Traddodiadau

Gwared ni rhag drwg: Dillad cuddiedig

O dan y lloriau

Esgid chwith oedolyn, a ddefnyddiwyd fel swyn

Wrthi'n adnewyddu hen dŷ? Byddwch yn wyliadwrus! Pwy a ŵyr beth sydd o dan y lloriau neu'r tu ôl i'r waliau? Efallai dewch chi ar draws dilledyn wedi ei guddio'n fwriadol gan gyn-drigolion y tŷ er mwyn dod â lwc a ffrwythlondeb i'r cartref. 'Caches' yw'r term a ddefnyddir i ddisgrifio'r cuddiadau bwriadol hyn, enw a ddaw o'r gair Ffrangeg am guddio. Mae Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru wedi casglu nifer ohonynt dros y blynyddoedd. Mae pob darganfyddiad newydd yn rhoi cipolwg gwerthfawr inni ar y traddodiad gwerin diddorol hwn.

Esgidiau cuddiedig

Esgidiau sy'n cael eu darganfod amlaf. Ceir hyd iddynt fel arfer yn agos i simneiau neu lefydd tân, ond anaml y'u darganfyddir fesul pâr. Esgidiau plant ydynt fel arfer. Cafwyd hyd i'r esgid ledr uchod o'r 19eg ganrif y tu ôl i le tân tŷ yn Llanfachreth ym 1994. Fe ddaeth y perchnogion ar draws pedair esgid arall yn yr un man, pob un ohonynt wedi mewn cyflwr treuliedig. Mwy na thebyg roeddent yn perthyn i uned deuluol o ddau riant a thri o blant.

Roedd simneiau a llefydd tân yn fannau poblogaidd i guddio pethau oherwydd mai'r aelwyd oedd canolbwynt y cartref. Dyma oedd ffynhonnell gwres a chysur y cartref a lle i'r teulu ymgynnull. Weithiau byddai esgidiau yn cael eu cuddio o dan y lloriau, o gwmpas drysau ac o dan y grisiau. Credai rhai mai'r llefydd hyn oedd y mannau gwannaf mewn adeilad, ac felly gallai ysbrydion drwg neu wrachod gael mynedfa trwyddynt. Gosodid esgidiau yn y llefydd hyn er mwyn dal neu gornelu unrhyw ddrwg.

Staes y tu ôl i'r wal!

Nid esgidiau yw'r unig bethau sy'n cael eu darganfod. Cafwyd hyd i hetiau, siacedi a chlos penglin hefyd. Daeth y darn yma o staes o dŷ to gwellt yn Heol Cae Cerrig, Pontarddulais, o'r tu ôl i wal drwchus ar un ochr i'r aelwyd. Mae'n dyddio o ganol y 18fed ganrif ac wedi ei wneud o dair haen o ddefnydd: haen allanol o wlân, stribedi o esgyrn morfil a leinin o liain. Mae olion pwythau sidan mewn mannau. Y darn hwn fyddai panel blaen y staes yn wreiddiol, yn gorchuddio'r frest a'r stumog.

Beth os dewch chi ar draws dilledyn wedi ei guddio? Os yn bosibl, ceisiwch osgoi ei drafod yn ormodol a chysylltwch â'ch amgueddfa leol am gyngor pellach. Cofiwch gymryd digon o luniau o'r dilledyn yn ei safle gwreiddiol cyn ei symud. Yn anad dim, cadwch eich llygaid ar agor; efallai mai darn o hanes yr adeilad yw'r hen recsyn yna dan y cerrig!

Dyddiad y cyhoeddiad: 9 Awst 2011

Tagiwyd gyda: Cloddio a Darganfod Datguddio Cyfrinachau Traddodiadau Wedi'r Canol Oesoedd

Ebost

Tafodiaith Treforys, Gorllewin Morgannwg

Nodweddion cyffredinol

I lawer o bobl, gan gynnwys brodorion Cwm Tawe eu hunain, un o nodweddion hynotaf tafodiaith y cwm yw Calediad, sef, e.e., ddweud catw ac eclws yn hytrach na cadw ac eglws. Mewn gwirionedd, fodd bynnag, ar gyrion tiriogaeth Calediad y mae’r cwm: mae’n nodwedd ar yr holl ardal i’r dwyrain iddo. Fel y tystia’r nodweddion canlynol, yr hyn sydd yn hynodi’r dafodiaith hon yw mai dolen gyswllt, drawsnewidiol, ydyw rhwng ‘iaith Shir Gâr’ a’r ‘Wenhwyseg’.

I Cysylltir yr acen â’r gorllewin gan:
i e sydd yn sillaf olaf geiriau fel tafarne, ac emyne;
ii a, nid , ae glywir mewn geiriau fel blân ‘blaen’, cal ‘cael’, can, a mâs ‘maes’.

2 Nodweddion sydd yn clymu’r iaith â’r dwyrain yw:
i Calediad, sydd yn gyffredin, e.e. catw, Satwn, gwpod, ond heb fod yn gyson: dodi, gwbod, gyda;
ii absenoldeb h a chw, e.e. efyd, onna, wsu ‘chwysu’.

3 Arbennig i orllewin Morgannwg a dwyrain Dyfed yw’r ffurf negyddol
a geir yn Nagw dirwest eriôd wedi bod...

Y Recordiad

Enghraifft o dafodiaith Cwm Tawe yng Ngorllewin Morgannwg. Ganed Cecil Lewis yn Nhreforys ym 1913. Fe'i recordiwyd gan Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru.

Odd rai’n myn’ i ifed ar y slei, of cwrs, on’ och chi ddim fod i fyn’ i dafarne i ganu. Ŷch chi’n ‘bod yr Annibenwyr, p’un e chi ‘di gwbod o’r blân, fe dorrodd yr Annibenwyr Cwm Rondda mâs o’r llifer emyne. /Do fe?/ Shwrne dethôn nw i ganu Cwm Rondda a Tôn y botel yntafarne, dorrws yr Annibenwyr... dyw e’m yn llifer emyne ni nawrl Tôn y botel na Cwm Rondda. Ŷn ni’n canu C’wm Rondda acha... ma man ‘yn nawr, mae man ‘yn ‘da fi nawr. Dere ‘ma gw’ boi bach. Edrychwch chi trw’r llyfyr emyne ‘na. Sdim Cwm Rondda ‘na /Cwm Rondda ‘na/. Na Tôn y botel.

Ôn nw’n strict â’r pethe ‘ma slawer dydd, ôn nw?

O, y ni odd y gwitha wi’n credu. Annibenwyr.

Ôn i’n meddwl taw’r Methodistied odd...

Methodists, ôn nw’n câl y bai ‘efyd. Shwrne dethon nw i ganu Cwm Rondda a Tôn y botel yn y tafarne... Blaen-wern, odd dim lot o Blaen-wern ‘ma, chwel’ ‘chos on nw’n can... Ethon i ganu e i tafarne, chwel’. Odd, os och chi’n ifed, ‘na’ch Waterloo chi. /Ife?/ ‘Na’ch diwedd chi. O ie. O, och chi ddim fod i ganu... Wel ŷn ni’n canu Cwm Rondda, ma gire Cwm Rondda gyda ni yn y manna, ond dim a’r tôn... O Duw annwl! On nw... Shwrne odd e’n myn’ yn gân tafarne /ie/, ddim ishe ‘wnna. On nw...

Odd rai’n myn’ i ifed, though, yn’d odd e?

Wel, ôon nw’n ifed, ond ôn nw ddim yn openly chimod. On nw’n gwpod bo’ nw’n ifed. Wel, alle gwŷr y meline byth wedi gwitho yn y meline oni bai bo’ nw... i gadw i... Wel, ôn nw... meddylwch chi bo’ chi’n wsu, bod cryse’n do’ mâs fel ‘san nw’n dod o’r dŵr. Wel och chi’n colli nerth ofnadw o’ch corff, w. Wel, mae’n marvellous bo’ nw wedi byw! /‘Ti, ‘ti./ Duw!

So ôn nw’n ifed i neud lan y dŵr?

Wel ôn. Ôn nw yn. A dodi halen ‘nôl yn y corff, ys wedôn nw, chwel. Wel odd e yn ffaith ‘efyd. Odd jest neb odd yn gwitho’n y meline yn deetotallers. /Na./ Braidd. Nagw, nagw dirwest eriôd wedi bod yn werth yn Dreforys. Bach iawn o Band of Hopes sy ‘di bod ‘ma eriôd. Dim on’ y plant odd yn y
30 Band of ‘Ope. Shwrne ôn nw’n dod digon ‘en i ifed, ôn nw’n ifed.

‘Na beth odd amcan y Band of ‘Opes, ‘te, odd dirwest, ife?

le. Teetotallers, Band of ‘Ope. O Duw annwl. On’ bach iawn o rina odd i gâl. Ôn nw’n ifed i... Wel, a ôn nw mâs nos Satwn, ôn nw? Cwrdda, cwrdda yn y tafan /ie/. Wel odd ddim pictures i gâl amser ‘ny. A’r unig man odd ‘da
nw i gwrdda odd y tafan. Wel, och chi’n myn’ i dafan, och chi’n ifedl

Odd y merched yn myn’ i dai tafarne?

Na, na byth. Odd ddim merch câl myn’ i dafan.

Beth... ôn nw’n ‘ala ‘i mâs, ôn nw?

Dele ‘i ddim miwn. Cele ‘i ddim myn’ miwn. A odd snug— gwelsoch chi’r
snug eriôd?

Ma ryw gof ‘da fi amdanyn nw!

Wel, ‘na fe, dim on’ i’r snug ôn nw’n cal mynd.

Ife? /Ie./ Beth odd yn ots? Beth odd...

Och chi ddim fod i gymisgu. Dinon a menŵod mewn tafan. Catw’r menŵod fel’a, cadw’r dinon a... ‘Cer di o fanna.’

Pwy fenŵod odd yn myn’ i dai tafarne ‘te?

Y rough lot.

Ife? Pwy ôn nw weti ‘ny, ‘te?

O Duw, Duw! O’ son amdanoch chi. Câl menyw’n myn’ i dafan, och chi’n gomon ofnadw. W, dim o’ch ishe chi! Out! Odd ddim capel i chi, och
chi out. On’ ‘na beth od, ma dyn... ôn nw’n gweud bod dyn yn ifed, odd menyw yn llemitan. ‘Na’r gair. ‘Oti JohnJones...?’ ‘O, mae e’n ifed, oti. A ma’i wraig e’n llymitan ‘efyd.’ Wel, ‘na’r hall mark wedi ‘ny. Os odd ‘i’n llymitan, walle dele ‘i ddim... dele ‘i ddim... odd ‘i ddim câl dod. Os odd
‘i’n dod i’r tafan, dim on’ i’r snug odd‘i’n câl dod.Jyst tu fiwn y drws. Rŵm bach, ŷch chi’m ‘bod, a mâs. Odd ‘i ddim câl myn’ miwn i’r bar a cymisgu â dinon. O Duw, Duw! Out!

Odd rai menywod yn ifed yn tŷ?

Wel, dim trw wpod i ni. Na, on nw’n myn’ i... On’ och chi ddim cymisgu â rina, chwel’. Ôn ni’n ‘bod dim amdenyn nw! Duw! Bydde Mam ‘di’n
lladd ni ‘tân ni’n myn’ i dŷ menyw odd yn ifed! ‘O d... paid di â neud ‘na ‘to, cofia! Paid di â myn’ ‘da’r fenyw ‘na, ma ‘onna’n ifed, cofia!’ O, odd ‘i’n dread. Dread thing. Llymitan odd fenyw, ifed odd y dyn. ‘Na od, ife!

Nodiadau

Annibenwyr ‘Annibynwyr’

Ffurf annisgwyl braidd, ac adlais efallai o’r rhigwm am yr enwadau. Ceir sawl fersiwn ac amrywiad ar y geiriau, ond un o’r rhai mwyaf poblogaidd yw:
Annibynwyr, annibendod,
Mynd i’r capel heb ddim adnod;
Methodistiaid creulon cas,
Mynd i’r capel heb ddim gras;
Hen eglwyswyr eitha soft,
Codi capel heb un loft;
A’r Sosiniaid, o mor drist,
Yn gwadu Duwdod lesu Grist.

A rhag i’r Bedyddwyr gael cam, dyma bedair llinell o fawl a ddyfynnir gan W H Roberts yn ei gyfrol Aroglau Gwair
Batis y dŵr
Sy’n meddwl yn siŵr
Na chân nhw ddim mynd i’r nefoedd
Heb fynd trwy’r dŵr

Cwm Rondda

Tôn John Hughes y cenir geiriau Ann Griffiths, ‘Wele’n sefyll rhwng y myrtwydd’ arni yn aml.

shwrne ‘unwaith, cyn gynted’

Shwrne dethôn nw i ganu Cwm Rondda...

Shwrne ôn nw’n dod digon ‘en i ifed...

Tôn y botel
Tôn a gyfansoddwyd gan T.G. Williams (enw arall arni yw Ebenezer), ac y cenir emyn Dafydd William, ‘Yn y dyfroedd mawr a’r tonnau’ ami.

acha ‘ar’

Ffurf gyffredin yn y De-ddwyrain, ac sydd yn tarddu o ar uchaf. Ystyr amhendant sydd i acha a’r un berthynas sydd rhyngddo ac ar ag a geir rhwng mewn ac yn. Cf.

Mae e acha bord ‘Y mae ar fwrdd’, ond

Mae e ar y ford ‘Y mae ar y bwrdd’.

Blaen-wern

Tôn W.P. Rowiands, a gysylltir a nifer o emynau fel ‘Tyred, lesu, i’r anialwch’ ac ‘Atat, Arglwydd, trof fy wyneb’ (Pantycelyn).

‘Na’ch Waterloo chi

Dywediad sydd yn cyfeirio at drechu terfynol Napoleon gan Wellington a Blücher yn 1815.

Och chi’n colhi nerth ofnadw o’ch corff, w

Ffurf ar ŵr ‘gŵr’ yw’r ŵ ar ddiwedd y frawddeg hon; ond — fel y prawf y darn hwn
(lie y mae Mr Lewis yn siarad â merch) — nid ar gyfer cyfarch dynion yn unig y’i
defnyddir.

Mewn rhannau o’r De-orllewin clywir y ffurf lawn, ŵr; tebyg yw’r modd yr arferir man yn Saesneg brodorol De-ddwyrain Cymru.

yn Dreforus ‘yn Nhreforus’

Cyffredin yn y tafodieithoedd yw treiglo enwau lleoedd yn feddal yn hytrach nag yn drwynol ar ôl yr arddodiad yn; cf. yn Gonwy, yn Gardydd.

Band of Hope

Cymdeithasau dirwest i blant a sefydlwyd yn wreiddiol tua 1847.

cwrdda ‘cyfarfod’

Y ffurf wreiddiol ar y berfenw hwn yw cwrdd, a ddilynir yn aml gan yrarddodiad â.
Yn sgil mynych gysyiitu’r berfenw a’r arddodiad ymdoddodd y ddau air yn un,
hynny yw, troes cwrdd â yn cwrdda.

yr unig man

Nid yw tafodieithoedd y De-ddwyrain yn treiglo enw yn dilyn unig.

miwn
Ffurf gyffredin y De ar ‘mewn’. Yn y Gogledd ceir mewn, miewn, a miawn.

walle ‘efallai’

fenyw ‘menyw’

Dyddiad y cyhoeddiad: 29 Mawrth 2011

Tagiwyd gyda: Iaith Traddodiadau

Traddodiadau’r Nadolig: Bwyd

Mae pobl o bob cwr o Gymru wedi rhannu eu hatgofion am fwydydd y Nadolig gyda ni. Dyma ddetholiad o’r hanesion a’r ryseitiau o’n harchif.

Yr Ŵydd

Am ganrifoedd, yr ŵydd oedd yn ganolog i wledd y Nadolig yng Nghymru. Ers diwedd yr Oesoedd Canol, roedd gan y ffermwyr mawr ŵydd ar y bwrdd i ginio Nadolig. Roedd gwyddau'n hawdd eu magu, ac yn yr hydref cawsant bori a lloffa ar y caeau ŷd ar ôl y cynhaeaf. Roedd yn arfer gan ffermwyr roi gŵydd yn rhodd i'w tenantiaid a'u gweithwyr adeg Gŵyl Mihangel, ond bydden nhw'n gofalu cadw nifer dda i'w pesgi ar gyfer y farchnad Nadolig.

Y Twrci

Er i’r twrci gyrraedd Prydain yn yr 1500au, roedd yn ddrud iawn a dim ond y cyfoethog allai ei fforddio. Yng nghefn gwlad, yr ŵydd oedd yn dal i deyrnasu, ac ni welwyd y twrci ar fwrdd Nadolig y rhan fwyaf o Gymry tan ail hanner yr 1900au.

Cacen Waed Gwyddau

Yng nghanolbarth Cymru roedd cacen gwaed gwyddau yn foethyn arbennig adeg y Nadolig. Roedd hi'n arfer ei gwneud pan fyddai'r ffermwyr yn lladd nifer fawr o wyddau ar gyfer yr ŵyl. Mae recordiadau hanes llafar yn ein harchif yn nodi ei bod yn cael ei pharatoi yn ardal Trefeglwys, Penffordd-las, Llanbryn-mair a Llangurig. Hyd yma, does dim tystiolaeth iddi gael ei gwneud yn unman arall yng Nghymru.

Byddai gwaed tua thair gŵydd yn cael ei dywallt i fasn pridd a'i ferwi mewn sosbennaid o ddŵr. Yna byddai'r gwaed yn cael oeri a chaledu cyn ei falu'n fân â llaw. Wedyn, roedd yn cael ei gymysgu'n dda â llwy bren gyda chyrens, blawd gwyn, siwet, halen, sbeis a thriog melyn, a'i grasu rhwng dwy haen o grwst brau ar blât yn y popty.

Cyfuniad rhyfedd, meddech chi, ond cofiwch fod y briwgig mewn mins peis yn cynnwys cig go iawn yn wreiddiol!

Gwyliwch ffilm o'n harchif sy'n dangos sut roedd y gacen yn cael ei gwneud

Pwdin Berwi

Yr hen drefn oedd berwi'r cymysgedd yn un lwmp mawr mewn cŵd lliain. Dyna roddodd iddo'r enwau ‘pwdin lwmp’, ‘pwdin clwt’ a ‘phwdin cŵd’. Byddai gwddf y cŵd yn cael ei glymu gyda llinyn, a'r cŵd yn cael ei grogi o ddarn o bren a bwysai ar draws y crochan, fel bod y pwdin yn hongian yn y dŵr berw. Ar ddydd Nadolig, byddai’n cael ei weini gyda menyn melys.

Byddai pawb yn y teulu, o'r ieuengaf i'r hynaf, yn cymryd eu tro i droi'r pwdin, gan wneud dymuniad cudd ar yr un pryd. Roedd hi'n arfer cuddio darnau bach o arian yn y pwdin, fel yr hen ddarnau tair ceiniog neu chwe cheiniog, er mwyn dod â lwc dda i bwy bynnag fyddai’n dod o hyd i un ar ddydd Nadolig.

Beth am roi cynnig ar y ryseitiau hyn o'r archif:

Pwdin Nadolig o Fynytho, Gwynedd Pwdin Nadolig o Ddowlais, Merthyr Tudful

Noson Gyflaith

Mewn rhannau o ogledd Cymru, roedd cynnal Noson Gyflaith yn arfer traddodiadol i ddathlu'r Nadolig neu'r Flwyddyn Newydd. Byddai teuluoedd yn gwahodd ffrindiau i'w cartrefi gyda'r nos am swper mawr, gŵydd a phwdin Nadolig fel arfer, ac yna byddai pawb yn chwarae gemau, yn adrodd straeon ac yn tynnu cyflaith.

Ar ôl berwi'r cynhwysion, byddai'r cyflaith yn cael ei dywallt ar lechen neu garreg fawr wedi'i hiro â menyn. Weithiau, byddai carreg yr aelwyd yn cael ei glanhau a'i hiro'n arbennig. Yna byddai pawb yn iro'u dwylo â menyn ac yn cymryd darn o'r cyflaith i'w dynnu tra oedd yn gynnes. Roedd hon yn grefft arbennig, a’r nod oedd tynnu'r cyflaith nes ei fod yn rhaffau melyngoch. Byddai pawb yn edmygu'r rhai profiadol, ac roedd ymdrechion y dibrofiad yn destun hwyl i bawb!

Rysáit cyflaith

Gwyliwch ffilm o Gretta Jones a'i brawd Herbert, a fagwyd yn Nhŷ Du, Y Parc, ger y Bala, lle byddai Noson Gyflaith yn cael ei chynnal bob Nadolig.

Roedd cyflaith yn cael ei wneud mewn rhannau o dde Cymru hefyd, yn enwedig yn y cymoedd glo. Hyd y gwyddom, doedd dim cysylltiad ag unrhyw ŵyl arbennig yno, ond roedd yn arfer gan wragedd ei werthu o'u cartrefi neu yn y farchnad leol. Roedd ‘taffi’ a ‘dant’ ymhlith yr enwau arno, ac weithiau byddai'n cael enw'r sawl a'i gwnaeth, fel ‘losin Magws’ neu ‘losin Ansin bach’. Gallai plant brynu stribed dwy owns am geiniog.

Rysáit o Waelod-y-garth

Teisen Dorth

Teisen dorth oedd teisen y Nadolig yng nghymoedd diwydiannol de Cymru. Byddai teuluoedd yn gwneud dwy neu dair teisen ar y tro ac yn eu cario i'r bacws lleol, lle byddai'r pobydd yn eu crasu am geiniog neu ddwy y dorth.

Roedd hi'n arfer i gymdogion ‘brofi’ teisennau ei gilydd dros y Nadolig, ac yn ardal Margam ger Port Talbot roedd hen goel: pe bai merch ifanc yn profi tair teisen ar ddeg mewn un Nadolig, byddai'n siŵr o briodi cyn y Nadolig canlynol! Dyma rysáit ar gyfer teisen dorth o Ddowlais, Merthyr Tudful: Amser Bwyd | Museum Wales

Y Rysáit

Dyddiad y cyhoeddiad: 10 Mai 2010

Tagiwyd gyda: Bywyd Diwylliannol Gaeaf Hanes Hanes Bywyd Gwerin Nadolig Traddodiadau Traddodiadau, Straeon ac Arferion

Bando - Gêm y ffon gam

Gêm y ffon gam

Hyd ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg bu bando yn gêm tîm boblogaidd trwy Gymru, ac yn arbennig felly yn Sir Forgannwg.

Yn wir ym 1797 fe nododd un teithiwr rhwng y Bont-faen a’r Pîl mor brin oedd coed ynn a choed llwyfen yno, a hynny oherwydd eu bod yn cael eu defnyddio i wneud ffyn bando. Roedd John Elias (1774-1841), un o bregethwyr enwog y Methodistiaid Calfinaidd o Bwllheli, Sir Gaernarfon, a’r gwleidydd David Lloyd George (1863-1945), a fagwyd yn Llanystumdwy, Sir Gaernarfon, ill dau yn chwaraewyr brwd yn wŷr ifainc.

Roedd bando yn debyg i ryw ffurf gynnar ar hoci, gan mai nod y gêm oedd taro pêl gyda ffon grom o’r enw ‘bando’ ar draws maes y chwarae cyn ceisio ei gyrru i gôl y gwrthwynebwyr. Daw’r term ‘bando’ o’r gair Ffrangeg bande, sy’n golygu ‘ffon gam’. Gwnaed y ffyn yma o wahanol fathau o bren caled lleol, a byddai’r bêl, a oedd yn debyg o ran ei maint i bêl hoci heddiw, yn aml yn cael ei naddu o bren celyn neu focs.

Medd-dod, trais a thranc y gêm

Yn draddodiadol byddai’r gornestau hyn yn cael eu cynnal rhwng gwahanol blwyfi. Byddai’r chwaraewyr yn cymryd y rhain gymaint o ddifrif nes eu bod, weithiau, hyd yn oed yn hyfforddi o flaen llaw. Er mai dynion a fyddai’n chwarae bando fel arfer, byddai merched yn gwylio’r gêm yn frwd. Yn wir, ceir tystiolaeth am un ornest fando a chwaraewyd ym Mro Morgannwg lle cuddiodd gwraig un o’r chwaraewyr y bêl o dan ei phais nes i’w gŵr ddod heibio i’w nôl. Bydda’r gemau’n amrywio yn ôl yr ardal, oherwydd nid oedd unrhyw reolau safonol, dim cyfnod penodol i’r chwarae na chyfyngiadau ar y nifer oedd i gymryd rhan. Roedd trais yn gyffredin, a hyd yn oed os oedd dyfarnwr yn bresennol nid oedd y chwaraewyr yn brin o daro eu gwrthwynebwyr gyda’u ffyn. Yn aml byddai’r gwylwyr yn gosod betiau ar y sgôr derfynol, a byddai’r tafarnwyr lleol yn sicrhau’n ddi-os bod digon o ddiod feddwol ar gael. Y cyfuniad peryglus hwn o gamblo, y ddiod ac ymddygiad aflywodraethus ar y cae ac oddi arno fu’n gyfrifol yn y pen draw am dranc y gêm.

Bois Bando Margam

Bathodyn Milwrol Gwirfoddolwyr Morgannwg

Yn ôl Edward Matthews (1813-92) o Ewenni, Pen-y-bont ar Ogwr, roedd y gêm mor boblogaidd ym Margam, gorllewin Morgannwg fel na fyddai neb dros ei flwydd oed yn fodlon cael ei weld heb ffon fando, ac ar adegau byddai cymaint â 3,000 o wylwyr yn mynychu’r gemau. Yn wir, erbyn ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg roedd bando’n bennaf gysylltiedig â Sir Forgannwg ac yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg ysbrydolodd amlygrwydd y gêm ym Margam faled o’r enw ‘The Margam Bando Boys’ a ddathlai fedrusrwydd y tîm hyglod hwn. Yn ôl y faled, roedd gemau tîm eraill yn ddim o’u cymharu â bando:

Due praises I'll bestow
And all the world shall know
That Margam valour shall keep its colour
When Kenfig's waters flow

Our master, straight and tall
Is foremost with the ball;
He is, we know it, and must allow it,
The fastest man of all

Let cricket players blame,
And seek to slight our fame,
Their bat and wicket can never lick it,
This ancient manly game

Our fame shall always stand
Throughout Britannia's land;
What men can beat us? Who dare meet us?
Upon old Kenfig's sand?

Should Frenchmen raise a voice
To crush our peaceful joys,
They'll get by storming a precious warming
From Margam bando boys

Like lions we'll advance
To charge the sons of France;
The Straits of Dover we'll ferry over
And make the traitors dance

Napoleon shall repent,
If war is his intent;
He'll sadly rue it if he'll pursue it;
Proud Paris shall lament

Bold Britons rule the main,
And every hill and plain,
From every nation throughout creation
Our rights we will maintain

Chwaraewyd bando yn ardal Aberafan hyd chwarter olaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Ym 1876 bu farw Theodore Talbot, capten y Margam Bando Boys a’r etifedd i ystâd Margam, tua’r un adeg ag y sefydlwyd gweithiau tun Mansel, Avon Vale, a Thai-bach. Disodlwyd bando mewn byr o dro, wrth i’r gweithwyr tun droi at y gêm newydd honno, rygbi. Datblygodd y syniad o faes chwarae penodol yn ystod y 1870au, ac wrth i glybiau pwrpasol gael eu sefydlu crewyd caeau chwarae ar gyfer y timau a’u cefnogwyr. Roedd sefydlu cyrff i reoli gwahanol chwaraeon, megis Cymdeithas Bêl-droed Cymru (Football Association of Wales) ym 1876 ac Undeb Rygbi Cymru (Welsh Rugby Union) ym 1881, yn arwydd o oes newydd lle'r oedd chwaraeon o dan reolaeth ganolog, ac felly fe gollwyd unrhyw amrywiadau rhanbarthol.

Dyddiad y cyhoeddiad: 8 Chwefror 2010

Tagiwyd gyda: Bywyd Diwylliannol Chwaraeon, Hamdden a Dathlu Hanes Hanes Bywyd Gwerin Traddodiadau

Cyfenwau Cymraeg: Pam mae cymaint o Jonesiaid yng Nghymru?

Pam mae cymaint o Jonesiaid yng Nghymru?

Os ydych wedi treulio amser yn hel achau, yna mae'r nifer gyfyngedig o gyfenwau sydd gan y Cymry wedi creu rhwystredigaeth ichi. Pam mae cyn lleied? Dyma ateb yr Athro Prys Morgan...

Pa fath o enwau oedd gan yr hen Gymry?

Fe ddechreuodd y Cymry gael cyfenwau parhaol tua phum can mlynedd yn ôl. Cyn hynny, 'doedd y Cymry ddim yn defnyddio cyfenwau parhaol. Beth on nhw'n defnyddio fel enwau? Wel beth on nhw'n defnyddio fel enwau oedd eu henw bedyddiol eu hunain, dwedwch fel Siôn neu rywbeth fel yna. Ac os oedd pobl yn gofyn 'Wel, ie, pa Siôn ych chi, achos mae 'na nifer o bobl â'r enw Siôn?', fydden nhw'n dweud, 'Wel fi yw Siôn ap Gruffydd ap Llywelyn ap Meilyr,' ac odd yr ap yma yn golygu mab rhywun. Ac och chi'n dweud Siôn ap Gruffydd ap Meilyr ap Gruffydd ap Rhys, ac och chi'n mynd yn ôl gyda'r ap yma, yn ôl tua naw cenhedlaeth.

A'r rheswm am hynny oedd nad och chi ddim yn meddwl am eich hunan fel unigolyn o gwbl yng Nghymru. Yn ôl cyfraith Hywel Dda, a dyna oedd cyfraith y rhan fwya o bobol yn byw yng Nghymru hyd at bum can mlynedd yn ôl, 'doedd yr unigolyn ddim yn cyfrif fel unigolyn. Beth oedd yn bwysig oedd bod chi'n rhan o dylwyth.

Pryd newidiodd y drefn?

Pryd newidiodd hynny?

Fe newidiodd y system gyda'r Ddeddf Uno. Tua phum can mlynedd yn ôl, fe ddaeth y Saeson i Gymru a mynnu bod y Cymry yn derbyn y cyfenwau parhaol, yr un fath â'r Saeson. Felly pan ofynnwyd i'r Cymry dderbyn rhywbeth oedd yn mynd i ddangos beth oedden nhw, ffordd oen nhw'n wahanol i bobl eraill, fe ddwedodd y Cymry, 'Wel, beth sy'n bwysig amdanon ni yw enwau'n tadau ni. Felly dw i yn Siôn, a mae 'nhad yn Siôn. A mae 'nhaid yn Gruffydd.' O wel, byddai'r clerc yn dweud, 'Gewch chi fod yn John son of John, a'r ffordd symlaf o'i ysgrifennu fe lawr yn Saesneg yw John Jones.

Ond pam cymaint o Jonesiaid?

Yn yr un cyfnod ag y gorfodwyd y Cymry i gael enwau parhaol — a dyma'r peth mwya' pwysig i gofio — yr oedd 'na broses o symleiddio yr enwau bedydd, enwau cyntaf plant. Yn lle bo' chi'n cael amrywiaeth aruthrol o enwau hyfryd fel Gwasmeir a Gwasmihangel a Llywarch a Gwalchmai, yn dod o gyfnod cynnar iawn neu o gyfnod Catholig, roedd rhain yn cael eu hystyried yn enwau peryglus. On nhw'n enwau o bosibl yn baganaidd, ac odd lot ohonyn nhw yn enwau Catholig, fel Gwasmeir a Gwasmihangel a Gwasteilo, Gwasdewi. On nhw'n enwau Catholig, felly on nhw'n hollol waharddedig. Felly odd yr eglwys yn dweud bod rhaid i bawb cael enwau o gatalog syml iawn. Enwau saff iawn, fel John a David a Tomos ac ambell i enw brenin saff fel William ac Edward a Henry, ac yn y blaen. Dyna'r unig enwau saff. Ac felly, yn lle cael amrywiaeth o ryw gant a hanner o enwau oedd yn gyffredin trwy Gymru, fe symleiddiwyd rhain yn yr un cyfnod i ryw wyth neu naw neu ddeg o enwau!

Felly Tomos, Davies, Jones ac yn arbennig felly Jones. Yn arbennig yn y gogledd, rych chi'n cael cannoedd ar gannoedd o bobl yn cael yr enw Jones yn cael ei orfodi arnyn nhw.