Mae Amgueddfa Cymru wedi cydweithio â Dechrau’n Deg i wahodd teuluoedd â phlant ifanc i edrych ar ein casgliad drwy chwarae, crefftau, a gweithgareddau synhwyraidd fel rhan o’n Rhaglen Addysg Teuluoedd a Blynyddoedd Cynnar.
Mae dod â phlant ifanc i amgueddfeydd yn gallu peri pryder a phetrustod i lawer o deuluoedd, felly mae ein sesiynau dydd Sadwrn wedi’u cynllunio i leddfu’r pryder hwnnw drwy ddarparu llefydd diogel o dan oruchwyliaeth ac adnoddau rhyngweithiol i’n hymwelwyr ieuengach sy’n hybu eu chwilfrydedd a’u haddysg.
Mae’r sesiwn benwythnos yn cael ei chynnal unwaith y mis, ac mae yna thema gwahanol i bob un yn seiliedig ar agwedd o gasgliad ein hamgueddfa, fel ‘Diwrnod Darganfod Deinosoriaid’, ‘Dan y Môr’, ‘Bwystfilod Bach yn yr Ardd’, ac ‘Oes yr Iâ’. Rydyn ni’n defnyddio Canolfan Ddarganfod Clore fel lleoliad ar gyfer ein sesiynau Dydd Sadwrn i Deuluoedd, a gall teuluoedd daro mewn drwy gydol y dydd a chael cyfle i edrych ar ein casgliad trin a thrafod eang.
Ein nod yw rhoi amgylchedd diogel a chroesawgar i’n teuluoedd gael treulio amser gyda’i gilydd, creu atgofion a chael profiad o’r amgueddfa mewn ffordd unigryw sy’n cefnogi anghenion ein hymwelwyr ifanc a’u teuluoedd.
Ym mis Gorffennaf 2022, daeth tair baner gwrth-apartheid o’r 1980au i feddiant yr amgueddfa, dwy gan Anthony Evans ac un gan Gerda Roper.
Cafodd y baneri eu gwneud a’u defnyddio gan Fudiad Gwrth-Apartheid Cymru (WAAM), grŵp oedd yn ymgyrchu’n galed dros roi diwedd ar hiliaeth a’r system apartheid yn Ne Affrica. Dechreuodd y grŵp fel cangen ranbarthol o Fudiad Gwrth-Apartheid Prydain (AAM) cyn gwahanu ym 1981 pan ddaeth hi’n amlwg y byddai mwy o gefnogaeth gyda hunaniaeth Gymreig unigryw. Dan arweiniad Hanef Bhamjee, ymgyrchodd WAAM tan etholiad democrataidd cyntaf De Affrica ym 1994 (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 2021).
Cafodd y ddwy faner gan Anthony Evans, oedd yn aelod gweithgar o WAAM, eu trin yn stiwdio cadwraeth paentiadau Amgueddfa Cymru. Roedd y baneri’n cyflwyno heriau gwahanol iawn gan fod y ddwy wedi’u creu gyda deunyddiau wrth law i’w cario ar y strydoedd, yn hytrach na’u hongian mewn amgueddfa.
Baner Sanctions Now! mewn protest yn y 1980au
Nelson Mandela
Cynhyrchwyd y faner hon yng nghanol y 1980au gyda phaent cartref ar gynfas heb ei breimio. Mae’r faner wedi’i gorchuddio â llofnodion protestwyr a chefnogwyr WAAM. Yn ôl Anthony Evans, y bwriad oedd creu baner fyddai’n ‘llyfr llofnodion’. Mae’r llofnodion yn dyddio o’r protestiadau yn y 1980au a gwasanaeth coffa Hanef Bhamjee, a gynhaliwyd ym mis Mehefin 2022. Mae cryn dipyn o’r llofnodion diweddarach ar y cynfas plaen a ymddangosodd wrth i’r paent dreulio.
Roedd y faner mewn cyflwr bregus iawn yn cyrraedd y stiwdio. Roedd blynyddoedd o brotestio a rholio a’i dadrolio drachefn wedi gadel eu marc. Mae’r paent wedi diflannu mewn llinellau lle’r oedd y faner wedi’i phlygu, a’r haen gyfan o baent wedi cracio a disgyn i ffwrdd. Roedd y cynfas wedi’i styffylu i estyll pren ar hyd yr ymyl uchaf, ond doedd dim i’w ddal yn ei le a chynnal yr haenau paent. Gallai symud y cynfas beri i fwy o baent gael ei golli yn y dyfodol.
Fel cadwraethwr paentiadau, dwi wedi arfer gweithio ar weithiau celf wedi’u cynhyrchu i’w hongian ar wal i’w hedmygu a’u dehongli. Roeddwn i’n ymwybodol iawn fod angen trin y faner hon yn wahanol, hyd yn oed os oedd y deunyddiau a thechneg yr artist yn debyg i baentiad modern. Roedd cyflwr y faner yn ganlyniad uniongyrchol i sut a pham y cafodd ei gwneud, a sut y cafodd ei defnyddio gan brotestwyr. Er bod angen i ni ddod o hyd i ffordd o sefydlogi’r faner er mwyn ei harddangos a’i storio’n ddiogel, byddai llawer o’r dulliau cadwraeth ar gyfer sefydlogi paentiad sydd wedi’i ddifrodi fel hyn yn newid ymddangosiad ac adeiladwaith y faner, ac roedden ni am osgoi hynny.
Gyda chadwraeth, mae’n aml yn rhaid cydbwyso’r risg i’r gwrthrych gyda gweld a gwerthfawrogi’r gwaith celf fel y’i bwriadwyd. Ac mae sawl gwahanol fath o risg – gall triniaeth newid rhywbeth sylfaenol am y gwrthrych, gall peidio gwneud dim adael i’r dirywiad barhau, a gall amodau amgylcheddol yr arddangos achosi dirywiad (golau llachar yn achosi i lywiau bylu er enghraifft). Ein gwaith ni fel cadwraethwyr yw pwyso a mesur y risgiau. Gyda’r faner hon, byddai gwneud dim yn golygu ei bod hi’n parhau i ddirywio. Ond i wneud yn siŵr na fydd unrhyw baent yn disgyn yn y dyfodol, rhaid gwneud rhywbeth drastig, fel llyfnhau a leinio’r cynfas a’i ymestyn ar ffrâm fel bod y paent yn cael ei gynnal yn iawn. Byddai hyn yn diogelu’r paent, ond byddai hefyd yn newid ymddangosiad y faner ac yn dileu rhai o’r nodweddion sy’n dangos hanes a chymeriad y faner.
Fel cyfaddawd, dyma fi’n dilyn camau fydd yn sefydlogi’r faner ddigon i’w harddangos ond yn ei gadael mewn cyflwr sydd angen ei fonitro ac yn cyfyngu ar ei gallu i deithio.
Triniaeth
Caledwyd y paent a oedd yn disgyn gyda pysglud. Cafodd pob rhan o’r faner ei chaledu sawl gwaith i’w gwneud yn ddigon diogel i’w symud o’r bwrdd lle cafodd hi ei dadrolio. Yna gosodwyd y faner ar ffrâm bren er mwyn brwsio glud gwahanol ar gefn y cynfas. Defnyddiwyd bwrdd polycarbonad rhychiog a wadin polyestr ar y cefn i gynnal y cynfas, a daliwyd blaen y faner ar y cynhalydd pren gyda chlipiau persbecs. Roedd y faner nawr yn gallu cael ei harddangos ar ei sefyll, ond heb newid ei hymddangosiad.
Ailosod paent oedd wedi disgyn wrth ddadrolio’r faner
Gadawyd y mannau lle’r oedd y paent wedi diflannu heb eu llenwi er mwyn peidio cuddio’r llofnodion newydd, er mwyn dyrchafu hanes byw y faner yn hytrach na’r ddelwedd ei hun.
Sanctions Now
Mae Sanctions Now gan Anthony Evans wedi’i wneud o baent alcyd ar sgrin blastig hen daflunydd ffilm. Mae trawst pren yn cynnal ymyl uchaf y faner hefyd. Copi yw’r ddelwedd ar flaen y faner o ffotograff enwog a dynnwyd gan Sam Nzima ar 16 Mehefin 1976 yn ystod Gwrthryfel Soweto yn Ne Affrica. Arweiniodd plant ysgol Du gyfres o wrthdystiadau yn erbyn rheolaeth lleiafrifoedd gwyn ar ôl cyflwyno Affricaneg fel iaith y dosbarth mewn ysgolion duon. Ymgasglodd rhyw 20,000 o fyfyrwyr ar strydoedd Soweto i brotestio, gan wynebu creulondeb chwim dan law’r heddlu. Tynnodd Sam Nzima y llun hwn o Hector Pieterson, 12 oed, gafodd ei saethu’n farw gan heddlu De Affrica. Fe welwn ni Mbuyisa Makhubo yn ei gario i glinig brys a’i chwaer, Antoinette Sithole, yn eu dilyn. Daeth llun Nzima yn eicon o Wrthryfel Soweto a rhoi nerth o’r newydd i’r mudiad gwrth-apartheid (Baker, 2016). Ar gefn y faner mae logo diwygiedig y Mudiad Gwrth-Apartheid. Ychwanegodd Anthony Evans y Ddraig Goch at symbol taijitu (yin yang) y grŵp oherwydd pwysigrwydd hunaniaeth Gymreig yn y WAAM.
F2022.80.2 (Sanctions Now) Y blaen ar ôl triniaeth cadwraeth
Caledwyd y paent a oedd yn disgyn ar ddwy ochr y faner er mwyn atal dirywiad pellach. Gosodwyd Lascaux Medium für Konsolidierung ar yr haen blastig â brwsh meddal, cyn defnyddio teclyn wedi’i drochi mewn silicon a Melinex â silicon i wasgu’r darnau paent i lawr.
Ar ôl i’r paent gael ei ddiogelu, roedd angen glanhau’r faner. Rholiwyd sbwng mwg ar draws wyneb y faner i gael gwared ar halogion rhydd, fel baw a llwch, heb achosi straen i’r plastig. Tynnwyd staeniau llwydni ac olew â swab cotwm wedi’i wlychu â dŵr wedi’i addasu (pH 6.5).
Ar ôl cwblhau’r gwaith cadwraeth, lapiwyd Sanctions Now o amgylch tiwb cardfwrdd mawr (40 cm x 2 m) wedi’i gorchuddio ag ALUVP. Cyn ei rholio gosodwyd y faner rhwng haenau o bapur wedi’i orchuddio â silicon er mwyn atal yr arwyneb rhag cyffwrdd â’i gilydd ac atal y paent rhag trosglwyddo. Lapiwyd y cyfan wedyn mewn lliain hwyliau polyestr i’w amddiffyn rhag llwch, a’i glymu gyda thâp cotwm.
Rwyf eisiau rhoi gwybod i chi am gystadleuaeth newydd a fydd yn cael ei lansio yn fuan!
Mae'n gyfle i bob grŵp sy'n cymryd rhan yn Ymchwiliad Bylbiau'r Gwanwyn i Ysgolion eleni i ddangos eu sgiliau gwych mewn ffilmio ac adroddi straeon! Gofynnir i chi weithio mewn grwpiau i gynhyrchu fideos 30 eiliad yn dangos beth rydych chi wedi'i fwynhau fwyaf am yr Ymchwiliad.
Rwyf yn edrych ymlaen at rannu mwy o wybodaeth gyda chi a gweld beth rydych chi i gyd yn creu!
Gwyliwch y tudalen yma, bydd ddiweddariadau yn dod yn fuan...
Mae'r traddodiad o wneud llwyau caru'n deillio o gyfnod pan ddefnyddiai'r Cymry cyffredin lestri pren i fwyta.
Mae casgliad llwyau caru Amgueddfa Cymru yn llawn esiamplau addurnedig cain, hanesyddol a modern. Mae'n dilyn y newid yn y grefft o'u cynhyrchu dros amser ac yn dangos amrywiaeth eang mewn steil a dyluniad, pob un yn arddangos gwaith crefft o'r safon uchaf.
Mae cyflwyno llwy wedi'i cherfio'n gain yn rhodd i anwylyd wedi bod yn arfer poblogaidd yng Nghymru ers oes. O lwy hynaf yr Amgueddfa, sydd wedi'i dyddio i 1667, i waith cyfoes crefftwyr llwyau adnabyddus heddiw, mae safon y llwyau yn brawf o ddawn ac ymroddiad y gwneuthurwr wrth greu gwrthrych i'w drysori gan eu câr.
Yn ôl y traddodiad byddai dynion ifanc yn gwneud llwyau caru o un darn o bren, ac yn eu rhoi i'w cariadon fel arwydd o'u cariad.
Rhoddion rhamant
Er taw prin yw'r ffynonellau hanesyddol, y gred gyffredinol yw y byddai dyn yn cerfio llwy garu a'i chyflwyno i'r ferch oedd wedi mynd âi fryd fel rhodd rhamantus. Mae'r esiamplau o'r ddeunawfed ganrif a'r bedwaredd ganrif ar bymtheg sy'n sail i gasgliad yr Amgueddfa yn llawn teimlad ac angerdd y cerfwyr oedd am greu gwaith celf oedd yn deilwng o'u cariadon.
Offer syml fel cyllyll poced bach fyddai'n cael eu defnyddio i greu'r llwyau, a hynny o un darn o bren yn ddelfrydol. Roedd pren â graen clos yn hynod boblogaidd, fel sycamorwydden, bocsen a choed ffrwythau.
Er bod poblogrwydd yr arfer wedi amrywio dros y degawdau, mae'r grefft wedi goroesi ac yn cael ei harfer heddiw gan do newydd o grefftwyr sydd â'u bryd ar gynnal y grefft.
Yn draddodiadol, rhoddion rhamantaidd oedd llwyau caru, ond heddiw cant eu rhoi yn aml i goffau digwyddiadau arbennig – priodas a phen-blwydd, bedydd a phen-blwydd priodas. Bu newid sylweddol yn eu swyddogaeth dros y blynyddoedd – yn enwedig o ganol yr ugeinfed ganrif a'r twf yn y galw am esiamplau wedi'u masgynhyrchu.
Symbolaeth
Bu newid hefyd yn ddiweddar yn symbolaeth y llwyau, gyda symbolau Celtaidd a chenedlaethol fel y cennin Pedr a dreigiau yn cael eu defnyddio i gyfleu hunaniaeth Gymreig. Mae hyn yn creu cyferbyniad â'r ystyr ramantus wreiddiol – y calonnau, y diemwntau a'r olwynion.
Mae llwyau caru yn cyfleu ein meddyliau a'n teimladau o hyd ac mae cerfwyr hyd heddiw sy'n driw i'r traddodiad gwerin, yn creu llwyau i gomisiwn neu fel anrhegion i deulu a ffrindiau.
Crefft yw hon sy'n parhau i esblygu a chrefft sy'n siŵr o lawenhau ac ysbrydoli am genedlaethau i ddod.
O weld amrywiaeth eang y dyluniadau yng nghasgliad yr Amgueddfa, mae'n amlwg bod gan y cerfwyr rwydd hynt i addurno eu llwyau. Er bod pob llwy yn unigryw, gyda llythrennau neu ddyddiadau sy'n personol i'r derbyniwr yn aml, dros amser, datblygwyd cyfres o symbolau a ddefnyddiwyd i gyfleu syniadau a theimladau rhamantus. Gellir dehongli'r symbolaeth hon mewn amryw ffyrdd wrth gwrs, a dim ond dychmygu gwir deimladau'r cerfiwr wrth ei waith allwn ni.
Calonnau Symbol cariad ym mhob cwr o'r byd a welir yn aml ar lwyau caru Cymreig. Arwydd o angerdd ac emosiwn dwfn sy'n sicr yn cyfleu dwyster teimlad y cerfiwr at ei anwylyd. Mae'n bosibl bod llwy â dwy galon ddangos cariad cytun rhwng y crefftwr a'r derbyniwr.
Powlenni dwbl Yn achlysurol cai llwyau caru eu cerfio gyda dwy bowlen neu fwy, gan ddangos, o bosibl, undod yr eneidiau cytun neu nifer y plant y bwriedir eu cael.
Coma neu siâp persli Siâp sydd i'w weld yn aml ar lwyau caru Cymreig hanesyddol y dwedir ei fod yn cynrychioli'r enaid a serch dwys.
Peli mewn cawell Credir bod peli wedi'u cerfio mewn cewyll yn cynrychioli nifer y plant y bwriada'r cerfiwr eu cael, ond gall hefyd gynrychioli gŵr sy'n gaeth gan ei gariad.
Cadwyni Caiff rhain eu hystyried fel arwydd o deyrngarwch a ffyddlondeb, ond gallant hefyd fod yn arwydd o gwpl wedi'i clymu gan eu cariad a'u ffyddlondeb.
Diemwntau Credir bod diemwntau yn dymuno llewyrch ac yn addewid i ddarparu'n dda i'ch cariad.
Allweddi a thyllau clo Yn ogystal â'r tŷ, gwelir delweddau eraill ar lwyau caru Cymreig weithiau sy'n arwydd o gartref dedwydd – mae allweddi a thyllau clo yn cael eu cerfio'n aml er mwyn cyfleu diogelwch, neu'r syniad rhamantus o allwedd y galon.
Olwyn Mae olwynion i'w gweld yn aml ar lwyau caru Cymreig a dywedir eu bod yn brawf o addewid y cerfiwr i weithio'n galed ac arwain ei gymar drwy fywyd.
