Yn y Swydd

Ychydig dros bythefnos yn ôl, fe ddechreuais yn fy swydd yma yn Amgueddfa Cymru. Mae wedi bod yn gychwyn digon prysur wrth i mi fynd ati i gwrdd â staff ym mhob un o'n safleoedd ni, yn ogystal â mynychu dathliadau pen-blwydd Amgueddfa'r Glannau yn bump oed. Mae pawb wedi bod yn arbennig o groesawgar, ac rydw i'n falch iawn o gael y cyfle i arwain sefydliad sydd mor uchel ei barch.

Rydw i wedi ymuno ag Amgueddfa Cymru ar adeg gyffrous iawn. Mae datblygiadau ar droed i greu Amgueddfa Hanes yn Sain Ffagan ac i droi llawr cyntaf Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd yn Amgueddfa Gelf Genedlaethol i Gymru - disgwylir y bydd y gwaith yma wedi'i gwblhau ym mis Gorffennaf 2011. Dros y misoedd nesaf, byddaf i'n cefnogi cynnydd y projectau yma yn ogystal ag yn cadarnhau'r neges bod Amgueddfa Cymru yn adnodd modern ar gyfer Cymru. Swyddogaeth yr Amgueddfeydd Cenedlaethol yw gwasanaethu pobl Cymru, ac un ffordd o lwyddo i roi'r weledigaeth yma ar waith yw ffurfio partneriaethau diwylliannol. O ystyried sefyllfa ariannol y wlad ar hyn o bryd, mae'r dull yma yn bwysicach fyth.

Wythnos diwethaf, lansiwyd ein dogfen Ysbrydoli Cymru

yn y Senedd. Mae dysgu wrth wraidd popeth a wna Amgueddfa Cymru ac mae'r papur yma'n dathlu'r gwaith yma, a'n gweledigaeth ni o fod yn amgueddfa ddysg o safon ryngwladol. Mae'r llyfryn yn dangos sut mae ein gwaith o ddehongli a chyfathrebu ein casgliadau i bobl Cymru, a'i hymwelwyr, yr un mor bwysig â bod yn geidwaid i gasgliadau'r genedl.

 

Mae Amgueddfa Cymru yn unigryw ymysg amgueddfeydd cenedlaethol yr Ynysoedd Prydeinig oherwydd ei amrywiaeth o safleoedd a hefyd eu cysylltiad clos gyda'r cymunedau a'r rhanbarthau y maent yn rhan ohonynt. All yr un amgueddfa genedlaethol yn Llundain ddod yn agos at gyflawni hyn.

Mae'r casgliadau hefyd yn anhygoel o amrywiol yn eu hystod eang o ddisgyblaethau - o hanes cymdeithasol i gelf, o wyddoniaeth natur i hanes diwydiannol. Mae hyn yn galluogi'r amgueddfa i apelio i gynulleidfa eang, gyda chydbwysedd rhwng y rhywiau - sydd eto'n wahanol i rai amgueddfeydd yn Llundain!

Mae'r cyfle i weithio yn un o'r prif amgueddfeydd Celtaidd yn apelio'n fawr imi. A minnau wedi fy ngeni ym Melffast, ac wedi astudio Archaeoleg a Hanes Iwerddon yn yr Alban, rwyf yn falch o gael y cyfle nawr i ddysgu mwy about am ddiwylliant a hanes Cymru.

Wales for Africa: crisis

We've convened a crisis meeting of the Forum's members in order to draw up a planned response to the Government's National Development Plan - the Plan with no chapter on housing. Members also looked at the Position Statement I'd drafted the week before, which we're placing in the Times of Zambia - a government paper, so we altered the tone a little bit!

I spent the rest of the week visiting members to carry out the baseline survey. The week was sort of topped and tailed by highlights. At the beginning we visited two women's co-operatives in rural areas, teaching women skills like brick-making and land rights issues. The week ended, however, with a visit I'll never forget. If I said I enjoyed it that would be inappropriate - nobody could enjoy seeing the appalling circumstances some people live in. We visited two compounds, one in Lusaka and one 200 miles north in Kitwe, to conduct focus groups with the residents' committees. In Lusaka, about 2,000 people live in the compound in homes that range from breezeblock constructions to shacks that are collapsing around them. They draw water from shared taps located around the compound. Everywhere is dirt and dust. Some people, usually women, set up their own business, ranging from a single table with a few vegetables to brick-built grocery shops - and loads of hairdressers. I was taken to see the school, which was spotless and being repainted as I was there. A gang of schoolchildren, in their navy blue uniforms, were chatting and giggling on their way from school, just like a crowd of Cardiff schoolkids. Everywhere I went I was followed by a growing crowd of small children. At first they mutter 'muzungu' (white person) but when I wave at them I get dazzling smiles and waves back. And then when I attempt to greet them - 'muli shani' - they burst into laughter.

The residents' committees in both Lusaka and Kitwe are simply inspirational. They're politicised, aware, committed; they spoke in dialect but I continuously heard the words 'advocacy', 'sensitised' and 'empower'. They have the will, the intelligence and the inner resources to achieve what's needed to lift these communities out of abject poverty, if only the infrastructure we take for granted was put in place for them.

Some good news, after our crisis meeting my colleague secured a meeting at the Ministry of Finance the next morning, and a committment to revisit the Housing Chapter to try, with the NGO's help, to make fit for reinstatement in the National Plan. It's a start.

Hen foddion: Casgliad Materia Medica Amgueddfa Cymru

Rhai esiamplau o'r casgliad <em>materia medica</em>, wedi'u storio mewn poteli gwydr.

Rhai esiamplau o'r casgliad materia medica, wedi'u storio mewn poteli gwydr.

Mae pob budd neu foddion meddygol bron yn dod o fyd natur. Cafodd un o'r clefydau dynol mwyaf marwol, malaria, ei drin am y tro cyntaf gydag echdynnyn o goeden yn Ne America. Mae gan Amgueddfa Cymru gasgliad anhygoel o ddeunyddiau a ddefnyddiwyd mewn moddion dros y canrifoedd.

Mae Amgueddfa Cymru wedi derbyn casgliad o 469 sbesimen materia medica, rhodd yn 2007 gan yr Athro T. Turner OBE, cyn ddarlithydd yn Ysgol Fferylleg Cymru, Prifysgol Caerdydd. Mae'n cynnwys deunyddiau o blanhigion ac anifeiliaid, megis resin a chwyr, a ddefnyddid yn eu ffurf grai i greu cyffuriau meddygol traddodiadol. Bydd y casgliad o gymorth i ymwelwyr a myfyrwyr sydd am ddysgu mwy am y deunyddiau crai a welir mewn moddion hanesyddol.

Byw neu Farw

Gall maint y cynhwysyn actif ym mhob sbesimen amrywio, ond dyma'r gwahaniaeth rhwng byw neu farw yn aml. Cai'r cyfansoddion cemegol actif megis alcaloidau, glycosidau neu dannin eu rhyddhau drwy ddistyllu, mwydo neu gnoi y deunydd er enghraifft. Erbyn heddiw, mae nifer o'r cyfansoddion hyn wedi eu hadnabod a'u hynysu ac maent bellach yn cael eu defnyddio yn eu ffurf bur mewn fferylleg fodern.

Cnau Kola, cynhwysyn gwreiddiol Coca Cola meddyginiaethol 1886.

Cnau Kola, cynhwysyn gwreiddiol Coca Cola meddyginiaethol 1886.

Cnau Kola a dail Coca

Dyfeisiwyd Coca Cola gan John Pemberton, yn wreiddiol fel moddion patent fyddai'n gweithio fel tonig ac yn gymorth i setlo'r stumog. Dail coca a chnau kola oedd y cyfansoddion. Mae cnau Kola yn uchel mewn caffein, ac er bod cynhwysion eraill yn cael eu defnyddio heddiw, mae caffein yn parhau yn gynhwysyn pwysig mewn Coca Cola.

Cai cneuen Kola Gorllewin Affrica (Cola acuminata) ei chnoi neu ei berwi mewn te ysgogol. Byddai'r ddeilen Coca (Erythroxylum coca), oedd yn hanu'n wreiddiol o ucheldir mynyddoedd yr Andes yn Ne America, yn cael ei chnoi hefyd i leihau teimladau llwglyd neu flinder, ac i wella traul. Credir i'r Asteciaid roi dail coca i'w caethweision i'w helpu i symud cerrig anferth er mwyn adeiladu eu pyramidiau. Defnyddir dail coca gan bobl Periw hyd heddiw i wrthsefyll salwch uchder.

Rhisgl <em>Cinchona</em> o Drofannau de America, yn cynnwys cwinin gwrth-falaria.

Rhisgl Cinchona o Drofannau de America, yn cynnwys cwinin gwrth-falaria.

Rhisgl coed i drin malaria

Defnyddiwyd rhai rhisglau at ddibenion meddyginiaethol. Ym Mhrydain, mae'n debyg taw'r mwyaf cyfarwydd yw rhisgl helyg (Salix alba), ffynhonnell asbirin. Mae dail yr helygen hyd yn oed wedi bod o gymorth i ladd poen — roedd Hippocrates yn argymell eu defnyddio yn y flwyddyn 5CC.

Gellir dadlau taw gan risgl y goeden Cinchona mae'r budd mwyaf i ddynolryw fodd bynnag. Mae'r Cinchona yn genws o tua 25 rhywogaeth a welir yn Ne America. Mae'r rhisgl yn ffynhonnell sawl alcaloid, a'r mwyaf cyfarwydd yw'r cyfansoddyn gwrth-falaria a gwrth-dwymyn, cwinin. Mae'r cyfansoddion yma'n amharu ar barasitiaid protosoaidd genws Plasmoidium, sy'n achosi malaria.

Ffa Calabar, o Calabar yn ne-orllewin Nigeria.

Ffa Calabar, o Calabar yn ne-orllewin Nigeria.

Ffa Ffawd: Yr euog sy'n marw, a'r dieuog yn chwydu

Daw'r enw Ffa Calabar (Physostigma venosum) o ardal Calabar yn ne-ddwyrain Nigeria, lle caiff ei ddefnyddio mewn diheurbrawf, yn enwedig mewn achosion o brofi gwrachod — a dyna lle daw ei enw arall Ordeal Bean. Cai'r ffeuen ei malu'n fan a'i rhoi i'r diffynnydd mewn diod. Tybid y byddai rhywun euog yn llymeitian y gymysgedd yn nerfus, fyddai'n achosi marwolaeth sicr. Byddai person dieuog yn llyncu'r ddiod i gyd ar ei phen, fyddai'n ormod i'r stumog, a byddai'n chwydu'r gwenwyn allan yn gyflym. Cymrwyd marwolaeth felly fel arwydd o euogrwydd a chwydu fel arwydd eich bod yn ddieuog.

Canfuwyd ei phriodweddau meddyginiaethol ym 1885 ac mae'n sylfaen i'r cyffur pwysig physostigmine, a ddefnyddir i drin rheolaeth wael o'r bledren, glaucoma a diffyg traul.

Gwelir Chwilod Chwysigen ym mhob math o lefydd megis de Ewrop, Canolbarth Asia a Siberia.

Gwelir Chwilod Chwysigen ym mhob math o lefydd megis de Ewrop, Canolbarth Asia a Siberia.

Chwilod Chwysigen

Gelwir y chwilod yma yn Cantharides neu Chwilod Chwysigen (Lytta vesicatoria). Drwy wasgu corff y chwilen rhyddheir y cemegyn cantharidin, sy'n ysgogiad ymosodol i groen mamaliaid ac organau mewnol. Canfuwyd ei fod yn gweithio fel affrodisiad drwy achosi llid neu ysgogi'r llwybr wrinol. Mae wedi cael ei ddefnyddio'n llwyddiannus i annog gwartheg i gyplu hyd yn oed.

Heddiw, fe'i defnyddir mewn dos fach i drin llid y bledren a phoenau eraill y bledren. Gellid ei ddefnyddio hefyd i drin hylif sy'n cronni yn y corff (oedema), yn enwedig yn dilyn y dwymyn goch, camau olaf diabetes a chlefydau'r ymennydd a madruddyn y cefn. Gall fod yn angheuol fodd bynnag, gan achosi llid ffyrnig ar y sustem draul, yn enwedig yr arennau, y bledren a'r llwybr wrinol. Gall ymosod ar yr ymennydd hefyd gan achosi iddo deimlo fel petai'n berwi, gan achosi gwallgofrwydd llym a marwolaeth os na chaiff ei drin mewn da bryd.

Y nytmeg, credir ei fod yn edrych fel ein hymennydd.

Y nytmeg, credir ei fod yn edrych fel ein hymennydd.

Nytmeg

Os oedd planhigyn yr un siâp neu ffurf â rhan o'r corff dynol, arferid credu bod y planhigyn hwnnw yn gwella'r rhan honno o'r corff. Gan fod y nytmeg cyffredin (Myristica fragrans) yn edrych fel ymennydd dynol ar adegau, mae wedi bod yn gysylltiedig â phwerau'r ymennydd a'r meddwl. Derbyniwyd hyn drwy lên gwerin hefyd gan fod gan nytmeg gyfansoddion psychoactif. Mae nytmeg yn cynnwys yr alcaloid myristicin sy'n narcotig a gwenwynig, a gall dos fawr achosi rhithwelediadau, cyfog, chwydu a chwymp cylchredol o fewn 6 awr; gall dos anferth fod yn angheuol.

Mae Nytmeg yn had sy'n endemig i Banda, ynys fwyaf Ynysoedd Sbeis Indonesia. Roedd galw mawr amdano oherwydd ei nodweddion meddygol (credwyd ei fod yn cadw'r pla draw), ac fel arwydd o gyfoeth a golud; byddai person â llond llaw o nytmeg yn y 1600au hwyr yn medru byw yn braf am weddill eu dyddiau. Lladdwyd 6,000 o drigolion Banda yn y rhyfeloedd gwaedlyd dros reolaeth y planhigfeydd nytmeg.

Thwng y 17eg ganrif a chanol yr 20fed ganrif, roedd yr Ynysoedd Sbeis yn gyfan gwbl yn nwylo'r Iseldiroedd. Cadwent bris y sbeis yn uchel yn fwriadol weithiau drwy losgi eu storfeydd nytmeg yn ulw. Ymladdodd Prydain yn galed dros Run, un o'r ynysoedd Sbeis lleiaf, arweiniodd at i'r Iseldiroedd roi Ynys Manhattan i Brydain yn gyfnewid.

Ystyrid nytmeg yn feddyginiaeth ddefnyddiol mewn sawl cymdeithas Asiaidd. Cafodd ei ddefnyddio i drin problemau traul ac fel affrodisiad; honnir ei fod yn gwella asthma ac yn helpu'r galon, ac fe'i defnyddir hyd heddiw fel lleddfolyn.

Coeden Anis Siapaneaidd, sy'n edrych yn debyg i'r sbeis coginiol Coeden Anis Tsieineaidd.

Coeden Anis Siapaneaidd, sy'n edrych yn debyg i'r sbeis coginiol Coeden Anis Tsieineaidd.

Coeden Anis

Mae dau fath o Goeden Anis: defnyddir y sbeis Tsieineaidd yn aml (Illicium verum) tra mai Coeden Anis Siapaneaidd (Illicium anisatum) yw'r llall. Mae'n anodd gwahaniaethu rhyngddynt wedi iddynt gael eu sychu, ond mae un yn iawn i'w fwyta tra bo'r llall yn wenwynig. Yr unig ffordd i wahaniaethu'n bendant rhwng y ddau yw drwy gynnal arbrawf cemegol neu astudio siâp eu crisialau ocsalad. Mae'r coed yn edrych yn debyg hefyd, felly mae'n hawdd gweld sut y cafodd y ddau sbeis eu cymysgu a'u gwerthu fel bwyd yn y gorffennol.

Mae sawl cyfansoddyn actif mewn coed anis Siapaneaidd sy'n medru achosi llid i'r arennau, y llwybr wrinol a'r organau traul. Mae pobl wedi mynd i'r ysbyty yn arddangos symptomau niwrolegol wedi cael dos ormodol o goeden anis Siapaneaidd neu ddos llai o gynhyrchion wedi'u difwyno gan y ffrwyth. Ceir adroddiadau am achosion o salwch, yn cynnwys effeithiau niwrolegol difrifol megis ffitiau, wedi defnyddio te coeden anis, a hyn o bosib am fod y rhywogaethau Siapaneaidd a Tsieineaidd wedi'u cymysgu.

Defnyddir y Goeden Anis Siapaneaidd yn feddygol i godi gwynt, i leddfu dannoedd ac i symbylu'r arennau a hybu wrineiddio. Mae gan y dail a'r hadau hefyd nodweddion gwrth-facteria.

Mae sach gastor Afanc Gogledd America (<em>Castor Canadensis</em>) aeddfed.

Mae sach gastor Afanc Gogledd America (Castor Canadensis) aeddfed.

Sach gastor afanc

Sach gastor Afanc Gogledd America (Castor Canadensis) aeddfed yw'r eitem anarferol hon. Caiff ei hadnabod hefyd fel Ffibr Castor ac mae'n debyg i chwarren anws ci.

Mae'r sach gastor yn dal sylwedd melynaidd o'r enw castoreum, a ddefnyddir gan yr afanc, ynghyd â'i droeth, i farcio'i diriogaeth. Mae pâr o sachau castor gan y gwryw a'r benyw a gedwir mewn gofod o dan y croen rhwng y pelfis a bôn y gynffon.

Yn draddodiadol, defnyddiwyd castoreum i drin hysteria a phoenau mislifol, a bu'n llwyddiannus wrth drin clefyd y galon. Fe'i defnyddir heddiw i ddal afancod, fel lliw mewn persawrau a hyd yn oed fel affrodisiad. Defnyddir symiau bach o gastoreum hefyd i wella blas ac arogl sigarennau.

Gobeithiwn y caiff casgliad materia medica Amgueddfa Cymru ei ymestyn yn y dyfodol ac y caiff bas data o'r cynnwys ei gwblhau a'i gyhoeddi ar ein gwefan. Mae'r casgliad ar agor i'r cyhoedd, ond drwy apwyntiad yn unig. Cysylltwch ar (029) 2057 3224 neu (029) 2057 3119 cyn ymweld.

Opening up the Collections

Final Natural History Open day – Wednesday 27th October 2010

Members of the public will be given an intimate insight into the museum’s natural history collections next week. As part of the International Year of Biodiversity, the departments of Biodiversity and Systematic Biology along with Geology have been holding open days throughout the year to showcase the work that they do.

Museum experts in a wide range of fields, from bugs to beetles, dandelions to diatoms can all be found in the main hall along with a crazy array of critters from the national collections. Visitors can also sign up for a wide variety of behind the scenes tours where they will be able to find out more about the incredible collections that the museum holds and the research that we do.

I will be running tours of the large shell collection, showcasing some of the 2 million shell specimens that we hold as well as explaining some of the work that is carried out by our researchers. Other tours will take you round the Welsh National Herbarium, the amazing vertebrate collections with their primate skeletons and stuffed animals, the insect collections with butterfly specimens over a hundred years old, and the vast array of pickled animals in jars in our marine lab.

This is to be the final open day for this year, so don’t miss your chance! Come and meet the experts and take the opportunity for a unique trip behind the scenes. Book your tour place on the day - numbers are limited to 10-12 people on each tour. Tours are suitable for ages 8 and over, but unfortunately are unsuitable for people with limited mobility because of the stairs involved.

Jennifer Gallichan

Fish! Conserving fluid preserved specimens for display

For October and November 2010 we have opened a small exhibition in our main hall celebrating the diversity of fish found around the UK. These fish are all from our collections, with the oldest specimens going back to 1904.

To get these specimens usable for display we have had to do some conservation work. This has been as simple as cleaning the glass jar or Perspex display tank, to working on the specimen itself and changing the preservation fluid. How the fish has been preserved can affect its overall appearance and condition, but unfortunately whatever method we use the colour will be lost.

Many of the fish have been preserved in an alcohol solution, usually ethanol, which does result in shrinkage and the fish becoming very stiff. The preserving fluid can also become a very dark amber colour. This is due to materials such as lipids in the fish tissue being extracted out by the alcohol solution. However we know ethanol based preserving solutions work as the practice has been going on since the 1600’s! In more recent years we have found that it can also preserve DNA that is usable in modern molecular studies.

Another common preservative is formaldehyde, commonly called formalin. A diluted solution, usually of around 4% formaldehyde, has been used for over a century now. Formaldehyde causes chemical cross linking reactions in the biological tissues and this is termed ‘fixation’. Unfortunately formaldehyde does have problems, being pungent and potentially toxic to work with.

Some of the fish have also been preserved in a fluid called ‘Steedmans’. This is a mixture of propylene glycol (often used in anti freeze), a phenol (an aromatic organic chemical) and formaldehyde. This can preserve fish shape very well but there are concerns over its long term preservation properties.

For the main hall display all the preserving fluids were checked. All the specimens in formaldehyde and ‘Steedmans’ were moved to a safer alternative. This uses a chemical called DMDM Hydantoin which replaces the use of formaldehyde in everyday products such as shampoos and cosmetics and is much safer to work with.

Some of the specimens themselves needed some cleaning and tidying up. After years in a jar many had a build up of old proteins and fats on their surface. Other specimens had corrosion products on them from old metal tags that had been used for labels. Many of the specimens were also moved to more suitable glass jars.

The end result is an intriguing display highlighting specimens with fishy stories from the museums collections. The aim has been to make the specimens as accessible as possible so that visitors can get a close look at the preserved fish. The exhibition also represents the ongoing work that is required to care for the museums natural history collections for both now and the future.

Julian Carter