Diwrnod Breinio

O ganlyniad i hanes digalon y diwydiant glo rhwng y ddau ryfel byd, rheolaeth y llywodraeth drosto yn ystod yr Ail Ryfel Byd a'r angen am lo ym Mhrydain ar ôl y rhyfel, roedd hi bron yn anorfod y byddai'r diwydiant yn cael ei wladoli ar ôl ethol llywodraeth Lafur ym 1945.

Croesawyd y 'Diwrnod Breinio', 1 Ionawr 1947, i raddau helaeth yng nglofeydd Cymru. Daeth maes glo de Cymru yn rhan o Ranbarth De Orllewin y Bwrdd Glo Cenedlaethol.

Ymhlith yr asedau a ddaeth i ddwylo'r NCB yn y Deyrnas Unedig roedd dros 1,400 o byllau glo, 225,000 erw o dir amaethyddol, 140,000 o dai glowyr, siopau, swyddfeydd, gwestai, pyllau nofio, un gwersyll gwyliau ac un trac seiclo!

Buddsoddiad A Siom

Buddsoddwyd swm sylweddol o ganlyniad i'r Gwladoli. Rhwng 1948 a 1953, buddsoddwyd bron £32 miliwn yn ardal Caerdydd. Costiodd gwaith ailadeiladu Glofa Nantgarw yn unig £41/2 miliwn. Bu cynnydd yn y mecaneiddio ar y ffas lo ac ymgyrchoedd i wella iechyd a diogelwch.

Cau Pyllau A Thrychinebau

Hyd yn oed yn nyddiau cynnar yr NCB, roedd tuedd i gau pyllau bach nad oedd yn talu'r ffordd ac i addrefnu'r rhai mwy. Fodd bynnag, erbyn y 1960au, dechreuwyd gadael i faes glo'r de ddirywio'n fwriadol. Ni fu i'r un maes glo arall ym Mhrydain ddioddef y fath grebachu mileinig - ym 1960 roedd 106,000 o lowyr yn ne Cymru, erbyn 1970 doedd dim ond 60,000. Bu'n rhaid arafu'r broses o gau'r pyllau yn ystod argyfwng olew'r Dwyrain Canol ynghanol y 1970au.

Ym 1960, lladdwyd 45 o lowyr gan danchwa yng Nglofa Six Bells, ac ar fore Gwener, 21 Hydref 1966, llithrodd darn mawr o domen rwbel Glofa Merthyr Vale i lawr y bryn I bentref Aberfan, gan ladd 144 o bobl yn cynnwys 116 o blant.

1960au

Yn y 1960au y datblygwyd 'archbyllau' mawr newydd Glofeydd Aber-nant, Brynlliw a Chynheidre ac y buddsoddwyd symiau sylweddol yn ad-drefnu glofeydd fel Coegnant, Deep Navigation a Merthyr Vale.

Dyma'r degawd bod holl fwynwyr Prydain yn cael yr un gyfradd dâl.Ar y cyfan, roedd y rheolwyr a'r undebau llafur yn croesawu'r cytundeb hwn er i lawer o ddynion weld cwymp sylweddol yn eu hincwm. Daeth y Cytundeb â theimlad o undod rhwng holl feysydd glo y DU ac fe arweiniodd hynny, mewn ffordd, yn y pen draw, at streiciau cenedlaethol 1972 a 1974, a ymladdwyd dros gyflogau. Anghydfod 1974 a arweiniodd at gwymp y llywodraeth Geidwadol.

Y Blynyddoedd Olaf

Erbyn dechrau'r 1980au, roedd diwydiant glo Prydain ymhlith y mwyaf diogel a'r mwyaf effeithlon yn Ewrop. Fodd bynnag, roedd llywodraeth Geidwadol newydd wedi'i hethol ac roedd cynlluniau ar y gweill i gau rhagor o byllau. Roedd meysydd glo Cymru yn fwy tebygol o ddioddef gan fod y glofeydd yn hen a'r ddaeareg yn achosi problemau.

Er bod y cynlluniau i gau glofeydd wedi'u derbyn yn anfoddog yn y gorffennol, y tro hwn galwyd am weithredu diwydiannol gan nad oedd swyddi eraill i'w cael ar gyfer y dynion. Cychwynnodd streic fawr olaf y glowyr ym mis Mawrth 1984 a pharodd flwyddyn. Gorchfygwyd y glowyr a chwalwyd diwydiant glo Cymru.

Yn ystod y ddeng mlynedd nesaf daeth gwladoli'r diwydiant glo i ben. Ym 1994 caewyd pwll glo Tŵr, sef pwll glo olaf Cymru, gan y Bwrdd Glo Cenedlaethol (yn ddiweddarach Glo Prydain). Fodd bynnag, roedd rhai o'r glowyr yn argyhoeddedig bod y pwll yn effeithiol yn economaidd, ac fe gyfunodd 239 ohonynt eu harian diswyddo i brynu'r pwll. Parhaodd y pwll i fod yn weithredol tan iddo gau am y tro olaf ar 25 Ionawr 2008, gan ddirwyn 200 mlynedd o gloddio glo de Cymru i ben.

Mae'r erthygl hon yn ffurfio rhan o lyfryn yn y gyfres Glo a gynhyrchwyd gan Big Pit Amgueddfa Lofaol Cymru.

Dyma Ddyddiadur Lluniau fy Nghenhinen.

Bob wythnos, byddaf yn gosod lluniau newydd o flodau'r Genhinen wrth iddynt dyfu. Cymharwch nhw â'ch lluniau chi.

Cofiwch gymryd rhan yn y Gystadleuaeth darlunio crocysau i ennill gwobrau!

Athro'r Ardd

Mae’n ganol Chwefror ac mae’r tywydd gwlyb a gwyntog a barodd drwy gydol Ionawr wedi cilio i wneud lle i awyr cliriach. Mae’r diwrnodau wedi bod yn heulog a llachar, ond yn eithaf oer ar yr un pryd, ac mae’r nosweithiau clir yn gadael haenau o iâ ar wyneb llynnoedd a phyllau dŵr hyd y bore.

Mae nifer o’r arwyddion cynnar bod y gwanwyn ar ei ffordd i’w gweld ers rhai wythnosau bellach. Mae’r eirlysiau wedi ymddangos ers diwedd Ionawr, ac mae cynffonnau ŵyn bach wedi bod yn chwythu yn yr awel ers dechrau’r mis. Hefyd mae briallu a llygaid Ebrill wedi bod yn tyfu o amgylch y safle ers canol Chwefror. Mae dail gwyrdd ffres yn tyfu o’r llwyni drain gwynion ac mae’r cennin Pedr yn blodeuo hefyd. Rwyf hefyd wedi gweld nifer o gacwn tingoch ers dechrau’r mis, yn ogystal ag un fuwch goch gota unig yn eistedd ar frigyn.

Mae’r ffaith bod llynnoedd bach yn llawn amffibiaid fel brogaod a madfallod y dŵr yn arwydd da fod y gwanwyn wedi cyrraedd, oherwydd ei fod yn golygu bod dŵr yn cynhesu. Ffeindiais ambell fadfall y dŵr ym mhwll y tanerdy'r wythnos ddiwethaf, ond mae’n dal i fod yn rhy oer iddyn nhw, gan fod y dŵr yn tueddi i rewi dros nos. Cadwch eich llygaid yn agored rhag i chi weld brogaod yn silio tua dechrau Mawrth pan fydd y tywydd ychydig yn gynhesach. Gwrandewch hefyd am gân y siff-siaff yn hwyrach ym Mawrth. Fel arfer, nhw yw’r cyntaf o’r rhywogaethau ymfudol i gyrraedd o Affrica.

Roedd hi’n wyliau hanner tymor yr ysgolion yr wythnos diwethaf, ac fe gynhaliais weithdai yn seiliedig ar adnabod arwyddion y gwanwyn. Cymerodd dros 1200 o ymwelwyr ran mewn cwis dail, gan fynd allan i chwilio am flodau ac adar y gwanwyn ar hyd llwybrau’r gwanwyn. Gallwch lawrlwytho ‘llwybrau’r gwanwyn’ a chofnodi'r hyn a welwch ar gwefan Nature Detectives. Hefyd gallwch ymweld â’n gwefan newydd Archwilio Ein Coedwigoedd a fydd yn cael ei sefydlu dros yr wythnosau nesaf.

Dyma Ddyddiadur Lluniau fy Nghrocws.

Bob wythnos, byddaf i'n postio lluniau newydd o flodau'r Crocws wrth iddyn nhw dyfu. Cymharwch nhw â'ch lluniau chi.

Cofiwch i gymryd rhan yn y Cystadleuaeth darlunio crocysaui ennill wobrau!

Athro’r Ardd