: Tirluniau a Phortreadau

Arddangosfa gyntaf yr Argraffiadwyr

Ganed Alfred Sisley ym Mharis ym 1839 i rieni o Brydain a daeth yn un o brif aelodau'r cylch o arlunwyr ifanc a oedd yn gwrthwynebu'r gelfyddyd draddodiadol oedd yn cael ei dysgu yn yr Académie Ffrengig. Ym 1874, cynhaliodd y grŵp hwn y sioe sydd wedi cael yr enw o fod yn 'Arddangosfa gyntaf yr Argraffiadwyr'. Roedd gan Sisley luniau mewn tair o'r saith sioe nesaf a drefnwyd gan yr Argraffiadwyr rhwng 1876 a 1886.

Ni chafodd gymaint o lwyddiant â'i gyfeillion Monet, Renoir a Pissarro ac, ym 1882, enciliodd i dref fechan Moret-sur-Loing ger Fontainebleau, lle bu'n gweithio am weddill ei yrfa. Bu farw yno ym 1899.

Lluniau Sisley o dde Cymru

Yn yr haf 1897, daeth Sisley ar ymweliad â de Cymru, gan aros yn 4 Clive Place, Penarth. Ar 5 Awst, priodwyd ef ag Eugenié Lescouezec yn Neuadd y Dref, Caerdydd.

Roedd Sisley wrth ei fodd ym Mhenarth. Ar 16 Gorffennaf ysgrifennodd [cyfieithiad] "Rwy wedi bod yma ers wythnos ... Mae'r wlad yn bert iawn ac mae gweld y llongau mawr yn hwylio yn ôl a blaen i Gaerdydd yn wych ... Wn i ddim am ba hyd yr arhosaf ym Mhenarth. Rwy'n gysurus iawn yma, mewn 'tŷ lodjin' gyda phobl ddymunol iawn. Mae'r hinsawdd yn fwyn iawn ac, yn wir, bu'n rhy dwym dros y dyddiau diwethaf, yn enwedig nawr wrth i mi ysgrifennu hwn. Rwy'n gobeithio gwneud defnydd da o'r hyn a welaf o'm cwmpas a mynd yn ôl i Moret tua mis Hydref".

Tynnodd Sisley rhyw 19 o ddarluniau olew o Benarth a Bae Langland ger Abertawe (lle'r arhosodd o 15 Awst tan nes iddo fynd yn ôl i Moret ar 1 Hydref). Y rhain oedd ei unig forluniau ac maent yn cyfleu ynni a chyffro darganfyddiad newydd. Mae morluniau Penarth yn fwy atmosfferig na lluniau Langland sy'n dal gwres mawr a golau Penrhyn Gŵyr yn effeithiol iawn.

Gwyddom o ble y tynnwyd chwech o luniau Penarth. Mae un yn dangos coeden ar ymyl y clogwyn a llongau a phier Penarth yn y cefndir. Mae dau'n dangos yr olygfa tua'r gogledd i fyny Môr Hafren ac mae tri'n dangos yr olygfa tua'r de yn edrych ar hyd ymyl y clogwyn i gyfeiriad Larnog. Un o'r golygfeydd hyn tua'r de yw La falaise a Penarth.

Mae goleuni'r hwyr yn dod i mewn ar ogwydd llym o'r gorllewin gan daflu cysgod porffor golau o'r clogwyn serth dros y traeth oddi isod. Mae'r môr ar drai ac mae creigiau Trwyn Ranny a Thrwyn Larnog i'w gweld yn glir.

Ar 4 Hydref 1897, dyma a ddywedwyd mewn erthygl ym mhapur Ffrangegr Le Journal [cyfieithiad]: "Daeth y meistr Argraffiadol â chyfres o forluniau penigamp o Benarth a Bae Langland. Ynddynt, mae awyrgylch rhyfedd y dirwedd honno, sy'n ardal ddieithr i arlunwyr, yn cael ei gyfleu â chelfyddyd sydd mor hudolus ag ydyw o bersonol."

Mae gweledigaeth Sisley'n arwydd o newid sylfaenol yn y ffordd o ddehongli tirwedd Cymru ac mae'r ffordd newydd hon yn disodli dull Rhamantaidd Turner a'i olynwyr. Agorodd Sisley a'i gyd-Argraffiadwyr ffordd newydd ar gyfer y genhedlaeth nesaf, a arweiniwyd gan yr arlunwyr o Gymry, Augustus John a James Dickson Innes.

Mae Samuel Palmer yn un o arlunwyr tirluniau pwysicaf Prydain o’r Cyfnod Rhamantaidd. Tirlun o’r enw Codiad yr Ehedydd [‘The Rising of the Lark’] yw’r cyntaf o ddarluniau Palmer i gyrraedd casgliadau Amgueddfa Cymru.

Codiad yr Ehedydd

gan Samuel Palmer
Derbyniwyd 1990; Rhodd; Sidney Leigh trwy Gronfa Genedlaethol y Casgliadau Celfyddyd

Samuel Palmer (1805–51)

Mab llyfrwerthwr o Lundain oedd Samuel Palmer. Cyfarfu Palmer â William Blake (1757–1827) ym 1824 a chafodd y bardd a’r arlunydd arbennig hwn ddylanwad mawr ar ei waith.

Ymgartrefodd Palmer ym mhentref Shoreham yng Nghaint. Aeth ati i greu iaith symbolaidd, gan ddefnyddio’i luniau i ddathlu ffrwythlondeb a symlrwydd gwledig y byd cyn y chwyldro diwydiannol.

Roedd gwaith diweddarach Palmer yn fwy confensiynol a naturiolaidd. Teithiodd i Gymru a rhannau eraill o Brydain tua dechrau’r 1830au, ond ni chafodd ei ysbrydoli gymaint yn unman ag yn Shoreham.

Ar ôl priodi â Hannah, merch yr arlunydd John Linnell (1792–1882), roedd yn tueddu i dynnu lluniau i geisio bodloni gofynion y farchnad.

Cerdd yn ysbrydoli

Ysbrydolwyd Codiad yr Ehedydd gan linellau o L’Allegro gan y bardd John Milton (1608–1674), un o ffefrynnau’r arlunydd:

‘To hear the lark begin his flight,
And, singing, startle the dull night,
From his watch-tower in the skies,
Till the dappled dawn doth rise’

Trwy ddarlunio’r wawr yn torri a chân lawen yr ehedydd, mae Palmer yn awgrymu cychwyn newydd. Mae’n bosib bod y bugail sy’n agor y giât i’r oen fynd trwyddi i’r tiroedd eang y tu hwnt yn symbol o gychwyn bywyd newydd.

Seiliodd Palmer y darlun olew hwn ar ddyluniad manwl a dynnodd tua diwedd ei gyfnod yn Shoreham. Ysgrifennodd ei fab Alfred Herbert Palmer am y llun yn ei fywgraffiad, The Life of Samuel Palmer. Awgrymodd fod ei dad wedi’i baentio yn fuan ar ôl dychwelyd o’r Eidal ym 1839.

Y Cyfnod Rhamantaidd

Mae’r llun hwn yn perthyn i’r Cyfnod Rhamantaidd. Yn y cyfnod hwn, roedd llawer o arlunwyr, cerddorion ac awduron yn ceisio ail-greu ffordd wledig o fyw a oedd, yn eu barn nhw, yn cael ei cholli oherwydd dyfodiad diwydiant.

Yn ystod y blynyddoedd diwethaf, mae'r Amgueddfa wedi bod yn archwilio nifer o baentiadau o'r casgliadau gan Richard Wilson. Gall offer gwyddonol modern ddatgelu manylion cuddiedig ynglŷn â'r strwythur a'r deunyddiau a ddefnyddiwyd yn y paentiadau hyn. Mae'r canlyniadau'n ffurfio darlun diddorol o arddull gweithio'r arlunydd, ac wedi arwain at ddarganfod tarddiad rhai o'r paentiadau sy'n peri'r mwyaf o ansicrwydd o blith gwaith Wilson.

Golau Isgoch

Defnyddiwyd golau isgoch i weld a wnaeth yr arlunydd addasu neu beintio dros rai o'r paentiadau. Mae golau isgoch yn gallu treiddio unrhyw liw heblaw'r pigmentau glas dyfnaf, i ddatgelu unrhyw arlliwiau tywyll a osodwyd ar y grwnd o liw golau. Darganfuwyd bod yna luniau o dan y braslun olew Castell Dolbadarn (NMW A 5203) a'r paentiad mawr gorffenedig o'r un testun (NMW A 72). Yn y braslun olew, mae pont yn croesi afon yng nghefndir y tan-lun, a ffens ar ochr dde'r blaendir. Ni ddefnyddiwyd y nodweddion hyn yn y braslun terfynol. Hefyd, mae Mynydd yr Wyddfa'n cael ei gynnwys yng nghefndir y fersiwn beintiedig, ac mae'r adeiladau pell ar lan yr afon wedi'u symud yn bellach i'r chwith. Mae ei allu i ailwampio ei gynlluniau'n dod ag amrywiaeth i'r fersiynau niferus a baentiodd o'r un testunau, ac mae'n help i esbonio sut y rhoddodd ymddangosiad mawreddog a chlasurol i'w olygfeydd Cymreig a Seisnig.

Strwythur Paent a Deunyddiau

Drwy ddefnyddio pelydr-x ar waith Wilson roedd modd archwilio strwythur ei baentiadau. Mae pelydrau-x yn treiddio'n rhwydd i rai deunyddiau, ond mae'n cael ei adlewyrchu gan eraill. Daw rhai pigmentau, a ddefnyddir yn draddodiadol mewn paentiadau olew, o fetelau trwm megis mercwri, cadmiwm a phlwm. Gwyn plwm oedd un o'r rhai mwyaf cyffredin i gael ei ddefnyddio. Mae pelydr-x yn dangos strwythur y paentiad, ac unrhyw newidiadau posibl a wnaed gan ddefnyddio gwyn plwm. Fel arfer byddai Wilson yn paentio awyr gyda chymysgedd o wyn plwm a phigment glas, ond dim ond at y gorwel, gan ddilyn ymylon unrhyw goed a dail a amlinellwyd yn erbyn yr awyr. Paentiwyd y blaendir a'r coed gyda lliwiau daearol yn bennaf, sy'n cael eu treiddio'n hawdd gan belydrau-x. Dylai pelydr-x nodweddiadol o baentiad gan Wilson ddangos cyferbyniad cryf rhwng awyr a darnau o flaendir. Yr enghraifft mwyaf clir o hyn yw Castell Caernarfon (NMW A 73). Gellir tybio felly nad Wilson sy'n gyfrifol am unrhyw dirluniau lle mae'r nodweddion hyn ar goll.

Mae rhai o'r paentiadau a archwiliwyd hyd yn hyn yn dangos bod Wilson weithiau'n ailweithio eu cyfansoddiad yn gyfan gwbl. Cychwynnwyd Dinas Bran (NMW A 3277) yn wreiddiol fel Golygfa o Tivoli (gweler NMW A 495). Gwelir y dref sydd ar lethrau'r bryn yn glir o dan belydr-x, yn ogystal â'r gysegrfa ar ymyl y ffordd, sy'n ymddangos mewn lluniau eraill ar yr un testun. Byddai hefyd yn ailddefnyddio cynfas yn achlysurol. Paentiwyd Castell Dolbadarn (NMW A 72) dros bortread o fenyw, ac fe baentiwyd Tirlun gyda Banditti o amgylch Pabell (NMW A 69) dros noethen yn lledorwedd yn y dull Fenisaidd.

Microsgopau pwerus

Cymerwyd samplau bach o baent ac edrychwyd arnynt o dan ficrosgopau eithriadol o bwerus.

Mae'r pigmentau a ddarganfuwyd yn y paent yn cydweddu'n union, bron, gyda'r palet a ddefnyddiodd Wilson. Glas Prwsiaidd ag indigo wedi'u cymysgu gyda phlwm yw'r prif bigmentau a welir yn ei awyr, a cheir ocr, melyn Naples, llynoedd coch a melyn, glas Prwsiaidd ac indigo yn y dail a'r blaendiroedd. Fodd bynnag nid ydym eto wedi dod o hyd i ddulas, a ddefnyddiodd Wilson i gwblhau ei awyr yn ôl ei gyfoedion.

Profi Ffugweithiau

Er y byddai'r mwyafrif o ddilynwyr agos Wilson wedi defnyddio paletau tebyg iawn i un eu meistr, mae'r math yma o ddadansoddi modern wedi profi bod dynwarediadau diweddarach yn ffug, gan eu bod yn cynnwys pigmentau na ddefnyddiwyd yng nghyfnod Wilson. Mae'r rhain yn cynnwys NMW A 5195 Golygfa Arfordirol ger Naples, sy'n cynnwys glas cobalt, a ddefnyddiwyd yn gyntaf ym 1817, a NMW A 5206 Castell Cilgerran sydd â grwnd sy'n cynnwys grisial trwm, a ddefnyddiwyd gyntaf ddiwedd y 18fed ganrif.

Mae'r ymchwil wedi cynhyrchu gwybodaeth hanfodol er mwyn cynyddu'r ddealltwriaeth hanesyddol am ddarnau unigol Wilson, a rhai casgliadau pendant ynglŷn â statws paentiadau o darddiad amheus.

Amgueddfa Cymru yw perchennog y casgliad mwyaf o baentiadau Richard Wilson y tu allan i Lundain, ac mae dros 20 o baentiadau yn ei storfeydd, ac ar ddangos i'r cyhoedd.

Yr Artist

Ganed a magwyd

Richard Wilson ym Mhenegoes , Sir Drefaldwyn, ac fe symudodd i Lundain ym 1729 i dderbyn hyfforddiant gan Thomas Wright fel paentiwr portreadau. Yn dilyn ei brentisiaeth ym 1735, dechreuodd gynhyrchu portreadau o eisteddwyr o Gymru a Lloegr. Ym 1750 gadawodd Lundain am Rufain, a bu yno tan 1757. Yn ystod y cyfnod hwn datblygodd sgiliau newydd fel arlunydd tirluniau yn y dull clasurol mawr, yn dilyn esiampl Poussin, Claude a Zuccarelli.

Pan ddychwelodd i Lundain fe gyflogodd nifer o brentisiaid, gyda Thomas Jones a Joseph Farington ymysg y disgyblion a oedd yn talu, ac fe fabwysiadodd y ddau ohonynt rai o arferion stiwdio Wilson.

Dros y pymtheng mlynedd nesaf cynhyrchodd nifer fawr o dirluniau Eidalaidd, Seisnig a Chymreig, gan ailadrodd droeon y testunau mwyaf poblogaidd. Yn raddol, diflannodd y farchnad am baentiadau felly, a lleihawyd ei incwm. Roedd yn un o'r aelodau a sefydlodd yr Academi Frenhinol ym 1768, a chafodd ei gyflogi ganddynt yn llyfrgellydd ar gyflog o £50 y flwyddyn. Dirywiodd ei iechyd yn raddol, ac aeth i ymddeol yng Ngholomendy, ger Yr Wyddgrug, lle bu farw ym 1782.

Techneg Paentio Portreadau

Mae portreadau cyntaf Wilson yn dyddio o 1740-50, ac maent yn adlewyrchu chwaeth ei gyfnod. Fel arfer, darlunnir pen ac ysgwyddau unigolion o fewn hirgrwn, gyda'r cefndir addas yn adleisio dyheadau'r eisteddwyr. Roedd Wilson yn trin paent yn rhydd ac yn feistrolgar, ac mae hyn yn amlwg yn nillad ei eisteddwyr, sy'n dangos manylion y ffasneri a nodweddion addurnol eraill. Peintiai Wilson arlliwiau croen mewn tri cham. Byddai elfennau sylfaenol yr wyneb yn cael eu sefydlu trwy ddefnyddio arlliw tywyll ar gyfer lliwiau tywyll, ac arlliw golau ar gyfer lliw cnawd cyffredinol. Ar ôl i'r cyntaf sychu, byddai'r ail beintiad yn dwysáu'r lliwiau golau, gwydro'r lliwiau tywyll, ac yn ychwanegu lliw fflamgoch i'r gwefusau a'r bochau. Byddai'r peintiad olaf, neu'r trydydd, yn gyfle i wneud gwelliannau terfynol i'r gwydro.

Nodwedd neilltuol o'i bortreadau yw'r tanbaent llwyd, a adawyd heb ei orchuddio, i ffurfio arlliw canolig ar gyfer lliw croen. Mae hyn yn amlwg iawn yn y portreadau o

Richard Owen (NMW A 5005) a'r Maid of Honour (NMW A 67).

Technegau Paentio Tirluniau

Penderfynodd Wilson adael portreadau a chanolbwyntio ar baentio tirluniau tra oedd yn yr Eidal. Cynhyrchwyd ei dirluniau drwy wneud tan ddarlun o baent brown yn gyntaf, cyn ychwanegu'r 'lliwiau pŵl' (dead-colouring), tasg a roddwyd i'r prentisiaid stiwdio. Ychwanegwyd haenau tenau o liw yn ystod y cam hwn; Glas Prwsiaidd a llwyd-frown ar gyfer yr awyr, a chymysgedd o bigmentau coch a glas ar gyfer y tirlun. Byddai lliw yn cael ei osod mewn trwch yn dibynnu ar y dyfnder arlliw oedd ei angen, a fyddai'n amlygu arlliw golau'r grwnd tuag at y gorwel. Ar ôl i'r lliwiau pŵl sychu, gosodwyd olew ar y darlun cyn yr ail beintiad.

Ar gyfer y blaendir, dywed Joseph Farington bod Wilson wedi 'mynd drosodd eildro, gan ddwysau pob rhan gyda lliw a dyfnhau'r cysgodion, ond yn llonydd, yn frown, yn rhydd ac yn fflat, wedi'i adael mewn cyflwr i gael ei orffen: yr hanner-arlliwiau wedi'u gosod, ond heb oleubwyntio.' Wrth beintio'r blaendir am y trydydd tro, byddai Wilson yn newid yr arlliwiau, gan ychwanegu'r eglurder angenrheidiol i'r gwahanol wrthrychau, cyn eu gwydro ag arlliwiau cyfoethog a chynnes, ac ychwanegu arlliwiau solet drostynt.

Ar y llaw arall, gweithiwyd yr awyr a'r tirlun pell yn wlyb ar baent gwlyb ar ôl cwblhau'r lliwio pŵl gwreiddiol, yn hytrach nag mewn dau gam ar wahân. Roedd hyn yn galluogi Wilson i gymysgu'r cymylau gyda glas yr awyr, gan ddefnyddio dulas yn hytrach na glas Prwsiaidd ar gyfer y cam hwn o'r peintio, mae'n debyg. Yn olaf addaswyd y gorwel a meddalwyd y pellter gyda llwydfrown eto yn ôl yr angen.

Ymarfer Arlunio

Roedd arlunio yn bwysig i Wilson, a neilltuwyd y flwyddyn gyntaf o hyfforddiant ei ddisgyblion ar gyfer arlunio, a roddai sail dda iddynt 'yn egwyddorion golau a chysgod heb gael eu dallu a'u camarwain gan gyffro lliwiau'.

Mae'r rhan fwyaf o'i luniau sydd wedi goroesi yn dyddio o'i ymweliad â'r Eidal (1750 -7). Mae'r rhain yn cynnwys astudiaethau uniongyrchol o fyd natur, a chynlluniau o'i ddychymyg ei hun. Ei hoff gyfrwng oedd sialc du a stwmp ar bapur llwyd. Defnyddiodd y lluniau hyn fel ysbrydoliaeth ar gyfer ei beintiadau olew, ond pur anaml y byddai'n eu trosi i baent yn uniongyrchol. Roedd yn ailwampio'r cynlluniau gwreiddiol hyn ac yn gwneud addasiadau cyson wrth beintio.

Yn ogystal â hyn, byddai ei liwiau wedi deillio o'i gof gweledol neu ei ddychymyg gan nad oedd yn cymeradwyo brasluniau wedi'u harlliwio, ac ni fyddai'n defnyddio dyfrlliwiau i wneud astudiaethau o fyd natur.

Palet Wilson yn ôl Paul Sandby o Artists and their Friends in England 1700-1799, gan Whitley. (cyhoeddwyd gan Medici Society 1928)

Palet Wilson:

Cofnodwyd palet Wilson gan Joseph Farington, a oedd yn ddisgybl iddo ym 1763, ac un o'i ffrindiau, y dyfrlliwiwr Paul Sandby. Mae eu hadroddiadau'n amrywio ychydig, ond gyda'i gilydd maent yn rhoi'r amrediad o bigmentau y byddem yn disgwyl eu gweld yn ei beintiadau.

Gleision: dulas, glas Prwseg, indigo
Chochion: fermiliwn, coch golau, cochliw
Melynion: ocr melyn, melynlliw, melyn Naples, pinc-frown
Browniau: Ocr Rhufeinig, sienna llosg
Gwyrddion: terre verte
White: gwyn plwm
Black: du ifori neu asgwrn

Cipolwg:

• 1714: Ganed yn Sir Drefaldwyn
• 1728: Symudodd i Lundain i fwrw prentisiaeth gyda Thomas Wright
• 1735: Daeth yn baentiwr cydnabyddedig
• 1750: Teithiodd i Rufain i ddatblygu ei allu i baentio yn arddull Poussin, Claude a Zuccarelli
• 1757: Dychwelodd i Lundain i hyfforddi disgyblion megis Thomas Jones a Joseph Farington
• 1768: Aelod Sefydlu'r Academi Frenhinol
• 1772: Fe'i penodwyd yn Llyfrgellydd yr Academi Frenhinol
• 1782: Bu farw yn yr Wyddgrug

Dewch ar daith trwy bum can mlynedd o hanes Cymru. Mae’r oriel yma’n cyflwyno rhai o wynebau mwyaf difyr Cymru, wynebau o fyd gwleidyddiaeth, y theatr, chwaraeon ac with gwrs llenyddiaeth — dynion a merched a newidiodd Cymru eu hoes. Mae’r oriel yn cynnwys gwaith amrywiaeth anhygoel o artistiad, rhai ohonynt mor gyfarwydd ag Augustus John a Hogarth, ac eraill yn fwy o agoriad llygaid.