Bu’n wlyb a gwyntog iawn gydol y mis diwethaf, a phrin iawn fu’r cyfnodau heulog a welwyd yn ystod tywydd diflas canol gaeaf. Tipyn o gamp yw gwylio bywyd gwyllt yn y tywydd hwn, pan fo’r rhan fwyaf o’r adar yn swatio rhag llach y gwyntoedd cryfion! Fodd bynnag, wrth fynd am dro yn ystod yr ysbeidiau heulog, sylwais fod yr adar yn ymddangos yn llawer mwy dof ac yn llai parod i hedfan i ffwrdd. Mae’n debyg mai’r rheswm am hyn yw eu bod yn ceisio cadw eu hegni gan nad oes ganddyn nhw fawr ddim wrth gefn. Un ai hynny neu maen nhw wedi hen arfer ag ymwelwyr bellach. Gallwn dyngu bod yna Robin Goch yn fy nilyn i ddoe…
Mae’r gwaith ar y project natur yn mynd o nerth i nerth a bydd ar ei anterth yng nghyffro’r gwanwyn. Mae’r testun ar gyfer y paneli gwybodaeth i’w rhoi ar y llwybr yn barod ac mae’r cynllun ar fin cael ei gwblhau. Bydd y camerâu bywyd gwyllt yma cyn bo hir (gorau po gyntaf!) ac mae gwefan newydd wych ar y gweill hefyd. Rwy’n brysur hefyd yn paratoi taflenni gwaith i deuluoedd a chynlluniau ac adnoddau gwersi i athrawon, felly mae bywyd yn brysur!
Raymond George Isted, Bachgen Bevin, Glofa Roseheyworth 1943-9
Raymond George Isted, Bachgen Bevin, Glofa Roseheyworth 1943 - 1949
Ges i ngeni yn Herstmonceux, Dwyrain Sussex. Gadawes i'r ysgol yn 14 oed i fynd i weithio mewn ffatri oedd yn gwneud rhannau i geir. Pan ddes i'n 18 oed, ges i alwad i fynd i Brighton i gael prawf meddygol. Roeddwn i eisiau ymuno â'r fyddin, ond a dweud y gwir bydden i wedi bod yn ddigon bodlon aros gartre!
"Daeth fy rhif i lan yn y balot i fynd i'r pyllau glo ac fe anfonon nhw fi i Ganolfan Hyfforddi Oakdale. Fues i'n lletya gyda Mrs Jones yn Rhisga, fi a Wyndham Jones, cocni oedd â pherthnasau yn Abertyleri. Cawson ni chwech wythnos o hyffordiat yn Oakdale (roedd Wyndham 'fel menyw' ar y rhaw) a'n hala wedyn i Lofa Roseheyworth. Roedd rhaid inni wisgo'n dillad ein hunain yn y gwaith. Fy rhieni roddodd fy nillad i fi ac roeddwn i'n arfer eu hala nhw adre i Sussex bob wythnos i mam gael eu golchi nhw. Roedd hi'n arfer dweud 'Byddai'n well gen i weld Raymond yn mynd i'r fyddin na lawr y pwll' — roedd hi'n meddwl bod y cyfan yn ofnadwy, a bod y Cymry'n byw mewn ogofâu.
"Ar ôl sbel es i weithio gyda Sid Fox ar hedin lle bydden ni'n llanw 13 neu 14 dram bob shifft — byddai Sid yn rhoi rhyw £3 o 'arian cnoco' i fi. Pan fyddai Sid yn sâl, fydden i'n gweithio ar yr hewl gyda Gerald Williams.
"Gerald gyflwynodd fi i Phyllis ar ryw noson mâs - roeddwn i'n swil ac yn ffaelu dawnsio a dyna'r unig ffordd i'w gwneud hi yn y dyddiau hynny. Ond yn y diwedd, dyna'r unig ferch i fi fynd mâs gyda hi erioed ac r'yn ni'n briod ers 58 o flynyddoedd mis Awst yma (2005). Priodas dawel geson ni, roedd fy rhieni i'n sâl ac yn ffaelu dod lawr a doedd neb arall yna ar fy ochr i o'r teulu. I Weston Super Mare aethon ni ar ein mis mêl. Doedd y wraig newydd ddim am setlo yn Eastbourne, felly aros yng Nghymru wnaethon ni. Roedd hi wastad yn 'Helo Ray' bob deg munud yng Nghymru - yn Eastbourne gallech chi gerdded o gwmpas am chwe mis a fyddai torri gair â chi!
"Bues i'n gweithio yn y pyllau am chwe mlynedd. Rwy'n cofio goruchwyliwr yn pwyntio ata i a dweud wrth rywun 'Chi'n gweld y bachan 'na? Bachgen Bevin sy'n dal i weithio yma — ni'n ffaelu cael gwared arno fe!' Fe godes i'r acen hyd yn oed i ryw raddau, ond i atal pobl rhag gwneud hwyl ar ben fy acen Sussex i y gwnes i hynny. Erbyn hyn rwy'n teimlo'n fwy o Gymro na'r wraig!"
Mae'r erthygl hon yn ffurfio rhan o'r cylchgrawn 'Glo' a gynhyrchwyd gan gan Big Pit Amgueddfa Lofaol Cymru. Gellir lawrlwytho'r cylchgrawn i gyd yma:
Bod yn Bachgen Bevin yn Glofa Cwm 1944-1947, gan Mel Harris.
Mel Harris, Bachgen Bevin, Glofa Cwm 1944-1947
Fe wnes i sawl swydd ar ôl i Ernest Bevin fy anfon i'r pwll glo yn lle'r RAF. Bues i'n gweithio gyda chywirwr a haliwr, gyda thaniwr, ac fel y cyd-deithiwr ar y dramiau — wastad yn wrthryfelwr, yn anfodlon, a heb unrhyw ddiddordeb o gwbl yn y gwaith.
"Erbyn hyn, o'n i ar y ffas lo gyda hen löwr oedd yn gadeirydd ar gyfrinfa'r glowyr — arweinydd y glowyr yn y pwll... Wrth i'r dyddiau fynd heibio, bydden i'n edrych arno fe'n gweithio, a gweld mor daclus a gofalus oedd e wrth weithio. Os nad ydych chi'n gyfarwydd â gwaith y glöwr, mae'n edrych yn ddigon didoreth ond mae'n waith crefftus iawn, bron yn esthetig weithiau. O'n nhw mor ofalus wrth drimio llawr, wyneb a thop y stent, cadw'r pyst a'r trawstiau'n syth ac o'n nhw mor browd o adael y stent yn daclus i gyd ar ddiwedd y shifft.
"Er fy mod i'n gweithio'n galed gyda Mr David — ac alwes i ddim byd arall arno byth — wnaeth fy nheimladau i am fyd y lofa ddim newid. O'dd fy ffrindiau i gyd yn lifrai'r lluoedd ac yn gwasanaethu dros y môr, a minnau mewn dillad bob dydd heb yr un iwnifform ond y sgidie mawr a'r helmed. Digon tlawd oedd y bwyd hefyd, roedd y gyflog yn bitw ac roedd pobl yn y'ch galw chi'n llwfrgi. Er i mi wneud sawl ymgais i symud i swyddi milwrol, ges i f'atal bob tro ac roedd y rhagolygon at y dyfodol yn ofnadw o ddu.
"Yn yr anobaith 'ma, o'n i'n dal i weithio gyda Mr David ac yn araf bach fe ddaeth e â heddwch i fi a helpu fy agwedd i hefyd. Dechreues i ei weld e fel patrwm i'w ddilyn i edrych ar fywyd mewn ffordd fwy cytbwys ac optimistig. Doedd dim llawer o addysg ganddo, ond roedd e'n ddyn deallus iawn a barn glir iawn ganddo am hawliau a chyfrifoldebau. Fe ofynnes iddo unwaith sut roedd e, fel cadeirydd y gyfrinfa, yn trin a thrafod y cytundebau tâl gyda'r rheolwr. Dyma beth ddwedodd e 'Fe wna i'n siŵr ei fod e'n cadw ei ochr e o'r fargen - ac os bydd unrhyw un o'r dynion yn ei thorri hi, fyddan nhw'n ateb i fi.'
"Roedd yn gas gen i fod yn Bachgen Bevin o hyd, ond fe helpodd e fi i edrych arno fel profiad a fyddai o les i fi yn nes ymlaen yn fy mywyd."
Mae'r erthygl hon yn ffurfio rhan o cyhoeddiad Glo
gan Big Pit Amgueddfa Lofaol Cymru. Gellir lawrlwytho'r cyhoeddiad yma:
Raymond George Isted, Bachgen Bevin, Glofa Roseheyworth 1943-9
Raymond George Isted, Bachgen Bevin, Glofa Roseheyworth 1943 - 1949
Ges i ngeni yn Herstmonceux, Dwyrain Sussex. Gadawes i'r ysgol yn 14 oed i fynd i weithio mewn ffatri oedd yn gwneud rhannau i geir. Pan ddes i'n 18 oed, ges i alwad i fynd i Brighton i gael prawf meddygol. Roeddwn i eisiau ymuno â'r fyddin, ond a dweud y gwir bydden i wedi bod yn ddigon bodlon aros gartre!
"Daeth fy rhif i lan yn y balot i fynd i'r pyllau glo ac fe anfonon nhw fi i Ganolfan Hyfforddi Oakdale. Fues i'n lletya gyda Mrs Jones yn Rhisga, fi a Wyndham Jones, cocni oedd â pherthnasau yn Abertyleri. Cawson ni chwech wythnos o hyffordiat yn Oakdale (roedd Wyndham 'fel menyw' ar y rhaw) a'n hala wedyn i Lofa Roseheyworth. Roedd rhaid inni wisgo'n dillad ein hunain yn y gwaith. Fy rhieni roddodd fy nillad i fi ac roeddwn i'n arfer eu hala nhw adre i Sussex bob wythnos i mam gael eu golchi nhw. Roedd hi'n arfer dweud 'Byddai'n well gen i weld Raymond yn mynd i'r fyddin na lawr y pwll' — roedd hi'n meddwl bod y cyfan yn ofnadwy, a bod y Cymry'n byw mewn ogofâu.
"Ar ôl sbel es i weithio gyda Sid Fox ar hedin lle bydden ni'n llanw 13 neu 14 dram bob shifft — byddai Sid yn rhoi rhyw £3 o 'arian cnoco' i fi. Pan fyddai Sid yn sâl, fydden i'n gweithio ar yr hewl gyda Gerald Williams.
"Gerald gyflwynodd fi i Phyllis ar ryw noson mâs - roeddwn i'n swil ac yn ffaelu dawnsio a dyna'r unig ffordd i'w gwneud hi yn y dyddiau hynny. Ond yn y diwedd, dyna'r unig ferch i fi fynd mâs gyda hi erioed ac r'yn ni'n briod ers 58 o flynyddoedd mis Awst yma (2005). Priodas dawel geson ni, roedd fy rhieni i'n sâl ac yn ffaelu dod lawr a doedd neb arall yna ar fy ochr i o'r teulu. I Weston Super Mare aethon ni ar ein mis mêl. Doedd y wraig newydd ddim am setlo yn Eastbourne, felly aros yng Nghymru wnaethon ni. Roedd hi wastad yn 'Helo Ray' bob deg munud yng Nghymru - yn Eastbourne gallech chi gerdded o gwmpas am chwe mis a fyddai torri gair â chi!
"Bues i'n gweithio yn y pyllau am chwe mlynedd. Rwy'n cofio goruchwyliwr yn pwyntio ata i a dweud wrth rywun 'Chi'n gweld y bachan 'na? Bachgen Bevin sy'n dal i weithio yma — ni'n ffaelu cael gwared arno fe!' Fe godes i'r acen hyd yn oed i ryw raddau, ond i atal pobl rhag gwneud hwyl ar ben fy acen Sussex i y gwnes i hynny. Erbyn hyn rwy'n teimlo'n fwy o Gymro na'r wraig!"
Er gwaetha'r tywydd rhynllyd, mae cornel o iard Eglwys Teilo Sant dal yn gynnes iawn. Gefail dros-dro sydd yno, ble mae dau arbenigwr-ac-artist yn gweithio ar ail-greu cloch Ganol Oesol gynnar. Roedd gan llawer o'r seintiau Cymreig yn y 6ed ganrif rai o'r rhain. Gellir darllen ychydig amdanynt (yn saesneg) ar y ddalen hon, sydd wedi'i ysgrifennu gan arbenigwr Canol Oesol Amgueddfa Cymru, Mark Redknap.
Mae Andrew Murphy a Tim Young - y naill yw'r Gof yma yn Sain Ffagan, mae'r llall yn arbenigwr mewn metelau ac archaeoleg ymarferol - yn defnyddio megin enfawr i geisio ail-greu cloch Sant Ceneu. Mae'r gloch wreiddiol yn rhan o'r casgliad cenedlaethol. Mae Andrew a Tim yn defnyddio technegau tebyg i'r rhai a ddefnyddiwyd i wneud y gloch wreiddiol yn y 6ed ganrif i'w ail-greu. Maent yn gwneud hyn i geisio dysgu mwy am waith metel y cyfnod mewn ffordd ymarferol - rydym ni wastad yn arbrofi yn Sain Ffagan, felly mae'n braf gweld llwyddiant y gwaith ar ddyddiadur gwe Tim Young.
Cewch luniau, sylwadau a disgrifiadau yma ar
wefan Geoarch.
Bydd mwy o wybodaeth am y prosiect yn cael ei gyhoeddi ar ein chwaer-safle, Rhagor: darganfod byd o gasgliadau, ar derfyn y gwaith. Mwynhewch ddyddiadur Tim yn y cyfamser!
I gadw'r thema: cloch lawer yn iau na chloch Ceneu yw'r gloch yn nhwr yr eglwys ei hun. Mae wedi'i seilio ar gynllun o'r 15eg ganrif o Lanilltyd Fawr. Fe'i castiwyd yn arbennig i ni yn ffowndri Taylors, Loughborough - man geni 'Great Paul', sy'n hongian hyd heddiw yng Nghadeirlan Sant Paul yn Llundain. Mae'n un ni ddipyn yn llai, ond yn ddigon swnllyd ta beth!
Ionawr 2008 - Hynt a helynt arddangosfa Archwilio Gwely'r Môr!
Symudodd yr arddangosfa i Amgueddfa Stêm Kew Bridge yn Brentford, Middlesex ar 7 Ionawr er gwaetha'r gwyntoedd cryf yn chwythu'r fan dros bob man! Bydd yr arddangosfa yno rhwng 9 Ionawr a 2 Mawrth 2008.
