Gwarcheidwad y Cymoedd 20 Mai 2011 Six Bells ger Abertyleri Yn haf 1960, profodd cymuned Six Bells ger Abertyleri, drychineb fyddai'n aros gyda nhw am weddill eu dyddiau. Ar 28 Fehefin achosodd ffrwydrad danddaear ym mhwll glo 'Arrael Griffin' farwolaeth 45 o lowyr, pob un yn ŵyr lleol - tadau, meibion, gwŷr a brodyr. Hanner can mlynedd i'r diwrnod yn ddiweddarach, wedi gwaith diflino gan y gymuned a sefydliadau lleol, codwyd cerflun dur dros 60tr o daldra gan Sebastien Boyesen, er cof am y sawl fu farw. Mae enw pob un o'r 45 wedi'i naddu ar y gwaelod. Oherwydd pryderon diogelwch, doedd y breichiau wedi'u lledu heb eu gosod ar gyfer y seremoni agoriadol, ond cwblhawyd y cerflun erbyn 28 Gorffennaf. Gwarcheidwad y Cymoedd Mae'r ffilm fer hon gan Alun Jones ac Ian Smith yn cofnodi'r digwyddiad coffa a chyflwyno 'Gwarcheidwad y Cymoedd' a saif yn falch er cof am lowyr Six Bells a glowyr ym mhobman.
Plant mewn Pyllau Glo 11 Ebrill 2011 Yn unig yn y tywyllwch Roedd Mary Davis yn 'ferch fach bert' chwe mlwydd oed. Daeth Archwiliwr y Llywodraeth o hyd iddi yn cysgu'n sownd yn erbyn carreg fawr dan y ddaear ym Mhwll Glo Plymouth, Merthyr. Wedi cael ei dihuno dywedodd: "Fe es i gysgu oherwydd bod fy lamp wedi diffodd am nad oedd digon o olew ar ôl. Roedd ofn arna i am fod rhywun wedi dwyn fy mara a caws. Dwi'n credu taw'r llygod mawr wnaeth." Dywedodd Susan Reece, oedd hefyd yn chwe mlwydd oed ac yn geidwad drws yn yr un pwll glo: "Dwi wedi bod dan y ddaear am chwech neu wyth mis a dydw i ddim yn ei hoffi rhyw lawer. Rwy'n dod yma am chwech y bore ac yn gadael am chwech y nos. Pan fydd fy lamp yn diffodd, neu fy mod i'n llwgu, bydda i'n rhedeg adref. Dydw i heb gael niwed eto." Mewn perygl Roedd pwll glo yn lle peryglus iawn i oedolion, felly does dim syndod bod nifer o blant wedi cael eu hanafu'n wael dan y ddaear. "Roedd damwain bron i flwyddyn yn ôl a cafodd y rhan fwyaf ohonon ni ein llosgi. Cefais i fy nghario gartref gan ryw ddyn. Roedd yn boenus iawn am fod y croen wedi llosgi o fy wyneb. Doeddwn i ddim yn gallu gweithio am chwe mis." Phillip Phillips, 9 oed, Pyllau glo Plymouth, Merthyr "Cafodd fy mhen i ei wasgu beth amser yn ôl gan ddarn o'r to yn cwympo..." William Skidmore, 8 oed, Pwll Glo Buttery Hatch, Mynydd Islwyn "..cafodd fy nghoesau i eu gwasgu beth amser wedyn, wnaeth fy nghadw o'r gwaith am rai wythnosau." John Reece, 14 oed, Pwll Glo Hengoed Plant o lowyr a gyrwyr ceffylau Byddai rhai plant yn treulio hyd at 12 awr ar eu pen eu hunain, ond roedd brawd Susan Reece, John yn gweithio gyda'i dad ar y ffas: "Rydw i'n helpu fy nhad ac rydw i wedi bod yn gweithio yma am ddeuddeg mis. Rydw i'n cario ei offer drosto ac yn llenwi'r dramiau â'r glo mae wedi ei gloddio neu ei ffrwydro. Fe es i i'r ysgol am rai diwrnodau a dysgu'r wyddor." John Reece, 8 oed, Pyllau Glo Plymouth, Merthyr Roedd gan Philip Davies geffyl yn gwmni. Roedd yn welw a heb fawr o gig amdano ac yn gwisgo dillad carpiog wedi treulio. Doedd 'e ddim yn gallu darllen: "Rydw i wedi bod yn gyrru ceffylau ers oeddwn i'n saith ond roeddwn i'n gweithio ar ddrws aer am flwyddyn cyn hynny. Byddwn i'n hoffi mynd i'r ysgol ond rydw i wedi blino gormod gan fy mod i'n gweithio deuddeg awr." Philip Davies, 10 oed, Pwll Glo Dinas, y Rhondda Byddai dramwyr yn tynnu eu certi gyda chadwyn wedi'i chlymu o amgylch y canol. Bydden nhw'n gweithio yn y twnneli isel rhwng y ffasau glo a'r prif dwneli uwch lle gallai ceffylau gael eu defnyddio. Roedd y ceirt yn pwyso tua 1½cwt. o lo ac roedd yn rhaid ei dynnu am bellter o tua 50 llath mewn twnnel tua 3 troedfedd o uchder. "Fy swydd i yw cludo glo o'r pen i'r brif ffordd; mae'r pellter yn 60 llath; does dim olwynion ar y ceirt; rydw i'n eu gwthio nhw o fy mlaen; weithiau, bydda i'n eu llusgo nhw am fod y cert weithiau yn cael ei dynnu arnon ni, ac rydyn ni'n cael ein gwasgu'n aml." Edward Edwards, 9 oed, Pwll Glo Yskyn, Llansawel Byddai dramiwr yn ennill tua 5c y diwrnod am hyn. Y Tair Chwaer Roedd gwaith dur Dowlais hefyd yn berchen ar byllau glo a haearn; nhw oedd y mwyaf yn y byd ar y pryd ac yn darparu cynnyrch i bob rhan o'r byd. Roedden nhw yn dal i ddibynnu ar blant am eu helw fodd bynnag. Roedd tair chwaer yn gweithio yn un o'u pyllau glo: "Rydyn ni'n gofalu am y drysau yn y lefel pedair troedfedd. Rydyn ni'n gadael y tŷ cyn chwech bob bore ac rydyn ni yn y lefel tan saith o'r gloch, neu'n hwyrach weithiau. Rydyn ni'n ennill 2p y diwrnod ac mae ein golau yn costio 2½c yr wythnos. Roedd Rachel mewn ysgol ddydd ac mae hi'n gallu darllen rhywfaint. Cafodd hi ei gwasgu dan ddram amser yn ôl ac roedd hi adref yn sal am amser hir, ond fe wellodd hi." Elizabeth Williams, 10 oed a Mary a Rachel Enoch, 11 a 12 oed, Pyllau Dowlais, Merthyr. Yn Dilyn y Deddfu Roedd hi'n anochel y byddai deddf yn cael ei phasio wedi'r dicter cyhoeddus a glywyd yn sgil cyhoeddi'r Adroddiad. Pasiwyd y Ddeddf Rheoli Pyllau Glo o'r diwedd ar 4 Awst 1842. O 1 Mawrth 1843 roedd hi'n anghyfreithlon i fenywod neu unrhyw blentyn o dan ddeg oed weithio dan y ddaear ym Mhrydain. Doedd dim iawndal i'r sawl a gollodd eu swyddi ac a achosodd hyn galedi mawr. Ond roedd hi'n hawdd osgoi'r Ddeddf — dim ond un arolygwr oedd ym Mhrydain gyfan ac roedd yn rhaid iddo roi rhybudd cyn ymweld âr pyllau glo. Mae'n debyg bod nifer o fenywod wedi parhau i weithio yn anghyfreithlon am sawl blwyddyn, a dim ond wrth iddynt gael eu lladd neu eu hanafu fyddai pobl yn dod i glywed. Daeth hi'n llai derbyniol i fenywod ennill cyflog yn y diwydiant glo wrth i amser basio. Er hyn, roedd nifer fechan o fenywod yn gweithio ar yr wyneb yng Nghymru yn ystod yr ugeinfed ganrif. Ym 1990 diddymwyd y ddeddf warchod gan roi'r hawl unwaith eto i fenywod weithio o dan y ddaear.
Yr Ebbw Vale Steel, Iron and Coal Company 23 Gorffennaf 2010 Ffwrneisi Tân Agored Glynebwy, 1960au. Roedd diwydiant haearn De Cymru yn fach ac yn wiedig ar y dechrau: ffwrnais flast yng Ngwaith Haearn Clydach, 1813. Talodd Syr George Bessemer £30,000 i Gwmni Glynebwy am ei patentau gwneud dur (cafodd George Parry, £10,000) ac ym 1866-68 cododd y cwmni chwe Thrawsnewidydd Bessemer i wneud dur, un o'r ddau le cyntaf ym Mhrydain i wneud hynny. Mae trawsnewidydd Bessemer "wrthi'n chwythu" yn olygfa ddramatig. Pan dynnwyd y llun hwn yng Nglynebwy yn y 1950au nidoedd y broses wedi newid. Yr Ebbw Vale Steel, Iron and Coal Company Sefydlwyd yr Ebbw Vale Steel, Iron and Coal Company yn y De ym 1790, ac roedd y cwmni yn cynhyrchu mwy o dunplat nag unrhyw le arall yn y wlad nes iddo gau yn 2002. Roedd yn cyflogi 34,000 o ddynion yn y cyfnod Edwardaidd, ac erbyn canol y bedwaredd ganrif ar bymtheg roedd ar flaen y gad ym maes datblygiadau technolegol, yn enwedig yn y newid o haearn i ddur. Goroesodd holl weithfeydd haearn a dur eraill Blaenau'r Cymoedd a thorrodd dir newydd ym Mhrydain sawl gwaith o ran technoleg ar ôl iddo gael ei ailadeiladu'n llwyr ym 1936-38. Dechrau'r Daith Roedd Gwaith Haearn Glynebwy yn un o gyfres o weithfeydd a sefydlwyd ar hyd ymyl ogleddol maes glo'r De lle roedd modd cloddio'r holl ddeunyddiau crai ar gyfer gwneud haearn - mwyn haearn, glo a charreg galch. Fe'i sefydlwyd ym 1790 gan bartneriaeth dan arweiniad Jeremiah Homfray, perchennog Gwaith Haearn Penydarren ym Merthyr Tudful. Ym 1796 gwerthodd y gwaith i deulu Harford, a nhw fu wrth y llyw am yr hanner can mlynedd nesaf. Adeiladwyd tair ffwrnais chwyth arall, ffwrneisi pwdlo i gynhyrchu haearn gyr a melinau rholio i wneud rheiliau yn y cyfnod hwn. Er mwyn cael rhagor o haearn gyr ar gyfer y ffwrneisi a'r melinau prynodd y teulu dair ffwrnais chwyth yn Sirhywi ym 1818. Ehangu Aeth teulu Harford yn fethdalwyr ym 1842 pan fethodd eu buddsoddiadau tramor. Ymddiriedolwyr aeth ati i gynnal y gweithfeydd ac ym 1844 sefydlwyd Cwmni Glynebwy gan Abraham Darby IV, meistr haearn o Coalbrookdale a oedd wedi hanner ymddeol. Ehangodd y cwmni'n gyflym gan brynu Gwaith Haearn Victoria gerllaw ym 1848, Gwaith Haearn Abersychan ym 1852, Gwaith Haearn Pentwyn ym 1858 a Gwaith Haearn Pont-y-pŵl ym 1872. Roedd y mwynau haearn lleol wedi'u disbyddu felly prynodd y cwmni gloddfeydd haearn yng Ngwlad yr Haf, Swydd Gaerloyw a Sbaen yn ystod y 1850au. Rhwng 1854-55 bu George Parry, cemegydd y gwaith, yn arbrofi gyda gwneud dur and ni chynhyrchwyd dur yn rheolaidd nes i'r cwmni sefydlu gwaith Bessemer ym 1868. Dirywio Ailffurfiwyd y cwmni fel yr Ebbw Vale Steel, Iron&Coal Company Limited ym 1868. Roedd yr ehangu parhaus ar ddechrau'r 1870au wedi costio'n ddrud i'r cwmni pan ddaeth y dirwasgiad ar ddiwedd y degawd. Daeth dur i gymryd lle haearn a dirywiodd y fasnach haearn - yn ffodus roedd Cwmni Glynebwy wedi bod ar flaen y gad yn cynhyrchu dur. O 1873, cyllidwyr o Fanceinion, nad oedd yn deall y farchnad haearn a dur i bob golwg, oedd wrth y llyw. Dirywiodd y gweithfeydd; caeodd Pentwyn ym 1868, Sirhywi ac Abersychan ym 1882-83, Pont-y-pŵl ym 1890, ac erbyn 1892 roedd y cwmni mewn dyfroedd dyfnion, gyda'r gwaith yn segur a'r peiriannau mewn cyflwr gwael. Newid cyfeiriad – y galw di-ben-draw am lo o Gymru O'r 1870au ymlaen, nid haearn a dur oedd i gyfrif am lewyrch y cwmni, ond glo. Erbyn 1873 ef oedd cynhyrchwr glo mwyaf y De, ond roedd y rhan fwyaf o'i lo yn cael ei ddefnyddio mewn ffwrneisi golosg a pheiriannau ager y gweithfeydd haearn. Yn y 1870au a'r 1880au arallgyfeiriodd y cwmni i fanteisio ar y galw cynyddol am lo rhydd Cymru i yrru llongau, trenau a pheiriannau ager y byd. Wrth i lofeydd hynaf ardal Glynebwy gau, suddwyd dau bwll newydd - Waunlwyd (1874-77) a Glofa Marine yng Nghwm (1889-91). Cyn bo hir roedd glo Glynebwy i'w weld ledled y byd. Gan fod galw di-ben-draw am lo rhydd Cymru yn ystod ugain mlynedd gyntaf yr ugeinfed ganrif, roedd modd i'r cwmni ehangu'n gyflym a moderneiddio ei lofeydd. Caewyd rhai o'r hen lofeydd a dyblwyd y gwaith yn Waunlwyd a'r Marine. Mewn ugain mlynedd dyblwyd cynnyrch y cwmni i 2 filiwn o dunelli. Golygai rhagor o lo ragor o lowyr a chododd nifer y glowyr yn y cwmni bron i 6,000. Codi'n ddramatig fu hanes yr elw hefyd. Cloddio am lo yn Heol Llangynidr ym 1926 pan gafodd y glowyr eu cloi allan o'r gwaith. Golygfa o'r gwaith o'r awyr yn Awst 1957. Wrth i lofa Marine ehangu fe dyfodd pentref Cwm, lle roedd y rhan fwyaf o'r glowyr a'u teuluoedd yn byw, hefyd. Teras yr Orsaf, canolfan siopa fawr gyntaf Cwm, ym 1913 Pan osodwyd y derbynnydd metel poeth 750 tunnell yn y Gwaith Dur Bessemer ym 1905-06 of oedd y mwyaf yn y byd. Ar 3 Hydref 1929 caewyd y gweithfeydd. Ym 1936 fe'u dymchwelwyd. Y tirlun wrth gloddio am lo, Waunlwyd, 1950au Moderneiddio Ym 1892, haearn a dur oedd wrth wraidd gwaith y cwmni unwaith eto. Roedd mewn sefyllfa ariannol sefydlog ac ym 1897 dechreuwyd ehangu a moderneiddio'r cwmni. Ym 1910 daeth nifer o berchnogion glofeydd yn gyfarwyddwyr ar y cwmni, o dan arweiniad Is-Iarll Rhondda. Oherwydd y credent y byddai canolbwyntio ar lo'n unig yn cynyddu'r elw, caewyd y gweithfeydd haearn a dur ym Mai 1911. Serch hynny, ni wireddwyd eu gobeithion ac ailagorodd y gweithfeydd yn Ebrill 1912. Codi'r melinau llenfetel oedd y gwaith ehangu olaf a wnaed cyn y Rhyfel Mawr ym 1912. Rhwng 1918 a 1920 cynyddodd cyfalaf y cwmni o £1.8 miliwn i £7.7 miliwn a dechreuodd ehangu eto. Adeiladwyd dwy ffwrnais chwyth fodern yn Victoria ym 1920-23 yn lle'r pedair hen ffwrnais chwyth yng Nglynebwy. Sefydlwyd peiriannau i gynhyrchu trawstiau rheilffordd dur a thiwbiau a chyplau diweldiad. Fodd bynnag, bu tranc yn hanes y fasnach ryngwladol mewn haearn a dur ar ddechrau'r 1920au. Cyfnodau cythryblus O'r 1920au, daeth oes aur dechrau'r ganrif i ben. Wrth i longau droi at danwydd olew, dirywiodd y farchnad allforio glo. Ar ôl 1922 trodd elw mawr y cwmni yn golledion mawr. Cau Y blynyddoedd tywyll oedd y 1920au a'r 1930au wrth i gyflogau ostwng, pyllau gau ac wrth i ddiweithdra gynyddu. Bu cyfnodau o anghydfod diwydiannol hir a chwerw ym 1921 a 1926, a chafodd argyfwng ariannol 1929 effaith enbyd ar gwmni Glynebwy. Caeodd ei weithfeydd, gan adael bron i hanner trigolion y dref yn ddi-waith. Ym 1935 daeth y cwmni i ben a gwerthwyd ei holl lofeydd i Partridge Jones a John Paton Cyf., y perchennog glofeydd mwyaf yng nghymoedd Gwent. Ailadeiladu Er mwyn gallu cystadlu'n rhyngwladol, roedd angen melin strip ddur fel rhai America ar ddiwydiant tunplat Prydain. Y bwriad oedd codi melin strip newydd yn Swydd Lincoln, ond yn dilyn ymyrraeth y Llywodraeth bu'n rhaid ei hadleoli i Lynebwy. Ym 1936-38 cliriwyd yr hen weithfeydd ac adeiladwyd gwaith haearn, dur a thunplat integredig. Pan wladolwyd y diwydiant cyfan ym 1947, daeth glofeydd Cwmni Glynebwy yn eiddo i'r Bwrdd Glo Cenedlaethol. Yn y flwyddyn honno roedd tri phwll yn dal i gynhyrchu glo, Waunlwyd, Cwmcarn a Marine. Fe'u caewyd ym 1964, 1968 a 1988.> Hyd at heddiw Adeiladwyd y llinell electrolytig gyntaf y tu allan i'r Unol Daleithiau yng Nglynebwy ym 1947-48. Ehangwyd y gweithfeydd Bessemer a'r gweithfeydd dur tân agored ac ym 1960 cyflwynwyd trawsnewidydd LD cyntaf Prydain yn y gweithfeydd. Cyn bo hir disodlodd y rhain holl weithfeydd Bessemer a thân agored y Deyrnas Unedig. Gosodwyd dwy linell dunio electrolytig arall ym 1961 a 1969, ac ychwanegwyd llinellau galfanu ym 1957 a 1969. Yn sgil y gwladoli ym 1967 cynhyrchwyd llai o ddur yng Nglynebwy ac fe gaeodd y gwaith dur ym 1978. Tan iddo gau yn 2002, roedd y gwaith yn canolbwyntio ar dunplat a galfanu, a dyma oedd y cynhyrchydd tunplat mwyaf Prydain.
Yr Ebbw Vale Steel, Iron & Coal Company 20 Gorffennaf 2010 Sefydlwyd yr Ebbw Vale Steel, Iron&Coal Company yn y De ym 1790, ac roedd y cwmni yn cynhyrchu mwy o dunplat nag unrhyw le arall yn y wlad nes iddo gau yn 2002. Yr Ebbw Vale Steel, Iron and Coal Company Mae'r Felin Gostyngiad Ddwbl, a gyflwynwyd ym 1978 yn cynhyrchu dur strip tenau fawn ar gyfer gwneud caniau diodydd Dymchwel y ffwrneisi blast, Awst 1978. Pan gyflwynwyd llinell dunplat electolytig Rhif 2 ym 1961 hi oedd y gyflymaf yn y byd. Golygfa o'r gwaith o'r awyr yn Awst 1957. Ffetlo ffwrnais ddur tân agored yng Nglynebwy tua 1962 Safle Glofa Abercarn yn 1970 Cystadleuaeth goedio o dan ddaear yng Ngharnifal Cymdeithas Gwella'ch Hun yng Nghwm, 1956 Y tirlun wrth gloddio am lo, Waunlwyd, 1950au Dechreuodd y gweithfeydd newydd gynhyrchu ym 1938 a dechreuodd tref Glynebwy ffynnu unwaith eto. Roedd y felin strip newydd yn cynhyrchu dur strip o ansawdd da ar gyflymdra o 20 milltir yr awr & yn gyflymach o lawer na'r hen felinau llaw a ddisodlwyd. Ar 3 Hydref 1929 caewyd y gweithfeydd. Ym 1936 fe'u dymchwelwyd. Ym 1929 cafwyd derbynnydd metel poeth 1,500 tunnell newydd, y mwyaf yn y byd ar y pryd. Roedd y gweithfydd yn mynd i gau cyn y gellid ei ddefnyddio. Gan nad oedd Glynebwy ar lan y môr roedd yn rhaid cael llu o dryciau rheilffordd i dynnu'r mwyn haearn o lanfeydd Casnewydd i'r ffwrneisi. Y Felin Arwhau yn y Gwaith Dur. Disgrifiwyd y dirwasgiad rhwng y rhyfeloedd yn y fasnach ddur fel "mynd i mewn i dwnnel ym 1921 a pheidio â dod ohono hyd at 1938". Cynhyrchai'r ffwrneisi blast newydd, Rhif 4 a Rhif 5, yn Victoria, 2,750 tunnell yr un yr wythnos. Ar Ddydd Gŵl Ddewi 1927 lladdwyd 52 o lowyr yng Nglofa Marine mewn ffrwydriad. Ni ddarganfuwyd erioed beth a'i achosodd. Ar Ddydd Gŵl Ddewi 1927 lladdwyd 52 o lowyr yng Nglofa Marine mewn ffrwydriad. Ni ddarganfuwyd erioed beth a'i achosodd. Yn ystod anghydfod diwydiannol y 1920au a dirwasgiad y 1930au roedd y bandiau jazz yn creu tipyn o hwyl ac yn codi calonnau pobl. Cloddio am lo yn Heol Llangynidr ym 1926 pan gafodd y glowyr eu cloi allan o'r gwaith. Wrth i lofa Marine ehangu fe dyfodd pentref Cwm, lle roedd y rhan fwyaf o'r glowyr a'u teuluoedd yn byw, hefyd. Teras yr Orsaf, canolfan siopa fawr gyntaf Cwm, ym 1913 Tywysog Cymru yn ystod ei ymweliad â Phwll Victoria Rhif 5 ym 1918. Roedd y lofa newydd gael ei dyfnhau a'i moderneiddio. Ar ô1 iddo fod o dan ddaear cytunodd bod y lofa'n cael ei hailenwi yn "Tywysog Cymru". Glofa Marine, 1907: Golosg ar gyfer y ffwrneisi, and allforiwyd y rhan fwyaf o'i lo i wledydd tramor. Yn falch ar yr hyn a wnaed: Gwaelod y Pwll, Glofa Marine, Cwm, tua 1907 Ym 1907 adeiladodd y cwmni drydydd gwaith brics ac fe gynhyrchwyd 14 miliwn o frics mewn blwyddyn. Roedd gan y cwmni bedair glanfa yng Nghasnewydd i fewnforio mwyn haearn a physt pwll, ac i allforio haearn a dur. Erbyn 1907 roedd y cwmni'n cyflogi 350 o beirianwyr a staff cynnal a chadw: Siop Smith yn yr Adran Beirianneg. Roedd Ffowndri Victoria, a ailadeiladwyd ym 1902, yn cynhyrchu 18,000 tunnell o gastiniau y flwyddyn. Fe'i defnyddid yn y gwaith a'u gwerthu i gwmnioedd eraill. Ym 1907 roedd 524 ffwrn golosg yn eiddo i'r cwmni. Cynhyrchent 200,000 tunnell o olosg y flwyddyn. Twll tapio'r ffwrnais "Yankee" yn Victoria: gallai gynhyrchu 2,300 tunnell o haearn bob wythnos. Biledau - cynnyrch deng awr o waith - o'r Gwaith Dur Bessemer. Pan osodwyd y derbynnydd metel poeth 750 tunnell yn y Gwaith Dur Bessemer ym 1905-06 of oedd y mwyaf yn y byd. Adeiladwyd ffwrnais flast newydd yn ô1 cynllun Americanaidd yn Victoria ym 1903. Adeiladwyd dwy ffwrnais tân agored ym 1898, a thair arall ym 1905-06. Ym 1897 adeiladwyd siop gwneud sbringiau i wneud sbringiau i gerbydau rheilffordd. Allforio oedd prif gynhaliaeth y cwmni. Dociau Caerdydd yn gynnar yn yr ugeinfed ganrif Allforio oedd prif gynhaliaeth y cwmni. Dociau Caerdydd yn gynnar yn yr ugeinfed ganrif O'r 1870au ymlaen suddwyd y pyllau glo yn llawer dyfnach na rhai'r hen lofeydd er mwyn cyrraedd cronfeydd newydd a'r gwythiennau glo rhydd. Siafft Gwaith Glo Victoria Rhif 5 (Tywysog Cymru). Glofa Waunlwyd. Ar droad y ganrif roedd dau lond trên o lo yn mynd o'r gwaith glo hwn i Crewe bob dydd i fwydo injans yr L.M.S. Y melinau rholio tua 1900 Mae trawsnewidydd Bessemer "wrthi'n chwythu" yn olygfa ddramatig. Pan dynnwyd y llun hwn yng Nglynebwy yn y 1950au nidoedd y broses wedi newid. Rheiliau oedd un o brif gynhyrchion y gwaith; disodlwyd haearn gyr gan ddur yn y 1870au ac ym 1881 daeth pwdlo haearn gyr i ben yng Nglynebwy. Y trawsnewidyddion Bessemer a gadwodd y gwaith i fynd drwy'r 1880au. Y peth diwethaf a wnaed wrth ehangu oedd ailadeiladu dwy ffwrnais Victoria ym 1882. Ailadeiladwyd y bedair ffwrnais yng Nglynebwy ym 1871-72, gan gynyddu'r cynnyrch i 800 tunnell yr wythnos o bob ffwrnais. Ym 1866 sefydlwyd y "Darby," y peiriant chwythu ffwrnais flast mwyaf yn y byd. Talodd Syr George Bessemer £30,000 i Gwmni Glynebwy am ei patentau gwneud dur (cafodd George Parry, £10,000) ac ym 1866-68 cododd y cwmni chwe Thrawsnewidydd Bessemer i wneud dur, un o'r ddau le cyntaf ym Mhrydain i wneud hynny. Un o ddyfeisiadau George Parri, cemegydd y gwaith, oedd y "cap a'r côn" i gau pen y ffwrneisi blast rhag iddynt golli gwres. Fe'i tynnid am ychydig wrth eu llwytho. Newidiwyd llawer o haearn bwrw'r cwmni yn haearn gyr mewn 100 o ffwrneisi pwdlo. Gwaith Haearn Abersychan ym 1866. Fe'i prynwyd gan Gwmni Glynebwy ym 1852. Mae'n debyg bod gweithfeydd eraill y cwmni'n debyg i hwn, er bod eu hadeiladau'n symlach. O 1829 ymlaen bu Glynebwy'n arbrofi gydag injans - un o'r gweithfeydd haearn cyntaf i wneud hynny yn Ne Cymru. Dyma "Dewi Sant" injan Cwmni Haearn Tredegar, ym 1854. Adeiladodd Cwmni Glynebwy llawer o resi o dai ar gyfer ei weithwyr. Yn Rhes Gantra, a fwriadwyd ar gyfer glowyr, roedd un teulu yn byw yn nau lawr uchaf pob tŷ a theulu arall yn y seler. Roedd Pwll Rhif 6, Victoria, a suddwyd ym 1838, yn cynhyrchu golosg ar gyfer Gwaith Haearn Victoria. Gwaharddwyd merched rhag gweithio a dan ddaear ym 1842 and parhaodd ychydig bach ohonynt i weithio ar yr wyneb hyd at ddechrau'r ugeinfed ganrif. "Clytiau," neu gloddfeydd brig bach oedd y cloddfeydd glo a charreg haearn cynharaf. Roedd diwydiant haearn De Cymru yn fach ac yn wiedig ar y dechrau: ffwrnais flast yng Ngwaith Haearn Clydach, 1813. Tyllu yng Ngwythïen Gwern y Cae, Pwll Rhif 7 Sirhywi, 1898. Ffwrneisi Tân Agored Glynebwy, 1960au.
Glowyr o Gymru'n cloddio dros Brydain ar y Ffrynt y Gorllewin Edward Besly, 1 Hydref 2009 Medelau Captain Arthur Edwards Ffosydd y Rhyfel Byd Cyntaf Y Capten Arthur Edwards o Flaenafon oruchwyliodd tanio ffrwydryn cyntaf Prydain ar Ffrynt y Gorllewin ym Mawrth 1915. Mae'r Rhyfel Byd Cyntaf (1914-18) yn enwog am y brwydro ffyrnig yn ffosydd Ffrynt y Gorllewin yn Ffrainc a Fflandrys. Wynebai byddinoedd anferth ei gilydd mewn amgylchiadau erchyll, wrth baratoi am y frwydr fawr nesaf i ennill tir. Roedd cloddio twneli a gosod ffrwydron tanddaearol yn rhan bwysig o frwydro yn y ffosydd, wrth i'r ddwy ochr geisio ennill mantais. Cloddiwyd twneli o dan yr ardaloedd "tir neb" a ffosydd y gelyn. Yna fe'u llenwyd a ffrwydron cyn eu tanio. Roedd calch sych y Somme yn arbennig o addas ar gyfer ffrwydron tanddaearol, ond roedd modd gosod ffrwydron yng nghlai gwlyb Fflandrys hefyd. Chwaraeodd profiad a medrau glowyr Cymru ran allweddol yn y gwaith o gynhyrchu'r ffrwydron hyn. Ymladd y rhyfel o dan y ddaear Y Capten Arthur Edwards, peiriannydd glofaol a wasanaethodd yn ail Fataliwn Catrawd Sir Fynwy, gychwynnodd y cyfan. Yn Rhagfyr 1914 ffurfiwyd y 4th Divisional Mining Party, dan reolaeth Edwards. Ym Mawrth 1915, wedi deufis o gloddio twneli o dan linellau'r gelyn, gwagiwyd y twneli ac fe'u llenwyd â ffrwydron cyn eu tanio. Dinistriodd y ffrwydrad adeiladau ar wyneb y tir - oherwydd cloddiwyd y twneli o dan adeiladau a ddefnyddid gan saethwyr y gelyn. Ar achlysur arall, wrth i dîm gosod ffrwydron tanddaearol yr Almaenwyr gloddio mewn un cyfeiriad, daethant ar draws twneli'r lluoedd cynghreiriol a oedd yn cloddio i'r cyfeiriad arall, gan arwain at frwydro ffyrnig wyneb yn wyneb o dan y ddaear. Bathodyn Anrhydedd Ym Mehefin 1915 enillodd y Capten Arthur Edwards y Groes Filwrol, gwobr newydd ar gyfer capteiniaid ac is-swyddogion. Cafodd hefyd ei grybwyll mewn gohebiaeth am wasanaeth dewr a neilltuol. Gwasanaethodd gydol y rhyfel, yn cynnwys diwrnod cyntaf brwydr y Somme (1 Mehefin 1916) cyn cael ei anafu'n ddifrifol gan siel nwy ym Mehefin 1918. Cyflwynwyd ei fedalau i Amgueddfa Cymru ym 2006.
