Cân Gwrthryfel Rhondda - Geiriau ar gyfer yr Orymdaith Newyn gyntaf o Gymru 27 Awst 2008 Darganfuwyd y geiriau hyn ymhlith dogfennau taid a nain Ms Powell o Ynys Manaw yn 2008. Fe'u hysgrifennwyd i goffáu dau ddyn a fu farw yn ystod Gorymdaith y Glowyr i Lundain ym 1927. Gwelwch y trawsgrifiad isod. Aelodau Abertyleri o'r Orymdaith Newyn, 1927 [Llun: Gasgliad maes glo de Cymru, Prifysgol Abertawe.] Poster yn hysbysebu protest 'Sul Coch Cwm Rhondda' Darganfuwyd y geiriau hyn ymysg dogfennau taid a nain Ms. Powell o Ynys Manaw yn 2008. Fe'u hysgrifennwyd i goffáu marwolaeth dau ddyn yn ystod Gorymdaith y Glowyr i Lundain ym 1927. Digwyddodd yr orymdaith newyn gyntaf o Gymru i Lundain ym 1927 i brotestio yn erbyn y Weinyddiaeth Iechyd a oedd yn gwrthod neu'n cyfyngu ar nodau cymorth ar gyfer glowyr diwaith a'u teuluoedd. Roedd hefyd yn brotest yn erbyn Deddf Diweithdra newydd y Llywodraeth. Sul Coch Cwm Rhondda Yn ystod protest 'Sul Coch Cwm Rhondda' ar 18 Medi 1927, galwodd A.J. Cook, arweinydd glowyr y cyfnod, am orymdaith i Lundain ar 8 Tachwedd (wrth i'r Senedd ail-agor). Dewiswyd aelod o bob cyfrinfa (cangen undeb pwll glo) o Ffederasiwn Glowyr De Cymru (SWMF) i orymdeithio, pob un ohonynt yn cario lamp seffti glowr. Erbyn Tachwedd, fodd bynnag, roedd yr orymdaith wedi colli cefnogaeth y SWMF. Serch hynny, parhaodd i dderbyn cefnogaeth oddi wrth A.J. Cook, S.O. Davies (a ddaeth i fod yn AS Merthyr) SWMF adran y Rhondda, a'r Blaid Gomiwnyddol. Ar 8 Tachwedd 1927, gorymdeithiodd 270 o ddynion, ar gwaethaf gelyniaeth yr Undebau Llafur, y wasg a'r llywodraeth. Serch hynny, cawsant gefnogaeth y Cynghorau Llafur ym mhob pentref a thref ar hyd y daith (yn cynnwys Pontypridd, Casnewydd, Bryste, Caerfaddon, Chippenham a Swindon). 'Gorymdeithiaf er eich mwyn chi ac eraill mewn angen' Dynion o Gymoedd Rhondda, Caerau, Aberdâr, Merthyr, Pontypridd, Tonyrefail, Dyffryn Gwyr, Gilfach Goch, Nant-y-glo a Blaina oedd y 270 gorymdeithwyr. Bu farw dau ddyn ar yr orymdaith — Arthur Howe o Drealaw mewn damwain ffordd, a John Supple o Donyrefail o niwmonia wedi iddo fynychu'r rali yn Sgwâr Trafalgar. Ysgrifennodd Mr Supple yn ei lythr olaf at ei wraig - 'Peidiwch â phoeni amdanaf i. Meddyliwch amdanaf fel un o filwyr Byddin y Gweithwyr. Cofiwch fy mod wedi gorymdeithio er eich mwyn chi ac eraill mewn angen.' Aflonnyddwch gan 'Ffasgwyr', a Hebryngwyr Arfog O'r cychwyn cyntaf, cyfeiriwyd yn aml at yr orymdaith fel 'byddin y gweithwyr'. Trefnwyd y gorymdeithwyr ar batrymau milwrol, wedi'u rhannu'n ddidoliadau a chwmnïau. Yn dilyn honiad o aflonnyddwch gan 'Ffasgwyr', daeth gosgordd arfog, yn cynnwys 100 aelod o Gynghrair Llafur Cyn-Filwyr i gwrdd â'r trefnwyr yn Chiswick. Yn ddiweddarach, mewn pamffled o'r enw 'Gorymdaith y Glowyr: Sut y Gwnaethom Chwalu'r Gwrthwynebwyr', ysgrifennodd uwch swyddog Byddin y Gweithwyr, Wal Hannington, - '... mae'r dynion hyn yn goleuo lamp gryfach a mwy pwerus na'r un maent yn ei chario. Goleuant lamp sy'n datgelu'r llwybr troellog y mae rhaid i weithwyr ei ddilyn, ac sy'n goleuo ffordd yr ymdrech am y frwydr gyda grymoedd adweithiol a choncwest y gweithwyr am bwer'. Mae'r pamffled yn cynnwys 'Can Gwrthryfel Rhondda' sy'n adlais o A Rebel Song James Connolly, a ganodd y gorymdeithwyr, yn ogystal â 'Cân Ymdaith y Fyddin Goch' ac 'Ymdaith y Fyddin Goch'. Adysgrif:
Gweithwyr estron ym meysydd glo Cymru 6 Mawrth 2008 Ail Ryfel Byd Slofeniaid yng Nghanolfan Tyfforddi Oakdale, 1948 Yn dilyn yr Ail Ryfel Byd, roedd galw mawr, a chynyddol, am lo. Roedd adnewyddiad a thwf yn sgil y rhyfel yn gofyn am ddigonedd o ynni rhad, a dim ond glo allai gyflenwi'r angen. Roedd angen recriwtio mwy o lowyr ar hast. Un ffynhonnell ar gyfer y rhain oedd y miloedd o bobl Ewropeaidd oedd wedi gorfod ffoi o'u gwledydd genedigol yn ystod y Rhyfel. Er bod angen mawr am y dynion hyn ym Mhrydain, nid oedd croeso iddynt bob tro, ac roedd tipyn o wrthwynebiad o du cyfrinfeydd lleol Undeb Cenedlaethol y Glowyr. Roedd mwy o anesmwythyd pan ddechreuwyd recriwtio Eidalwyr ym 1951, ac nid oedd pethau ddim gwell pan geisiodd y Bwrdd Glo Cenedlaethol recriwtio ffoaduriaid o Hwngari ar ôl chwyldro 1956.ŵp peirianyddol Almaenaidd,Thyssen UK, i weithio yn ne Cymru gan ddod â rhai o'u cydwladwyr gyda hwy. Yn yr un modd â mewnfudwyr heddiw, roedd y 'gweithwyr estron' hyn yn wynebu amheuaeth i ddechrau. Roedd hyn yn deillio'n rhannol o anwybodaeth ac yn rhannol o ofn y bobl leol o ddiweithdra. "All Poles" Nyk Woszczycki (ail o'r chwith) mewn grŵp yn dathlu ymddeoliad ei ffrind, Joe Hughes o lofa Britannia Daeth y dynion ifanc hyn i Brydain ar ôl blynyddoedd o galedi, perygl a thrychineb. Cefnodd llawer ohonynt ar y maes glo cyn gynted ag y gallent, a gadawodd nifer ohonynt Brydain hyd yn oed, ond enillodd y rhai a arhosodd enw da am eu dycnwch a'u gwaith caled. Er eu bod yn dod o nifer o wledydd, y duedd oedd i'r glöwr Cymreig eu hystyried fel 'Pwyliaid pob un'. Fe briodon nhw â merched lleol ac ymgartrefu yma; ar waliau eu hystafelloedd byw yn aml fe welir lluniau o'u plant a'u hwyrion, sydd wedi eu magu fel Cymry. Mae nifer o'r rhain wedi ennill graddau prifysgol; mae nifer wedi ennill anrhydeddau dros Gymru ar y meysydd chwarae. Er gwaethaf eu balchder yn eu mamwledydd gwreiddiol, mae'r rhan fwyaf bellach yn ystyried eu hunain yn Gymry. Yn yr un modd, dylai Cymru fod yn falch ohonynt hwythau a'r rhan y maent wedi ei chwarae yn ei hanes. Mae'r erthygl hon yn ffurfio rhan o gylchgrawn yn y gyfres 'Glo', a gynhyrchwyd gan Big Pit Amgueddfa Lofaol Cymru. Lawrlwytho'r llyfryn
Y Bwrdd Glo Genedlaethol yn Ne Cymru 25 Chwefror 2008 Diwrnod BreinioO ganlyniad i hanes digalon y diwydiant glo rhwng y ddau ryfel byd, rheolaeth y llywodraeth drosto yn ystod yr Ail Ryfel Byd a'r angen am lo ym Mhrydain ar ôl y rhyfel, roedd hi bron yn anorfod y byddai'r diwydiant yn cael ei wladoli ar ôl ethol llywodraeth Lafur ym 1945.Croesawyd y 'Diwrnod Breinio', 1 Ionawr 1947, i raddau helaeth yng nglofeydd Cymru. Daeth maes glo de Cymru yn rhan o Ranbarth De Orllewin y Bwrdd Glo Cenedlaethol.Ymhlith yr asedau a ddaeth i ddwylo'r NCB yn y Deyrnas Unedig roedd dros 1,400 o byllau glo, 225,000 erw o dir amaethyddol, 140,000 o dai glowyr, siopau, swyddfeydd, gwestai, pyllau nofio, un gwersyll gwyliau ac un trac seiclo!Buddsoddiad A SiomBuddsoddwyd swm sylweddol o ganlyniad i'r Gwladoli. Rhwng 1948 a 1953, buddsoddwyd bron £32 miliwn yn ardal Caerdydd. Costiodd gwaith ailadeiladu Glofa Nantgarw yn unig £41/2 miliwn. Bu cynnydd yn y mecaneiddio ar y ffas lo ac ymgyrchoedd i wella iechyd a diogelwch.Cau Pyllau A ThrychinebauHyd yn oed yn nyddiau cynnar yr NCB, roedd tuedd i gau pyllau bach nad oedd yn talu'r ffordd ac i addrefnu'r rhai mwy. Fodd bynnag, erbyn y 1960au, dechreuwyd gadael i faes glo'r de ddirywio'n fwriadol. Ni fu i'r un maes glo arall ym Mhrydain ddioddef y fath grebachu mileinig - ym 1960 roedd 106,000 o lowyr yn ne Cymru, erbyn 1970 doedd dim ond 60,000. Bu'n rhaid arafu'r broses o gau'r pyllau yn ystod argyfwng olew'r Dwyrain Canol ynghanol y 1970au.Ym 1960, lladdwyd 45 o lowyr gan danchwa yng Nglofa Six Bells, ac ar fore Gwener, 21 Hydref 1966, llithrodd darn mawr o domen rwbel Glofa Merthyr Vale i lawr y bryn I bentref Aberfan, gan ladd 144 o bobl yn cynnwys 116 o blant.1960auYn y 1960au y datblygwyd 'archbyllau' mawr newydd Glofeydd Aber-nant, Brynlliw a Chynheidre ac y buddsoddwyd symiau sylweddol yn ad-drefnu glofeydd fel Coegnant, Deep Navigation a Merthyr Vale.Dyma'r degawd bod holl fwynwyr Prydain yn cael yr un gyfradd dâl.Ar y cyfan, roedd y rheolwyr a'r undebau llafur yn croesawu'r cytundeb hwn er i lawer o ddynion weld cwymp sylweddol yn eu hincwm. Daeth y Cytundeb â theimlad o undod rhwng holl feysydd glo y DU ac fe arweiniodd hynny, mewn ffordd, yn y pen draw, at streiciau cenedlaethol 1972 a 1974, a ymladdwyd dros gyflogau. Anghydfod 1974 a arweiniodd at gwymp y llywodraeth Geidwadol.Y Blynyddoedd OlafErbyn dechrau'r 1980au, roedd diwydiant glo Prydain ymhlith y mwyaf diogel a'r mwyaf effeithlon yn Ewrop. Fodd bynnag, roedd llywodraeth Geidwadol newydd wedi'i hethol ac roedd cynlluniau ar y gweill i gau rhagor o byllau. Roedd meysydd glo Cymru yn fwy tebygol o ddioddef gan fod y glofeydd yn hen a'r ddaeareg yn achosi problemau.Er bod y cynlluniau i gau glofeydd wedi'u derbyn yn anfoddog yn y gorffennol, y tro hwn galwyd am weithredu diwydiannol gan nad oedd swyddi eraill i'w cael ar gyfer y dynion. Cychwynnodd streic fawr olaf y glowyr ym mis Mawrth 1984 a pharodd flwyddyn. Gorchfygwyd y glowyr a chwalwyd diwydiant glo Cymru.Yn ystod y ddeng mlynedd nesaf daeth gwladoli'r diwydiant glo i ben. Ym 1994 caewyd pwll glo Tŵr, sef pwll glo olaf Cymru, gan y Bwrdd Glo Cenedlaethol (yn ddiweddarach Glo Prydain). Fodd bynnag, roedd rhai o'r glowyr yn argyhoeddedig bod y pwll yn effeithiol yn economaidd, ac fe gyfunodd 239 ohonynt eu harian diswyddo i brynu'r pwll. Parhaodd y pwll i fod yn weithredol tan iddo gau am y tro olaf ar 25 Ionawr 2008, gan ddirwyn 200 mlynedd o gloddio glo de Cymru i ben.Mae'r erthygl hon yn ffurfio rhan o lyfryn yn y gyfres Glo a gynhyrchwyd gan Big Pit Amgueddfa Lofaol Cymru.
Weithiau, 'dyw breuddwydio ddim yn ddigon 31 Ionawr 2008 George Evans yn aros i ddechrau ei shifft yng nglofa Banwen Y cyntaf o Ionawr, 1947: Pyllau glo Prydain yn cael eu gwladoli. Roedd pob glöwr ym Mhrydain wedi bod yn edrych ymlaen at hynny, wedi bod yn breuddwydio amdano ac,yn wir,wedi bod yn gweddïo amdano. Roedd y ffordd greulon a milain y bu perchnogion y pyllau a'r rheolwyr yn trin y glowyr dros y blynyddoedd wedi arwain at ddirmyg a oedd bron iawn yn gasineb llwyr. Roedd tri glöwr yn cael eu lladd ym Mhrydain ar bob diwrnod gwaith ar y pryd. Felly, roedd yna wir lawenydd. Roedd baner Bwrdd Glo Prydain yn cyhwfan yn falch ar ben pob pwll ag arno logo aur yr NCB ar gefndir glas. Dair blynedd ar ddeg ynghynt, cafodd 266 o lowyr eu llosgi i farwolaeth yn pwll yn y gogledd;dim ond 16 corff a godwyd ac ni chafwyd hyd i eiddo neb. Felly, roedd pobl pob maes glo ym Mhrydain yn llawenhau o waelod calon. Doedd neb yn disgwyl gwyrthiau ar ôl y gwladoli ond,yn raddol, sylweddolodd y bobl fod yna anghymhwyster ar raddfa fawr, rhyw fath o daith anhrefnus i rywle ond 'wyddai neb i le yn union. Rwy'n cofio un achlysur sy'n profi hyn. Roeddwn i'n gweithio yn lle gyrrwr yr injan dan ddaear yng ngwythïen Eighteen Feet. Roedd y rhaff ar y brif injan ddirwyn bedair troedfedd tua modfedd a hanner ar draws a rhyw filltir o hyd. Roedd y rheolwr, John Williams, yn cwmpo mas yn ffyrnig â rhyw ddynion o HQ. Roedden nhw eisiau rhoi rhaff oedd lawer yn fwy trwchus ac yn hirach yn lle'r rhaff honno. Gosodwyd y rhaff newydd ond yn fuan iawn gwelwyd ei bod yn rhy drwm i'r jyrni (trên o dramiau) i'w thynnu ar hyd y lefel. Dyn a wyr faint gostiodd hi i gywiro'r camgymeriad dwl yna. Ac roedd y math hwnnw o gamgymeriad hanner-call ac eithriadol o gostus yn digwydd ddwsin o weithiau bob dydd ym mhob maes glo trwy'r wlad. Roedd un neu ddau o'r glowyr dros 70 oed ond roedden nhw'n llenwi cymaint o lo â'r rhan fwyaf o'r dynion ac yn ennill cyflog iawn. Un dydd Iau, fe orffennon ni shifft y prynhawn a chodi'n pecynnau pae. Roedd casyn yn sownd wrth becynnau pae'r dynion hynaf a nodyn bach anniben ynddo yn dweud eu bod yn cael 14 diwrnod o rybudd. Dim pensiwn, dim tâl diswyddo, dim - ac roedd un neu ddau o'r hen ddynion wedi dechrau gweithio'n 13 oed! Trefnodd John Williams i ddod â'r hen ddynion nôl am ddiwrnod, cyflogodd nhw a'u cadw yn y cantîn tan ddiwedd y shifft. Roedd hynny'n golygu eu bod yn cael punt yr wythnos yn bensiwn o'r loaf. Roeddwn i grac â'r ffordd roedd y Bwrdd Glo Cenedlaethol yn ymddwyn. Roedd y dynion wedi brwydro dros y blynyddoedd i sicrhau bod y diwydiant yn cael ei wladoli - roedd rhai hyd yn oed wedi'u carcharu! O ddydd i ddydd, daeth yn fwyfwy amlwg nad oedd modd rhedeg diwydiant glo Prydain o ryw gyfeiriad swanc yn Belgravia, Llundain. Roedd diffygion mawr yn y gwaith cynllunio a threfnu ym mhob man. Ond, roedd y gwaith yn mynd ymlaen fel arfer ar y ffas. Wrth edrych yn ôl, fe welwn ni ddiwydiant anferthol, wedi'i dan-ariannu'n ddifrifol am flynyddoedd lawer, ac wedi'i roi i wleidydd i gael trefn arno. Efallai pe bai rhywun wedi meddwl am ofyn, neu pe bai rhywun wedi bod yn ddigon dewr i ofyn i rywun fel pennaeth Boots the Chemist neu bennaeth cwmni ceir Austin i ofalu am y diwydiant, neu wedi mynnu bod mentrau cydweithredol yn cael eu sefydlu, y byddai'r freuddwyd wedi'i gwireddu. Un peth cadarnhaol a ddigwyddodd o ganlyniad i'r gwladoli oedd bod trefniadau iechyd a diogelwch wedi gwella'n sylweddol iawn. Mae'r erthygl hon yn ffurfio rhan o lyfryn yn y gyfres Glo a gynhyrchwyd gan Big Pit Amgueddfa Lofaol Cymru. Gellir lawrlwytho'r llyfryn yma: Glo: 'N C bloody B' [PDF 7 MB]
'Straeon o grombil y ddaear' - atgofion Ray Isted, glowr Bois Bevin 4 Ionawr 2008 Raymond George Isted, Bachgen Bevin, Glofa Roseheyworth 1943-9 Raymond George Isted, Bachgen Bevin, Glofa Roseheyworth 1943 - 1949 Ges i ngeni yn Herstmonceux, Dwyrain Sussex. Gadawes i'r ysgol yn 14 oed i fynd i weithio mewn ffatri oedd yn gwneud rhannau i geir. Pan ddes i'n 18 oed, ges i alwad i fynd i Brighton i gael prawf meddygol. Roeddwn i eisiau ymuno â'r fyddin, ond a dweud y gwir bydden i wedi bod yn ddigon bodlon aros gartre! "Daeth fy rhif i lan yn y balot i fynd i'r pyllau glo ac fe anfonon nhw fi i Ganolfan Hyfforddi Oakdale. Fues i'n lletya gyda Mrs Jones yn Rhisga, fi a Wyndham Jones, cocni oedd â pherthnasau yn Abertyleri. Cawson ni chwech wythnos o hyffordiat yn Oakdale (roedd Wyndham 'fel menyw' ar y rhaw) a'n hala wedyn i Lofa Roseheyworth. Roedd rhaid inni wisgo'n dillad ein hunain yn y gwaith. Fy rhieni roddodd fy nillad i fi ac roeddwn i'n arfer eu hala nhw adre i Sussex bob wythnos i mam gael eu golchi nhw. Roedd hi'n arfer dweud 'Byddai'n well gen i weld Raymond yn mynd i'r fyddin na lawr y pwll' — roedd hi'n meddwl bod y cyfan yn ofnadwy, a bod y Cymry'n byw mewn ogofâu. "Ar ôl sbel es i weithio gyda Sid Fox ar hedin lle bydden ni'n llanw 13 neu 14 dram bob shifft — byddai Sid yn rhoi rhyw £3 o 'arian cnoco' i fi. Pan fyddai Sid yn sâl, fydden i'n gweithio ar yr hewl gyda Gerald Williams. "Gerald gyflwynodd fi i Phyllis ar ryw noson mâs - roeddwn i'n swil ac yn ffaelu dawnsio a dyna'r unig ffordd i'w gwneud hi yn y dyddiau hynny. Ond yn y diwedd, dyna'r unig ferch i fi fynd mâs gyda hi erioed ac r'yn ni'n briod ers 58 o flynyddoedd mis Awst yma (2005). Priodas dawel geson ni, roedd fy rhieni i'n sâl ac yn ffaelu dod lawr a doedd neb arall yna ar fy ochr i o'r teulu. I Weston Super Mare aethon ni ar ein mis mêl. Doedd y wraig newydd ddim am setlo yn Eastbourne, felly aros yng Nghymru wnaethon ni. Roedd hi wastad yn 'Helo Ray' bob deg munud yng Nghymru - yn Eastbourne gallech chi gerdded o gwmpas am chwe mis a fyddai torri gair â chi! "Bues i'n gweithio yn y pyllau am chwe mlynedd. Rwy'n cofio goruchwyliwr yn pwyntio ata i a dweud wrth rywun 'Chi'n gweld y bachan 'na? Bachgen Bevin sy'n dal i weithio yma — ni'n ffaelu cael gwared arno fe!' Fe godes i'r acen hyd yn oed i ryw raddau, ond i atal pobl rhag gwneud hwyl ar ben fy acen Sussex i y gwnes i hynny. Erbyn hyn rwy'n teimlo'n fwy o Gymro na'r wraig!" Mae'r erthygl hon yn ffurfio rhan o'r cylchgrawn 'Glo' a gynhyrchwyd gan gan Big Pit Amgueddfa Lofaol Cymru. Gellir lawrlwytho'r cylchgrawn i gyd yma:
