Yn y 1650au y cafodd pwnsh ei yfed gyntaf ym Mhrydain, tua'r un amser ag y dechreuwyd yfed te, coffi a siocled poeth. Erbyn troad y bedwaredd ganrif ar bymtheg roedd yn ddiod hynod boblogaidd.

Gwneud pwnsh

Cai pwnsh ei wneud drwy ddefnyddio cymysgedd o gynhwysion drud wedi'u mewnforio. Rym neu frandi fyddai'r alcohol gyda siwgr, ffrwythau sitrws, sbeis — siafins nytmeg fel arfer — a dŵr wedi'u hychwanegu.

Y Fowlen Bwnsh

Cai pwnsh ei weini, gan ddefnyddio lletwad cywrain, o bowlenni mawr i wydrau unigol (Ffigwr 1). Un o'r powlenni pwnsh pwysicaf yng nghasgliad Amgueddfa Cymru yw'r un a ddyluniwyd gan Robert Adam ar gyfer Syr Watkin Williams-Wynn (Ffigwr 2). Cafodd ei chomisiynu i ddathlu llwyddiant Fop, ceffyl Syr Watkin, yn Rasys Caer a byddai wedi cael ei arddangos mewn lle amlwg ar ddresel ei gartref ffasiynol yn Llundain.

Yfwyd pwnsh yn aml yng nghyfarfodydd clybiau a chymdeithasau a gynhaliwyd mewn tafarndai, tai coffi neu dai pwnsh arbennig fel arfer (Ffigwr 3). Dynion yn unig bron fyddai'n mynychu'r rhain. Mae'n debyg bod yfed pwnsh yn arfer hynod gymdeithasol fyddai'n atgyfnerthu perthynas gymdeithasol. Mae llythyr a gyhoeddwyd ym 1736 yn disgrifio hyn yn huawdl:

Cai powlenni pwnsh eu gwneud i goffau digwyddiadau arbennig; byddent yn cael eu haddurno ag enwau gildiau neu gymdeithasau, neu symbolau gwrywaidd fel llongau. Mae enghraifft ddiddorol yng nghasgliad Amgueddfa Cymru sydd ag arysgrifiad arni yn dweud 'Edward Jones Scoole Master 1751' (Ffigwr 4) a phaentiad o athro yn darllen gyda'i ddisgyblion. Mae'n hawdd meddwl am Edward Jones yn comisiynu gwrthrych mor bersonol neu yn ei dderbyn fel rhodd.

Partïon gwyllt ac anwar

Yn ystod hanner cyntaf y ddeunawfed ganrif, roedd poeni mawr am beryglon alcoholiaeth, yn bennaf oherwydd y cyflenwad helaeth a rhad o gin cartref oedd ar gael. Roedd camymddwyn yn cael ei feio'n aml ar yfed pwnsh yn ormodol.

Roedd yfed yn ormodol yn gyffredinol yn cael ei gysylltu â dirywiad moesol, a cai partïon pwnsh eu dychanu fel nosweithiau gwyllt ac anwar gan artistiaid y cyfnod. Mae'n debyg daw'r darlun enwocaf o barti pwnsh yw Sgwrs Fodern am Hanner Nos gan William Hogarth, a gyhoeddwyd ym 1732/33. Roedd yn hynod boblogaidd a cyn hir roedd yn cael ei gopïo ar bowlenni pwnsh a llestri eraill a ddefnyddid i yfed a gweini alcohol. (Ffigwr 5).

Yfed yn ormodol

Mae cofnodion yr Old Bailey yn aml yn cefnogi'r cysylltiad rhwng yfed pwnsh yn ormodol ag ymddygiad anghymdeithasol a throseddol hyd yn oed. Mae hyn yn cynnwys dwyn powlenni pwnsh drud o dafarndai a chartrefi a rhannu powlen o bwnsh gyda dioddefwr cyn eu twyllo.

O tua'r 1750au ymlaen, dechreuwyd gweini pwnsh o lestri pwnsh porslen a phriddwaith. Mae ffurf ac addurn y rhain yn debyg iawn i debotau yn aml, ond eu bod yn llawer mwy (Ffigwr 6). Yn wahanol i bowlenni pwnsh agored, roedd llestri pwnsh yn galluogi un gweinydd i reoli'r dogni — fel gyda the. Efallai y byddai pobl wedi ystyried y gweini rheoledig yma yn fwy gwâr a chwaethus na phowlenni pwnsh agored, lle gallai pobl weini eu hunain ac yfed yn ormodol yn hawdd iawn.

Roedd poblogrwydd yfed pwnsh ar ei anterth yn nghanol y ddeunawfed ganrif, ond roedd pobl yn dal i'w fwynhau yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Gwnaed powlen bwnsh briddwaith gain ar gyfer John Richardson gan Grochendy Cambrian ym 1845. Ef oedd maer Abertawe'r flwyddyn honno (Ffigwr 7). Mae'n ddiddorol taw comisiynu'r fowlen fel rhodd i'w wŷr newydd-anedig a wnaeth ac mae arfbais Richardson yn addurno'r fowlen. Mae rhan o'r arysgrifiad arni yn tystio i'r mwynhad a gaiff pobl wrth yfed o'r fowlen; 'GAILY STILL OUR MOMENTS ROLL, WHILST WE QUAFF THE FLOWING BOWL'.

Yn draddodiadol, bu statws cymdeithasol artistiaid yn isel. I ennill parch darpar gleientiaid, roedd ar artist angen addysg gyffredinol dda, yn cynnwys peth gwybodaeth ynglŷn â geometreg, hanes clasurol a llenyddiaeth. Roedd nifer ohonynt felly'n feibion i bobl broffesiynol neu fasnachwyr dosbarth-canol.

I raddau helaeth roedd hyfforddiant artist yn dal i fod yn seiliedig ar y system prentisiaeth draddodiadol. Âi'n ddisgybl i artist profiadol, gan dalu ffi iddo. Yn gyfnewid am hyn dysgwyd sgiliau technegol paratoi paent a chynfasau iddo, a dysgai drwy esiampl a thrwy gyflawni tasgau cyffredin.

Sylweddolwyd bod angen hyfforddiant mwy ffurfiol a strwythuredig hefyd, ac roedd nifer o ysgolion darlunio yn Llundain. Mynychodd yr arlunydd Cymreig Thomas Jones ddwy o'r rhain am ddeunaw mis cyn treulio dwy flynedd yn astudio dan adain Richard Wilson.

Wedi iddo ennill sgiliau o safon dderbyniol, gallai artist ganfod gwaith fel cynorthwy-ydd cyflogedig, ond byddai'n rhaid iddo sefydlu ei stiwdio ei hun yn y pen draw. Pe bai'n gallu fforddio hynny, roedd cyfnod o astudiaeth dramor yn gam hanfodol yn natblygiad ei yrfa. Aeth bron i ddau gant o artistiaid o Brydain ac Iwerddon i deithio yn yr Eidal yn ystod y ddeunawfed ganrif.

Arbenigo

Roedd yn rhaid i artistiaid Prydeinig o'r ddeunawfed ganrif ddatblygu sgil arbennig i ddenu cwsmeriaid drwy arbenigo mewn un o blith nifer o 'ganghennau' peintio. Ystyriai damcaniaethwyr mai lluniau hanes, gweithiau â negeseuon moesol, yn aml yn seiliedig ar hen hanes, oedd ffurf 'uchaf' celfyddyd. Mewn gwirionedd bodlonwyd y galw am luniau hanes gan yr Hen Feistri Ewropeaidd a gasglwyd gan gyfoethogion.

Portreadwyr oedd y mwyafrif o'r arlunwyr Prydeinig, gan fod bron pawb a fedrai fforddio hynny'n comisiynu portread — mewn miniatur neu mewn sialc neu bensil, os oedd peintiad olew yn rhy ddrud. Yn gyfrwys, sebonai Reynolds ei gleientiaid cyfoethog â chyffyrddiadau yn arddull yr Hen Feistri yn ei bortreadau mawr ohonynt. Datblygodd rhai artistiaid, Hogarth yn arbennig, y darlun ymddiddan o ffigyrau'n rhyngweithio mewn lleoliad domestig neu beintiadau 'ffansi' neu genre o fywyd modern. Enillodd eraill eu lle drwy beintio anifeiliaid, llongau neu flodau.

Tyfodd poblogrwydd peintio tirluniau wrth i agweddau pobl at natur newid. O fod yn ddelweddau o lefydd, daeth yn ffordd o fynegi delfrydau ac emosiynau. Roedd Richard Wilson yn arbenigo mewn tirluniau oedd yn cyfleu tawelwch y byd clasurol. Ceisiodd eraill gyfleu prydferthwch a mawredd byd natur.

Geni proffesiwn

I ennill statws ac arian, bu'n rhaid i artistiaid gefnu ar eu gwreiddiau fel crefftwyr a sefydlu gyrfa broffesiynol. Gwnaethant hyn drwy ddod yn fwy medrus, ond yn arbennig drwy sefydlu clybiau a chymdeithasau. Roedd y rhain yn hyrwyddo buddiannau'r aelodau, yn enwedig trwy arddangosiadau, gan gau allan y rhai nad oedd yn ddigon da.

Ym 1768 sefydlwyd yr Academi Gelf Frenhinol gan nifer o artistiaid blaenllaw oedd yn anfodlon â'r Gymdeithas Artistiaid oedd yn fwy o lawer. Roedd aelodaeth yn gyfyngedig a thrwy etholiad yn unig. Eu Llywydd cyntaf oedd Syr Joshua Reynolds (1723-1792), peintiwr portreadau a damcaniaethwr, a gymdeithasai'n rhwydd ag elît y cyfnod. Roedd yr Academi'n hyrwyddo statws proffesiynol artistiaid ac yn darparu hyfforddiant. Gallai llwyddiant yn ei harddangosfa flynyddol sicrhau enw da artist.

Cynhaliwyd arddangosfeydd yr Academi Frenhinol yn 'Ystafell Fawr' Somerset House o 1780 ymlaen. Câi'r lluniau eu hongian o'r llawr i'r nenfwd, a'r artistiaid yn cynllwynio i gael eu gwaith 'ar y llinell' - sef lefel llygaid y darpar-brynwyr.

Roedd ar artist angen adeilad addas mewn ardal ffasiynol hefyd, er mwyn derbyn cleientiaid ac arddangos ei waith. Roedd y rhain yn ddrud ac yn codi prisiau artist llwyddiannus. Yn ei anterth gallai Reynolds godi £200 am bortread maint llawn, swm oedd bryd hynny'n gyflog blynyddol i berson dosbarth-canol.

O'r bedwaredd ganrif ar ddeg i'r unfed ganrif ar bymtheg, datblygodd ysgolheigion ac artistiaid yr Eidal ddiddordeb newydd yn niwylliannau hynafol Gwlad Groeg a Rhufain. Aeth penseiri ac artistiaid ati i ail-greu a gwella'r hen fyd drwy ddefnyddio arddull glasurol ar gyfer adeiladau, addurniadau, darluniau a cherfluniau. 'Y Dadeni' yw ein henw ni ar y cyfnod hwn.

Fflorens oedd canolbwynt y Dadeni yn y bedwaredd ganrif ar ddeg a'r bymthegfed ganrif. Hi oedd canolfan ariannol Ewrop a dinas fwyaf llewyrchus yr Eidal. Gyda chefnogaeth y Medici a theuluoedd blaenllaw eraill, ffynnodd y celfyddydau. O dipyn i beth, lledaenodd y Dadeni i daleithiau dinesig eraill yr Eidal, i ddinasoedd mawr fel Fenis a Milan yn y gogledd, a dinasoedd llai fel Mantua ac Urbino.

O ddiwedd y bymthegfed ganrif ymlaen, bu artistiaid Fflorentaidd fel Leonardo, Michelangelo a Raphael yn gweithio i gyfres o Babau yn y Fatican yn Rhufain.

O ddechrau'r unfed ganrif ar bymtheg ymlaen, dechreuodd syniadau'r Dadeni ledaenu i weddill Ewrop, yn arbennig Ffrainc, yr Iseldiroedd a'r Almaen, ac yn ddiweddarach i Brydain. Byddai artistiaid yn teithio dramor i chwilio am waith a rhannu syniadau, a chynorthwyodd y dechnoleg argraffu newydd i ledaenu arddulliau'n gyflym.

Arddull a Symbolaeth

Celfyddyd Gwlad Groeg a Rhufain glasurol oedd prif ysbrydoliaeth artistiaid y Dadeni. Roeddent hefyd yn ceisio gwella arni, er enghraifft drwy berffeithio'r system newydd ar gyfer persbectif llinol. Mae portreadau peintiedig ac allorluniau, delwau wedi'u cerfio a'u castio, oll yn dangos modd yr artistiaid o astudio cerfluniau, gemau, darnau arian a medalau'r hen fyd. Defnyddiai'r penseiri nodweddion o hen adeiladau Rhufeinig — colofnau, bwâu, cromenni — mewn ffyrdd newydd ac anturus. Cynhyrchwyd amrywiaeth eang o wrthrychau bob dydd, o gadwynau i wydrau gwin, er mwyn creu naws glasurol ym mywydau'r cyfoethogion. A châi'r rhain eu haddurno â motiffau o ffynonellau hynafol.

Byddai elît addysgedig y Dadeni'n prynu gweithiau celf fel symbol o'r rhinweddau cymdeithasol a diwylliannol yr oeddent wedi eu hetifeddu o'r hen fyd. Byddent yn arddangos crefftwaith modern — crochenwaith maiolica, gwydr, darluniau, medalau a ffurfiau efydd — ochr yn ochr â hen bethau clasurol. Rhoddwyd gwerth mawr ar gyfeiriadau clasurol mewn testunau ac mewn addurniadau, yn ogystal â defnydd medrus o ddeunyddiau.

Yn ddiweddarach yn yr unfed ganrif ar bymtheg, datblygodd arddull o orliwio a elwir yn Ddarddulliaeth. O tua 1600 ymlaen, daeth arddull mwy dramatig ac emosiynol y Baróc i'r amlwg — oedd yn addas iawn i hyrwyddo themâu crefyddol y Gwrthddiwygiad Catholig.

Tirlunwyr y Gogledd yn Rhufain

Sbardunodd y Dadeni werthfawrogiad a diddordeb cynyddol ym myd natur. Defnyddiwyd tirluniau'n aml fel cefndir i beintiadau crefyddol. Yn raddol fe ddaeth peintio tirluniau yn fwy derbyniol fel celfyddyd yn ei rhinwedd ei hun yn ystod yr unfed ganrif ar bymtheg. Yn yr ail ganrif ar bymtheg, daeth tirluniau'n fwyfwy poblogaidd, er bod straeon clasurol neu Feiblaidd yn dal i fod yn y blaendir yn aml.

Yn ystod yr ail ganrif ar bymtheg, heidiodd arlunwyr i Rufain o bob rhan o Ewrop. Cawsant eu denu yno gan brydferthwch ei chefn gwlad a'i hadfeilion clasurol. Yr arlunwyr hyn a ddatblygodd yr arddull a elwid yn dirluniaeth glasurol. Byddai'r arlunwyr Ffrengig, Claude Lorraine a Nicolas Poussin, yn darlunio natur yn llonydd a rhamantus, gan osod pob coeden a chraig yn ofalus i greu cyfanwaith delfrydol a chytbwys.

Sut ddaeth y gweithiau celf hyn i Gymru?

Gwyddom fod ambell i beintiad Ewropeaidd i'w gael yng nghartrefi Cymru yn hanner olaf yr ail ganrif ar bymtheg. Erbyn y 1770au roedd casglu gweithiau celf wedi ennill ei blwyf fel un o ddifyrion y bonedd. Byddai tirfeddianwyr o Gymru, fel

Syr Watkin Williams-Wynn , yn prynu peintiadau Eidalaidd, Ffrengig ac Iseldiraidd o'r ail ganrif ar bymtheg. Byddent hefyd yn prynu hynafiaethau clasurol, ac yn comisiynu gwaith gan artistiaid tramor.

Yn sgil diwydiannu yng Nghymru yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, crëwyd cyfoeth a chasglwyr celf newydd, gan gynnwys

Gwendoline a Margaret Davies , sydd efallai'n fwy adnabyddus am eu casgliad o beintiadau Argraffiadol. Dechreuodd pobl ail-ymddiddori yn hen gelfyddyd y Dadeni.

Bydd rhai o'r peintiadau gan yr Hen Feistri yn Amgueddfa Cymru, yn hongian mewn plastai gwledig yng Nghymru ar un adeg. Casglwyr o Gymru gyflwynodd rhai eraill o'r gweithiau i'r Amgueddfa. Maent yn adrodd hanes difyr am y modd y mae cenedlaethau o bobl wedi gwerthfawrogi celf yng Nghymru.