: Y Rhufeiniaid

Dyw Sir Ceredigion ddim yn uniongyrchol a chysylltiad a hanes mwyngloddio. Ond fel y teithiwch tuag at Aberystwyth ar yr arfordir, gan ddilyn dyffrynnoedd mewndirol afonydd Ystwyth, Rheidol a Mynach, byddech yn camgymryd wrth gredu mai amaethyddiaeth fu economi Ceredigion ar hyd yr amser.

Mae mwyngloddio am gopor, plwm, zinc ac arian wedi bod yn rhan bwysig o economi'r sir ers 4,000 o flynyddoedd.

Edrychwch yn fanylach ar natur a wyneb y tirlun sy'n newid wrth i chi deithio i'r bryniau, a bydd stori arall dod i'r amlwg. Wrth deithio o un pentref i'r llall, mae'r tirwedd hynafol yn cuddio nifer o storïau, traddodiadau a cynllwynio a fu'n amlwg yn ystod y blynyddoedd gynt.

Mae'r gwasgariad o gymunedau sy'n cynnwys Ponterwyd, Pontrhydfendigaid, Ffair Rhos, Cwmystwyth, Ysbyty Ystwyth, Goginan, Ystumtuen, Pontrhydygroes, Cwmsymlog, Taliesin a Thalybont heb unrhyw beth yn eu cysylltu yn ôl pob golwg. Ond maent yn cynnwys un thema sy'n berthnasol iddynt oll - diwylliant hanesyddol cloddio.

Mae'r gwybodaeth hon yn rhan o'r wefan 'Ysbryd y Mwynwyr' - project adfywio cymunedol i geisio creu hunaniaeth i ogledd Ceredigion trwy fanteisio ar yr etifeddiaeth mwyngloddio metel fel thema.

Cloddio'r ysguboriau ym Mrynbuga. Y llinellau llorweddol sy'n croesi'r llun yw sylfeini'r ysguboriau pren, ac yng ngwaelod y ffosydd gwelir tyllau ar gyfer pyst fertigol. Ar yr ochr chwith, gellir gweld pydew diweddarach yn torri drwy un o ffosydd y sylfeini. Llefydd na chafodd eu cloddio yw'r llinellau fertigol.

Adluniad o'r Porth Dwyreiniol, Brynbuga (gan Martin Dugdale). Roedd y porth, a godwyd o bren yn yr un ffordd â gweddill y gaer, yn cynnwys dau dŵr y naill ochr a'r llall i lôn ddwbl, oedd wedi'u cysylltu â thramwyfa uwchlaw'r ffordd.

Adluniad o'r tair ysgubor fawr ym Mrynbuga (gan Martin Dugdale). Roedd lloriau'r adeiladau hyn uwchlaw'r ddaear er mwyn atal tamprwydd, llygod a phryfetach rhag cyrraedd y grawn a bwydydd eraill a gâi eu storio ynddynt.

Cedwir darganfyddiadau'r cloddiadau ym Mrynbuga yn Amgueddfa'r Lleng Rufeinig yng Nghaerllion.

Datgelodd cloddiadau yn y 1960au gaer oedd unwaith yn gartref i Ugeinfed Leng Rhufain.

William Camden (1551-1623) oedd y cyntaf i gofnodi'r cysylltiad rhwng y Rhufeiniaid a Brynbuga (Sir Fynwy), gan gyfeirio at y dref fel safle Burrium. Fodd bynnag, dim ond ar ddiwedd y 1960au y daethpwyd o hyd i leng-gaer gynnar o dan ran ddeheuol y dref.

Yn ôl pob tebyg, fe'i codwyd tua OC55 gan yr Ugeinfed Leng fel canolfan ar gyfer goresgyniad de Cymru, ac fe'i lleolwyd i reoli'r llwybrau i'r gwastadeddau arfordirol tua'r de ac i fryniau a mynyddoedd Brycheiniog tua'r gogledd.

Arwynebedd y gaer oedd 19.5 hectar (48 erw) a châi ei hamddiffyn gan ffos allanol ar ffurf V, a rhagfur o glai a thywyrch â ffesin o bren. Ar ben y rhagfur roedd llwybr, ambell i dŵr pren a phorth ar y naill ochr a'r llall.

Datgelodd cloddiadau helaeth rhwng 1965 a 1976 ddau grŵp o ysguboriau - a ddefnyddiwyd i storio'r nwyddau angenrheidiol i fwydo byddin fawr y goresgyniad - gweithdy a rhan o dŷ swyddog, i gyd wedi'u codi o bren. Awgryma gwaith mwy diweddar efallai fod catrawd o farchfilwyr cynorthwyol (a elwid yn ala) wedi'i lleoli yma gyda milwyr y lleng.

Yn dilyn ad-drefnu'r fyddin Rufeinig yn OC66 neu 67, trosglwyddwyd yr Ugeinfed Leng o Frynbuga i Wroxeter (Sir Amwythig). Sefydlodd y symudiad hwn linell o gaerau yn ymestyn o Gaer-wysg i Lincoln, ac o ganlyniad disodlwyd y gaer ym Mrynbuga.

Fodd bynnag, roedd Brynbuga yn nwylo a than ofal garsiwn bach tan OC74-75, pan sefydlwyd lleng-gaer newydd wyth milltir i lawr y dyffryn yng Nghaerllion (Casnewydd) - man oedd yn llai tebygol o ddioddef llifogydd ac yn haws i'w gyflenwi o'r môr. Hyd yn oed wedyn, ni chefnodd y Rhufeiniaid yn gyfan gwbl ar Frynbuga, ac ar safle'r gaer sefydlwyd caer atodol/uned waith fach. Daeth oes y gaer i ben cyn diwedd y ganrif gyntaf OC, ond mae'n ymddangos y bu'r uned waith yn weithredol dros gyfnod hirach o lawer.

Heddiw, nid oes unrhyw ran o'r gaer wedi goroesi uwchlaw'r ddaear i ddynodi'r rhan y chwaraeai'r dref fach hon yng ngoresgyniad Cymru. Cafodd y gaer ei ddatgymalu'n systematig gan y Rhufeiniaid ac mae unrhyw ddarnau o bren a adawyd ar ôl wedi hen bydru a diflannu.

Darllen Cefndir

Report on the Excavations at Usk 1965-1976: The Fortress Excavations 1968-71 gan W. H. Manning. Gwasg Prifysgol Cymru (1981).

Report on the Excavations at Usk 1965-1976: The Fortress Excavations 1972-74 and Minor Excavations on the Fortress and Flavian Fort gan W. H. Manning. Gwasg Prifysgol Cymru (1989).

Trawsfynydd yn y cyfnod Rhufeinig

'Tudalen' gyntaf ewyllys Rufeinig a ddarganfuwyd ger Trawsfynydd yn y 19g. Mae nodyn o ganol y 19g. yn nodi bod y tabled eisoes wedi'i dorri yn ei hanner.

Darganfuwyd yr unig ewyllys Rufeinig i oroesi ym Mhrydain ger Trawsfynydd, Gwynedd, yn y 19eg ganrif. Mae dau lythyr a ysgrifennwyd ar y pryd yn cofnodi manylion y darganfyddiad a hanes yr ewyllys wedi hynny.

Darganfuwyd yr unig ewyllys Rufeinig i oroesi ym Mhrydain ger Trawsfynydd, Gwynedd, yn y 19eg ganrif. Mae dau lythyr a ysgrifennwyd ar y pryd yn cofnodi manylion y darganfyddiad a hanes yr ewyllys wedi hynny.

Yn ôl y llythyr cyntaf cafodd y 'llyfr pren', oedd yn cynnwys 10 neu 12 o dudalennau, ei ddarganfod gan weision fferm wrth iddynt ladd mawn i wneud tanwydd ar fferm Bodyfuddau, tua 5km i'r de-ddwyrain o gaer Rufeinig Tomen-y-mur. Nododd awdur y llythyr:

"Gwelais i'r llyfr ychydig ddiwrnodau wedi iddo ddod i'r fei – dim ond 2 neu 3 o'r tudalennau oedd yn cynnwys arysgrifen berffaith bryd hynny – roedd wedi'i dileu yn rhannol gan ddiofalwch y gweision fferm ar y lleill. Yn ôl pob tebyg, crair oedd yn eiddo i'r Derwyddon yw'r gwaith. Mae'n bosibl iddyn nhw ddefnyddio rhyw lun ar yr wyddor Rufeinig i ysgrifennu eu hiaith eu hunain."

Gwnaeth awdur y llythyr gamgymeriad wrth briodoli'r testun i'r Derwyddon, ond roedd i'w ganmol am adnabod yr elfen Rufeinig, oherwydd roedd ysgrifen redeg Rufeinig (â'r llythrennau wedi'u cysylltu wrth ei gilydd) yn anhysbys ar y pryd.

Raglen deledu am y tabledi

Pot inc crochenwaith, ysgrifbin haearn i ysgrifennu ar dabledi cwyrog, blwch sêl a marciwr eiddo plwm.

Mae'r ail lythyr yn cofnodi rhoi un dudalen i George Carr Pearson, gŵr a chanddo swyddfeydd yn agos i Chancery Lane, Llundain, tua chanol y bedwaredd ganrif ar bymtheg yn ôl pob tebyg. Astudiodd Pearson y tabled, ond ni ddychwelodd y gwrthrych. Ymhen amser, darganfuwyd y tabled unwaith eto wrth glirio tŷ merch Pearson, Grace, yn West Kensington ym 1991. Daeth yn eiddo i Mr Stafford Ellerman, a welodd raglen deledu am y tabledi ysgrifennu a ddarganfuwyd yng nghaer Rufeinig Vindolanda ar Fur Hadrian yn 2003. Sylweddolodd Ellerman ei fod yntau'n berchen ar dabled ysgrifennu Rhufeinig ac aeth ag ef i'r Amgueddfa Brydeinig er mwyn ei adnabod. Yna, rhoddodd y tabled, yn garedig iawn, i Amgueddfeydd Cymru.

Yr ewyllys

Manylyn o'r tabled yn datgelu'r ysgrifen Rufeinig sydd wedi'i chadw ar ei wyneb.

Tafell hirsgwar denau o bren ffynidwydden arian yr dabled. Nid yw'r ffynidwydden arian yn un o goed brodorol Prydain. Bellach, mae'r gorchudd o gŵyr ar un ochr wedi dirywio. Byddai hyn wedi bod yn orchudd tywyll llyfn o gŵyr gwenyn a deunydd lliwio (huddygl yn ôl pob tebyg) yn wreiddiol. Byddai'r ysgrifennydd yn ysgrifennu ynddo gan ddefnyddio ei 'ysgrifbin' (offeryn metel pigfain) i ddatgelu'r pren golau oddi tano. Erbyn hyn, cafwyd hyd i ryw 300 o dabledi ysgrifbin ar safleoedd ym Mhrydain.

Gyda chymorth ffotograffiaeth ofalus ac astudiaeth fanwl o'r gwreiddiol, mae'n bosibl dirnad rhyw gysgod o ysgrifen mewn sawl man. Mae'r testun wedi'i ysgrifennu mewn llythrennau bach Rhufeinig rhedol. Tudalen gyntaf ewyllys Rufeinig wedi'i hysgrifennu mewn Lladin yw'r tabled.

Mae awdur yr ewyllys yn enwi etifedd i'w stad, ei wraig neu ei ferch o bosibl, ac yn rhoi'r cyfrifoldeb iddi dderbyn yr etifeddiaeth cyn pen 100 diwrnod ar ôl cael gwybod amdani. Mae'n debyg i enw'r awdur a maint y stad gael eu nodi ar y tabledi eraill sydd ar goll erbyn hyn.

Mae ffurf yr ysgrifen yn debyg i honno ar dabledi eraill o Brydain sy'n dyddio o'r cyfnod OC75-125. Mae presenoldeb ewyllys Rufeinig ffurfiol ynddo'i hun yn rhyfeddod yn yr ardal anghysbell hon o Gymru. Ni allwn ond dyfalu sut cyrhaeddodd yr ardal. Ni chafwyd hyd i'r ddogfen yn y gaer neu ei ficws (anheddiad sifil cysylltiedig) fel y byddem wedi disgwyl, o bosibl. Ond, efallai fod yr ewyllys yn gysylltiedig â'r anheddiad cyfagos ar Ffridd Bod y Fyddai. Mae'n bosibl mai fferm hen filwr cynorthwyol oedd y clwstwr hwn o gytiau, milwr a brynodd dir gyda'i gynilion, neu ag arian a gafodd gan ei wraig. Efallai y gallai gwaith cloddio fwrw goleuni ar y ddamcaniaeth.

O ystyried y byddai miliynau o ddinasyddion Rhufeinig yn ysgrifennu ewyllysiau ar dabledi cwyrog gyda'r bwriad o'u cadw'n ddiogel, mae'n syndod bod y tabledi mor brin; gwyddom am bedwar o'r Aifft ac yn awr yr enghraifft hon o Gymru.

Darllen cefndir

‘A Roman Will from North Wales’ gan R. S. O. Tomlin. Yn Archaeologia Cambrensis, 150 (2004) tt. 143 56

Life and Letters on the Roman Frontier gan A. K. Bowman. Cyhoeddwyd gan Wasg yr Amgueddfa Brydeinig (1994).

Awyrlun o Segontium yn dangos ei ffurf hirsgwar sy'n nodweddiadol o gaerau Rhufeinig. Mae nifer o'i hadeiladau cerrig wedi'i datgladdu fel y gall y cyhoedd eu gweld. Llun: Cadw (Hawlfraint y Goron).

R. E. M. Wheeler yng nghwmni'r Foneddiges Lloyd George (de pellaf) yn Segontium ym 1922. Llun © Casgliad preifat.

Yn gynnar yn y bedwaredd ganrif dechreuwyd codi baddondy yng nghornel dde-ddwyreiniol y gaer. Ni chwblhawyd yr adeilad.

Addolai milwyr Rhufeinig nifer o dduwiau. Mae'r gerfwedd hon o Segontium yn portreadu Mawrth, duw rhyfel ac, ar rai adegau, dduw iachau.

Sefydlwyd caer Rufeinig Segontium yn OC77 ac roedd garsiwn yno hyd tua OC394. Ni feddiannwyd unrhyw gaer Rufeinig arall yng Nghymru am gymaint o amser.

O'r afon y daw enw Segontium: 'grymus' yw ystyr 'sego-', elfen sydd ynghudd yn yr enw Seiont. Mae i'r gaer, un o'r enwocaf ym Mhrydain, leoliad allweddol yn y rhwydwaith milwrol Rhufeinig, gan ei bod mewn man canolog ar brif ffyrdd arfordir y gogledd a'r gorllewin. Mae'r gaer yn sefyll ar gopa bryn llydan a chrwn sy'n edrych dros afon Menai ac Ynys Môn.

Datgelodd gwaith cloddio archaeolegol a wnaed rhwng 1975 a 1979 nifer o flociau o farics pren yn y chwarter de-ddwyreiniol oedd yn dyddio o ddiwedd y ganrif gyntaf a blynyddoedd cynnar yr ail ganrif OC. Mae hyn yn dangos bod y gaer wedi cael ei chynllunio i letya 'cohors milliaria', sef catrawd o filwyr traed cynorthwyol oedd yn cynnwys hyd at 1,000 o ddynion.

Mae tystiolaeth bendant fod maint y garsiwn yn llai o lawer erbyn tua OC 120. Ganol yr ail ganrif codwyd tŷ cwrt mawr, a chanddo'i faddondy bach ei hun, yn y gornel dde-ddwyreiniol. Mae'n bosibl mai cartref swyddog pwysig a oedd, efallai, yn gyfrifol am gloddio mwynau yn yr ardal oedd y tŷ trawiadol hwn.

Yn gynnar yn y drydedd ganrif, y garsiwn oedd Cohort Cyntaf Sunici, catrawd o 500 o filwyr traed gafodd ei recriwtio yn yr Almaen. Mae enw'r uned yn ymddangos mewn arysgrif sy'n cofnodi atgyweirio traphont ddŵr y gaer tua OC200.

Roedd y garsiynau ar gyfer y rhan fwyaf o'r drydedd a'r bedwaredd ganrif yn llai o lawer. Yn ystod y cyfnod hwn prif swyddogaeth Segontium oedd amddiffyn arfordir gogledd Cymru rhag ysbeilwyr a môr-ladron o Iwerddon. Mae darnau arian a ffeindiwyd yn Segontium yn dangos bod milwyr yn y gaer allweddol hon tan OC394.

Yr angen i amddiffyn tiroedd ffrwythlon a llawn mwynau Môn sy'n esbonio'r preswyliad anarferol o hir hwn. Segontium oedd pencadlys milwrol a gweinyddol y gogledd-orllewin drwy gydol y cyfnod Rhufeinig.

Sicrhaodd adfeilion Segontium le iddi mewn chwedlau, ymhell ar ôl i'r milwr Rhufeinig olaf gefnu ar y gaer. Cyfeirir at Segontium ym Mreuddwyd Macsen, un o chwedlau'r Mabinogion.

Ni ddaeth arwyddocâd milwrol Caernarfon i ben ar ddiwedd y cyfnod Rhufeinig, oherwydd yn yr Oesoedd Canol sefydlwyd mwnt (twmpath y codwyd castell arno) Normanaidd ar lan aber afon Seiont ac yna, ar ddiwedd y drydedd ganrif ar ddeg, adeiladwyd castell enwog Edward I ynghyd â'r dref furiog sydd ynghlwm wrtho; ac yn olaf ym 1775 codwyd caer fach ger aber afon Menai.

Darllen Cefndir

Excavations at Segontium (Caernarfon) Roman Fort, 1975-1979', gan P. J. Casey a J. L. Davies. Cyhoeddwyd gan Council for British Archaeology (1993).

'Roman & Early Medieval Wales' gan C. J. Arnold a J. L. Davies. Sutton Publishing (2000).

'Segontium and the Roman Occupation of Wales' gan R. E. M. Wheeler. Yn Y Cymmrodor, cyf. 33 (1923).

Odyn lestri Rufeinig yn Holt. Sefydlwyd yr odynau hyn gan yr 20fed Leng er mwyn cynhyrchu crochenwaith ar gyfer eu caer yng Nghaer.

Llestri llathredig du. Cynhyrchwyd y crochenwaith yn wreiddiol gan lwyth y Durotriges yn Dorset ac fe'i defnyddiwyd yn helaeth gan y fyddin Rufeinig a'r boblogaeth sifil ym Mhrydain.

Dyma ddau Lestr Llwyd o dde Cymru a bowlen o'r un deunydd o Gaerllion. Datblygwyd Llestri Llwyd de Cymru yn ardal Brynbuga, ac roedd yn nodedig am ei jariau storio a chynwysyddion.

Casgliad o wahanol lestri y cafwyd hyd iddynt ar safle caer Rufeinig Brynbuga - costrel i ddal diod, jar storio, powlen ar gyfer cymysgu neu goginio, a chaead mawr a ddefnyddiwyd wrth goginio yn ôl pob tebyg.

Daeth y Rhufeiniaid â nifer o bethau newydd i Gymru - ffyrdd, baddonau a threfi ymhlith sawl peth arall - ond gyda'r amlycaf o'r pethau newydd roedd crochenwaith wedi'i fasgynhyrchu.

Câi crochenwaith ei ddefnyddio yng Nghymru dros gyfnod o bedair mil o flynyddoedd cyn y goresgyniad Rhufeinig, ond ar hyd y blynyddoedd roedd yr hyn a gynhyrchwyd yn gynnyrch diwydiant ar raddfa fechan.

Can mlynedd wedi'r goresgyniad Rhufeinig roedd dwsinau o weithdai ym Mhrydain, oedd yn gwerthu eu cynnyrch ar hyd a lled y wlad. Roedd crochenwaith ar gael ym mhobman, ac roedd pawb bron yn ei ddefnyddio.

Un o'r grymoedd allweddol oedd yn gyfrifol am y newid hwn oedd y fyddin Rufeinig a'i heconomi. Defnyddiai'r llengoedd grochenwaith i storio a chludo nwyddau, megis bwyd, diod a defnyddiau crai eraill. Defnyddiwyd crochenwaith wrth goginio a gweini bwyd, ac ar gyfer adeiladu, plymio a gwneud toi. Mewn gair, roedd yn anhepgor.

Fodd bynnag, roedd y crochenwaith yn rhy drwm i'w gario dros bellter ac felly, wrth gyrraedd ardal newydd, byddai angen i'r llengoedd sicrhau ffynonellau newydd i ddiwallu eu hanghenion.

Yn ne Lloegr gallai'r fyddin fanteisio ar ddiwydiannau cynhyrchu crochenwaith datblygedig iawn, gweithdai a fedrai gynyddu eu cynnych er mwyn diwallu anghenion y farchnad newydd hon. Er enghraifft, datblygwyd llestri llathredig du, cynnyrch llwyth y Durotriges yn Dorset, i ddiwallu anghenion y fyddin, a chafwyd hyd i enghreifftiau a fewnforiwyd ar nifer o safleoedd yng Nghymru.

Fodd bynnag, nid oedd cludo crochenwaith i Gymru yn gwneud synnwyr economaidd. Yn ddelfrydol, roedd angen i'r fyddin ddod o hyd i gyflenwr lleol - gorchwyl oedd cryn dipyn yn anoddach oherwydd bod crochenwyr a chrochenwaith yn gymharol brin yng Nghymru.

Un o'r lleng-gaerau cyntaf yng Nghymru oedd yr un ym Mrynbuga (Sir Fynwy), a sefydlwyd rhwng OC55 a 60 gan yr Ugeinfed Leng, yn ôl pob tebyg. Yma, roedd y garsiwn yn ei gynnal ei hunan drwy gynhyrchu ei grochenwaith ei hunan, a thrwy fewnforio serameg o diriogaethau a orchfygwyd yn Lloegr ac ar y cyfandir.

Yng Nghaer, yn OC100, sefydlodd yr Ugeinfed Leng gaer arall. Unwaith eto, diwallodd y lleng y galw am grochenwaith drwy adeiladu rhes o grochendai diwydiannol, sylweddol eu maint, yn Holt (Wrecsam). Ceir odynau milwrol ar safleoedd caerau eraill yng Nghymru hefyd.

Er na allai crochenwyr o Gymry wasanaethu'r fyddin Rufeinig i ddechrau, dros y blynyddoedd datblygodd diwydiannau lleol i ddiwallu anghenion y farchnad enfawr hon. Yn ardal Brynbuga dechreuodd crochenwyr gynhyrchu jariau o fath arbennig a elwir yn 'Llestri Llwyd de Cymru'. Yn ogystal, cynhyrchwyd llestri coginio a gweini eraill ond bu'n rhaid i'r rhain gystadlu'n frwd â'r diwydiant cynhyrchu Llestri Llathredig Du yn ne Lloegr.

Nid y fyddin yn unig oedd yn elwa ar y diwydiannau newydd hyn. Bellach, roedd marchnad ar gyfer y niferoedd mawr o ddarnau o grochenwaith a gâi eu cynhyrchu yng Nghymru i'w chael ymhlith y boblogaeth sifil a'r brodorion hefyd. Ar safleoedd archaeolegol y cyfnod hwn ledled Cymru, mae presenoldeb crochenwaith Rhufeinig yn nodwedd ddiffiniol.

Er y byddai baddonau a filâu wedi aros yn bethau dieithr i nifer fawr o frodorion Prydain, daeth crochenwaith Rhufeinig yn elfen dderbyniol o'r goresgyniad ac yn arf cynnil yn y broses o Rufeineiddio Prydain.

Darllen Cefndir

A Pocket Guide: Roman Wales gan W. H. Manning. Gwasg Prifysgol Cymru a'r Western Mail (2001).

Report on the Excavations at Usk 1965-1976: The Roman Pottery, golygwyd gan W. H. Manning. Gwasg Prifysgol Cymru (1993).