Cyflawni'r dasg Ceri Thompson, 19 Mehefin 2012 Yr tîm o achubwyr Cerdyn post yn cofnodi trychineb The Flooded Colliery at Troedyrhiw Y pump glöwr hachub Ym mis Awst 2010 caewyd 33 o weithwyr 700 metr o dan wyneb y ddaear yn dilyn cwymp ym mwynglawdd copr/aur San Jose yn Chile. Wedi 69 diwrnod o dan y ddaear ac ymgyrch achub anferth, gan gynnwys cyfraniadau gan NASA a dros ddwsin o gwmnïau rhyngwladol, achubwyd pob un o'r 33 dyn dros gyfnod o 24 awr. Ar ôl codi'r gweithiwr olaf i'r wyneb, daliodd y gweithwyr achub arwydd tuag at y camerâu ag arno'r geiriau Mision cumplida Chile — Cyflawnwyd y dasg Chile. Amcangyfrifir bod dros biliwn o bobl wedi gweld y geiriau yma ar y teledu.Trychineb TynewyddDyma'r gwaith achub yn Chile yn dwyn i gof ddigwyddiad tebyg yng Nghwm Rhondda dros 130 o flynyddoedd ynghynt. Ar 11 Ebrill 1877, boddwyd Glofa Tynewydd yn y Porth gan ddŵr o hen weithfeydd gwag Hen Lofa Cymmer gerllaw. Ar y pryd, roedd pedwar glöwr ar ddeg o dan ddaear, ac aed ati i geisio eu hachub.Cafwyd hyd i bump o'r gweithwyr ar ôl clywed sŵn curo, a bu'n rhaid i'r tîm achub dorri drwy 12 llath o lo i gyrraedd atyn nhw. Yn anffodus, dyma un o'r dynion yn cael ei ladd gan rym yr aer yn dianc drwy'r twll achub. Roedd naw dyn bellach ar goll.Ymdrechu taerClywyd mwy o sŵn cnocio o lefydd gwaith o dan linell y dŵr a dyma'r tîm achub yn cymryd bod y dynion wedi goroesi mewn poced aer. Ceisiodd dau ddeifiwr o Lundain eu cyrraedd ond roedd yn dasg amhosibl gan fod cymaint o rwbel yn y twneli. Penderfynwyd taw'r unig beth amdani oedd torri twnnel achub drwy 38 llathen o lo.Yn ystod y deg diwrnod o gloddio i gyrraedd y gweithwyr caeth, daeth y gwaith achub i glyw'r wasg ryngwladol ac anfonwyd telegram gan y Frenhines Fictoria hyd yn oed, gan ei bod yn poeni am ffawd y dynion. Cyrhaeddwyd y glowyr ar ddydd Gwener 20 Ebrill; doedd ganddyn nhw ddim bwyd ac roedden nhw wedi byw ar ddŵr brwnt y pwll am ddeg diwrnod. Gan fod y boced aer wedi datgywasgu mor gyflym wrth eu hachub, roedd y pum glöwr yn dioddef o barlys y môr (the bends) ond dyma nhw'n gwella'n llwyr wedi treulio noson yn yr ysbyty. Boddodd y pedwar glöwr arall.Dewrder ac arwriaethEr taw bychan oedd y nifer a gollodd eu bywydau o gymharu â thrychinebau eraill yr oes (lladdwyd 114 o ddynion a bechgyn mewn ffrwydrad yng Nglofa Cymmer ym 1856), denodd dyfalbarhad y timau achub gryn sylw gan y wasg a'r cyhoedd. Dyfarnwyd pedair ar hugain o Dosbarth Cyntaf ac Ail Ddosbarth a nifer o wobrwyon eraill i'r timau mewn seremoni a gynhaliwyd ar y Maen Siglo uwchlaw Pontypridd. Gwneir amcangyfrif i hyd at bedwar deg mil o bobl fynychu'r digwyddiad.Achubwyr Tynewydd oedd y cyntaf i dderbyn Medalau Albert am ddewrder ar dir. Mae pump o'r medalau yma bellach i'w gweld yn Big Pit Amgueddfa Lofaol Cymru ynghyd ag esiamplau o lestri arian ac eitemau eraill sy'n gysylltiedig â'r digwyddiad.Erthygl gan:Ceri Thompson, Curadur
Ffotograffau byllau glo John Cornwell 10 Ionawr 2012 Ffotograffydd ar ei liwt ei hun oedd John Cornwell. Yn y saithdegau a'r wythdegau cynnar, tynnodd nifer o ffotograffau o byllau glo, yn Ne Cymru a Chanolbarth Lloegr yn bennaf, a hynny ar yr wyneb a danddaear.Perffeithiodd dechneg o dynnu ffotograffau danddaear oedd yn defnyddio goleuadau cyffredin pwll glo, gan alluogi iddo dynnu lluniau hynod eglur o dalcenni glo, twnneli, siafftiau ac offer. Yn ogystal â thynnu ffotograffau mewn pyllau gweithredol, byddai hefyd yn cofnodi gweithfeydd segur, ar yr wyneb a danddaear.Roedd John Cornwell hefyd yn uchel ei barch ym maes archaeoleg ddiwydiannol. Cyhoeddodd nifer o lyfrau ar byllau glo Cymru a Lloegr.Mae hawlfraint ei ddelweddau o dde Cymru bellach ym meddiant Amgueddfa Genedlaethol Cymru.Lawrlwytho'r catalog i'r Casgliad Cornwell [PDF 4.7MB] Lluniau John Cornwell Pwll Glo Tirpentwys 1979 Pwll Glo Six Bells, 1979 Pwll Glo Oakdale, locomotif trydanol ger gwaelod y pwll, tua 1978 Pwll Glo Oakdale, gweithiwr y cludfelt glo, tua 1978 Pwll Glo Gogledd Celynen, 1975 Iard Pwll Glo Markham, 1977 Pwll Glo Marine, 1980 Pwll Glo Marine, 1974, locomotif o'r 'Gorllewin Gwyllt' - y 'Western Consort'. Pwll Glo Llanhilleth, y fframwaith ar ben siafft rhif 2, 1975. Pwll Glo Hafodyrynys, locomotif trydanol yn y fynedfa i'r pwll ym 1968. Pwll Glo Cwmtyleri, gwaith bric addurnedig ar adeilad ffan awyru, 1980 Gwaelod Pwll Glo Cwmtyleri, 22 Tachwedd 1977 Pwll Glo De Celynen, 1978. Gwaelod Pwll Glo Blaenserchen ym 1979 gyda chyflenwadau a thram o wastraff. Pwll Glo Blaenserchan ym 1973. Pwll Glo Coegnant 1978, talcen postyn a bar. Pwll Glo Wyndham, tua 1975 Pwll Glo Wyndham /Western, trofwrdd ger gwaelod y pwll, tua 1979 Pwll Glo Treforgan gyda shifft y prynhawn yn aros i fynd i lawr, 1979 Pwll Glo St John, torrwr Anderson Strathclyde, tua 1979 Goruchwylwyr yn archwilio torrwr ar y Wythïen Chwe Throedfedd, Pwll Glo Brynlliw, 15 Rhagfyr 1977 Traphont goncrit fodern yn cysylltu'r pwll glo gyda'r olchfa, Pwll Glo Blaengwrach, tua 1977 Pwll Glo Graig Merthyr, rhes o dramiau yng ngwythïen Graigola - noder y to tywodfaen heb gynhaliaid, tua 1977 Iard Pwll Glo Graig Merthyr ym 1977 gyda rhes hir o dramiau'n aros i fynd i mewn i'r pwll. Pwll Glo Garw ym 1977, gyda'r pentref yn y cefndir. Pwll Glo Cefn Coed, 1973, tŷ injan a fframwaith pen y siafft am i lawr. Tŷ injan Pwll Glo Cefn Coed ar gyfer yr injan Markham ar y siafft am i fyny ym 1973. Aberpergwm, 1972, mynedfa i'r gloddfa ddrifft newydd. Pwll Glo Abernant, glöwr mewn gorsaf bwmpio ar waelod y pwll, 1978 Pwll Glo Aberpergwm, peiriant torri ffordd Dosco a ffan ategol, tua 1978 Pwll Glo Tŷ Mawr, olion ffwrnais awyru danddaearol sy'n dyddio'n ôl i ddiwedd y 1870au. Pwll Glo Tŵr, 'Rex' gyda'i ostler, 1979. Pwll Glo Taff Merthyr, peiriant torri ffordd Dosco ac awyru ategol, 1979. Pwll Glo Taff Merthyr ddiwedd y 1970au. Gwaelod Pwll Glo Penrhiwceiber, 1978. Pwll Glo Nantgarw, 1978, torrwr drwm Anderson Strathclyde yn torri glo ar y talcen glo. Siafft am i lawr Pwll Glo Merthyr Vale, tua 1980 Pwll Glo Maerdy, 1977, certi gwag yn aros ar ben y pwll. Pwll Glo Lewis Merthyr, 1977, cynhaliaid y to hydrolig yn yr iard yn disgwyl cael eu cludo o dan y ddaear. Pwll Glo Lady Windsor, locomotif stêm gyda'r siafft yn y cefndir, 1977 Pwll Glo Ffaldau, 1977, pen y pwll. Pwll Glo Fernhill, braich fawr torrwr hydrolig AB 15 ar dalcen glo hir â phrenau hyd-ddo. Glofa Deep Navigation, y fframwaith am i lawr, tua 1978 Glofa Deep Duffryn, dau weithiwr yn archwilio'r siafft o do'r gawell, 1977-78. Pwll Glo Bargoed, 20 Mai 1977. Pwll Glo Morlais, golwg gyffredinol yn edrych tua'r dwyrain ar draws yr Afon Llwchwr, 1978. Pwll Glo Morlais, golwg gyffredinol, noder yr orsaf bwmpio segur, 1978 Pwll Glo Cynheidre, tramiau glo mewn man llwytho tanddaearol, tua 1978 Pwll Glo Cynheidre, y brif ffordd gyda chludfelt cyflym, tua 1978 Pwll Glo Cwmgwili, 1978, shifft y prynhawn yn aros i gael eu cludo o fynedfa'r pwll. Pwll Glo Cwmgwili, 1978, Llwythwr a gweithredwyr yn barod i ddechrau gwaith. Pwll Glo Betws, shifft y prynhawn yn aros am y trên cludo gweithwyr, tua 1976 Pwll Glo Cwmgwili, ffordd gludo gyfan yn cael ei chynnal gan brenau, 1978 Pwll Glo Rhydaman, 1974, Mr P.A. Jones, Swyddog Diogelwch, yn archwilio'r to yn y talcen glo diwethaf. Pwll Glo Rhydaman, 1974, Gerald Gibson yn drilio twll bach yn y talcen. Pwll Glo Rhydaman, 1974, tramiau gwag yn cael eu gostwng i mewn i'r slant. Dau o lowyr Blaenafon yn yr iard bren ar ddiwedd shifft y bore, 1978. Rheolwr Big Pit, Glyn Morgan, yn siarad â Billy 'Pigeon' Preece (eistedd), Big Pit 1975 Ffordd newydd o'r fynedfa gyda chludfelt yn cludo'r glo o Wythïen Garw, Big Pit 1975. Diwrnod olaf Glyn Morgan, Rheolwr diwethaf y Bwrdd Glo Cenedlaethol, ar 28 Tachwedd 1980. Cyffordd ger gwaelod y pwll, Big Pit 1975, bellach yn rhan o daith danddaearol yr Amgueddfa. Golwg gyffredinol o'r wyneb, Big Pit 1975. Lefel yr efail, a grëwyd tua 1812, a ymgorfforwyd yn ddiweddarach i weithfeydd tanddaearol Big Pit. Ceffyl y pwll glo yn dychwelyd i stablau'r wyneb yn Big Pit o'r Olchfa ym 1968. Bill Gunter, swyddog diogelwch Big Pit, ar dalcen G11 ym 1979 Bill Gunter yn sefyll yn y fynedfa fwaog i Lethr Dick Kear, tua 1820. Big Pit. Swyddog y pwll glo yn archwilio rhan o gawell y peiriant cydbwysedd dŵr, yn agos i waelod y pwll yn Big Pit, 1975
Y Baddondai Pen Pwll Ceri Thompson, 30 Mehefin 2011 The pithead baths at Bit Pit: National Coal Museum Llwch glo llethol Cyn i faddondai pen pwll ddod yn gyfleuster cyffredin, doedd dim dewis gan y rhan fwyaf o lowyr, fyddai wedi ymlâdd ar ôl diwrnod caled o waith, ond teithio adref o'r gwaith yn llwch glo i gyd. Byddai eu dillad yn diferu o chwys yn aml gan godi'r siawns o ddal niwmonia, broncitis neu grydcymalau. Wedi cyrraedd adref, roedd yn rhaid golchi cymaint o'r baw â phosibl ymaith mewn baddon tin o flaen y tân. Menywod y tŷ fyddai'n gyfrifol am gynhesu'r dŵr ar gyfer baddon y glöwr a golchi a sychu'i ddillad fel arfer. Roedd cadw'r tŷ yn lân rhag llwch y glo yn frwydr feunyddiol hefyd. Doedd dim diwedd ar y gwaith caled yma, a byddai blinder a straen corfforol yn arwain at broblemau iechyd difrifol yn aml, ac weithiau at enedigaethau cynamserol a cholli plentyn. Bu'n rhaid i ddiwygwyr cymdeithasol, dan faner 'Mudiad y Baddondai Pen Pwll', lobïo'n galed cyn darbwyllo'r Llywodraeth, y meistri glo a rhai o'r glowyr a'u gwragedd hyd yn oed, bod angen am faddondai pen pwll. Bu'n frwydr hir a chaled, o'r ymgyrchu agoriadol yn y 1890au hyd sefydlu cronfa arbennig ym 1926 i adeiladu baddondai, dan nawdd Pwyllgor Lles y Glowyr. Diwygio Cymdeithasol Roedd baddondai pen pwll wedi cael eu defnyddio yng Ngwlad Belg, Ffrainc a'r Almaen ers y 1880au. Ym 1913 anfonwyd cynrychiolwyr i weld y baddondai Ewropeaidd yma gan David Davies, perchennog cwmni Ocean Coal ac un o eiriolwyr diwygio cymdeithasol. Arweiniodd yr ymweliad hwn at adeiladu'r baddondy cyntaf yng Nghymru ym Mhwll Deep Navigation, Treharris, ym 1916. Bu llwyddiant baddondai Deep Navigation yn allweddol yn yr ymgyrch bropaganda a drefnwyd gan y sawl oedd am weld baddondy pen pwll ym mhob pwll glo yng Nghymru. Ym 1919 sefydlodd Llywodraeth Prydain Gomisiwn Brenhinol ('Comisiwn Sankey') i ymchwilio i amodau cymdeithasol a gwaith y meysydd glo. Sefydlwyd 'Cronfa Lles y Glowyr' o ganlyniad i hyn er mwyn '... improve the social well being, recreation, and condition of living of workers in or about coal mines'. Casglwyd arian y gronfa hon drwy godi ceiniog ar bob tunnell o lo a gloddiwyd. Defnyddiwyd y gronfa at sawl diben, yn cynnwys darparu caeau chwarae, pyllau nofio, llyfrgelloedd a sefydliadau. Codwyd tâl ychwanegol o 1926 ymlaen, i noddi rhaglen adeiladau baddondai. Steil Bensaernïol Fodern Yn ystod bodolaeth Cronfa Les y Glowyr, o 1921 i 1952, adeiladwyd dros 400 o faddondai pen pwll ym Mhrydain. Cynlluniodd adran bensaernïol y Pwyllgor Lles y Glowyr y ffordd fwyaf cost-effeithiol o adeiladu, darparu cyfarpar a gweithredu adeiladau'r baddondai. Roedd 'steil tŷ wedi cael ei datblygu erbyn y 1930au, wedi'i seilio ar ddylunio pensaernïol y 'Mudiad Modern Rhyngwladol'. Byddai'r toeon fflat, y llinellau glan a'r defnydd helaeth o wydr i ddarparu golau naturiol yn sicrhau bod y baddondai yn amlwg yng nghanol adeiladau eraill y pyllau. Cafodd rhai baddondai, fel yr un yn Big Pit, eu rendro yn wyn, sy'n ei wneud yn nodwedd amlwg ar y bryn hyd heddiw. Golygai adnoddau prin Pwyllgor Lles y Glowyr na adeiladwyd baddondai yn nifer o byllau glo Cymru tan y 1950au. Wedi gwladoli'r diwydiant glo ym 1947, cyfrifoldeb y Bwrdd Glo Cenedlaethol oedd darparu'r baddondai pen pwll.
