Cofio'r Bois Bevin yn yr Ail Rhyfel y Byd

Baner goffa'r Bechgyn Bevin.

Baner goffa'r Bechgyn Bevin.

Bois Bevin

Bois Bevin o de Cymru

Bathodyn poced Cymdeithas y Bechgyn Bevin.

Bathodyn poced Cymdeithas y Bechgyn Bevin.

Ceffyl pwll wedi ymddeol gyda dau Fachgen Bevin yn yr aduniad blynyddol yng ngerddi Trentham, Stoke-on-Trent.

Ceffyl pwll wedi ymddeol gyda dau Fachgen Bevin yn yr aduniad blynyddol yng ngerddi Trentham, Stoke-on-Trent.

Bechgyn Bevin yn yr Orymdaith Goffa yn Llundain ar 14 Tachwedd 2004.

Bechgyn Bevin yn yr Orymdaith Goffa yn Llundain ar 14 Tachwedd 2004.

Y ffrynt danddaear

Dydy stori'r Bois Bevin ddim yn un cyfarwydd. Ni chafodd y dynion di-ri hynny a dreuliodd y rhyfel ar y 'ffrynt danddaear' eu cydnabod am bron i hanner canrif.

Pan gyhoeddwyd y rhyfel ym 1939, ymunodd miloedd o lowyr profiadol â'r lluoedd arfog, neu drosglwyddo i'r 'diwydiannau rhyfel' oedd yn talu'n well. Erbyn canol 1943 roedd mwy na 36,000 o ddynion wedi gadael y diwydiant glo. Penderfynodd llywodraeth Prydain fod angen tua 40,000 o ddynion i gymryd eu lle.

Ernest Bevin

Ym mis Rhagfyr 1943, creodd Ernest Bevin, y Gweinidog dros Lafur a Gwasanaeth Gwladol, gynllun oedd yn cynnwys cynnal balot i anfon cyfran o'r dynion oedd yn cael eu galw i wasanaethu i'r pyllau glo yn lle'r lluoedd arfog. Byddai deg rhif yn mynd i'r het bob mis a dau'n cael eu tynnu. Os oedd rhif cofrestru Gwasanaeth Gwladol dyn yn gorffen gyda'r ddau rif yna, fe fyddai'n mynd i weithio yn y diwydiant glo. Dechreuodd y dynion hyn gael eu galw'n 'Bois Bevin'

Yn ogystal â'r rhai a gafodd eu dewis yn y balot, roedd yna wirfoddolwyr hefyd. Roedd y dynion yma wedi gwirfoddoli i wasanaethu yn y pyllau glo yn hytrach na'r lluoedd arfog. Rhwng 1943 a 1948, cafodd 48,000 o ddynion ifanc eu galw i'r Gwasanaeth Gwladol mewn swyddi ym mhyllau glo Prydain. Yn groes i'r gred gyffredin ar y pryd, dim ond 41 ohonyn nhw oedd yn wrthwynebwyr cydwybodol.

Roedd Bois Bevin yn dod o bob dosbarth cymdeithasol a phob rhan o Brydain - nid dim ond yr ardaloedd glofaol. Rhyw wybodaeth ddigon niwlog oedd gan lawer ohonyn nhw am y diwydiant glo cyn cael eu drafftio. Roedd y rhan fwyaf wedi gosod eu bryd ar yrfa yn y lluoedd arfog ac roedd yn gas ganddyn nhw gael eu hanfon i'r glofeydd.

Ciab a rhaw

Yn wahanol i'r glowyr cyffredin, oedd yn gwisgo'u dillad eu hunain, roedd Bois Bevin yn cael oferôl, helmed ddiogelwch ac esgidiau gwaith. Ond roedden nhw'n gorfod talu am eu hoffer eu hunain ac ambell un yn cwyno nad oedd y milwyr yn gorfod prynu eu drylliau eu hunain, felly pam ddylen nhw orfod talu am gaib a rhaw!

Dim ond cyfran fach o Fois Bevin gafodd eu cyflogi i dorri glo ar y ffas, er bod rhai'n helpu'r glowyr i lenwi dramiau. Roedd y rhan fwyaf yn gwneud gwaith cynnal-a-chadw ar yr hewlydd tanddaear, yn clymu ac yn datod dramiau neu'n rheoli symudiadau'r cludiant tanddaear. Byddai nifer fach oedd wedi cael profiad o waith trydan neu waith peiriannu'n gwneud gwaith tebyg yn y glofeydd.

Ym 1943, roedd un o bob pedwar glöwr yn cael ei ladd neu ei anafu, ac roedd cael eich cyflogi i gludo glo neu offer bron mor beryglus â chynhyrchu glo ar y ffas. Roedd trin a thrafod dramiau'n dal i achosi llawer o anafiadau i'r bysedd a'r dwylo ac, yn fwy difrifol, fe allai arwain at farwolaeth pe bai rhywun yn cael ei wasgu o dan y cerbydau cyflym.

Glowyr anfodlon oedd y rhan fwyaf o Fois Bevin. Doedd ganddyn nhw fawr o ddiddordeb yn y gwaith, ac roedd gweddill y gweithwyr yn tueddu i gredu eu bod yn ddiwerth. Roedden nhw'n amhoblogaidd ymhlith teuluoedd glofaol lleol, oedd wedi gweld eu plant eu hunain yn cael eu drafftio i'r lluoedd arfog a gweld pobl o'r tu allan yn cymryd eu lle. At hynny, os nad oedd dynion ifanc mewn lifrai, fe allen nhw gael eu poeni gan y cyhoedd, a gallai'r heddlu amau eu bod nhw wedi dianc o'r fyddin neu eu bod nhw'n sbïo ar ran y gelyn. Does dim syndod bod llawer ohonyn nhw'n mynd yn absennol heb ganiatâd. Nifer fach iawn arhosodd yn y diwydiant glo ar ôl y rhyfel: roedd y rhan fwyaf ar dân eisiau rhoi'r gorau iddi.

"Demob"

Daeth y balot i ben ym mis Mai 1945 a chafodd y canolfannau hyfforddi eu cau'r mis wedyn. Ers mis Ionawr 1944 roedd Oakdale wedi hyfforddi 5,615 o ddynion, ac roedd 5,400 ohonyn nhw'n dal i weithio. O'r rhain, roedd 1,465 yn wirfoddolwyr.

Cafodd yr olaf o Fois Bevin eu rhyddhau ym 1948 ond, yn wahanol i'r dynion eraill oedd wedi cael eu gorfodi i wasanaethu, doedd dim hawl ganddyn nhw i fynd nôl i'w hen swyddi. Chawson nhw ddim medal am wasanaethu, dim siwt o ddillad "demob" na hyd yn oed llythyr o ddiolch. Cafodd y cofnodion swyddogol eu dinistrio yn y 1950au, ac felly dyw Bois Bevin ddim hyd yn oed yn gallu profi eu bod wedi gwasanaethau os nad ydyn nhw wedi cadw eu dogfennau eu hunain.

Cafodd aduniad swyddogol cyntaf Bois Bevin ei gynnal yn Amgueddfa Fwyngloddio Chatterley Whitfield ym 1989 ac mae mwy wedi bod yma ac acw ers hynny. Serch hynny, dim ond ym 1995, 50 mlynedd ar ôl Diwrnod Buddugoliaeth yn Ewrop, y rhoddodd llywodraeth Prydain gydnabyddiaeth i'w gwasanaeth yn y rhyfel a chaniat´u i Fois Bevin gymryd rhan swyddogol yn y gwasanaeth ar Sul y Cofio yn Whitehall.

Am fwy o wybodaeth am y Bois Bevin, Cysylltwch â:
Warwick H Taylor, Vice President, Bevin Boys Association, 1 Rundlestone Court, Dorchester Dorset, DT1 3TN

Mae'r erthygl hon yn ffurfio rhan o lyfryn yn y gyfres Glo a gynhyrchwyd gan Big Pit Amgueddfa Lofaol Cymru.

Archwilio Gwely'r Môr yn estyn ymhellach!

Bu Archwilio Gwely'r Môr yn bresennol yng Nghynhadledd y Gymdeithas er Addysgu Gwyddoniaeth yn Lerpwl ddechrau Ionawr. Denodd y project gryn frwdfrydedd gan athrawon a'r gobaith yw y bydd llawer mwy o ysgolion yn defnyddio'r adnoddau yn y dosbarth.

Neges Nadoligaidd o Eglwys Teilo Sant

Mae'r flwyddyn yn tynnu at ei therfyn, ac o gofio'r holl gynnwrf sydd 'di bod rownd yr adeilad (ac ynddo fe hefyd), mae'n braf gweld Eglwys Teilo Sant yn cael chydig o lonydd. Yn lliwiau diwrnod crenshlyd, oer fel heddiw, roedd yr adeilad yn edrych fel tase fe'n anadlu mas yn hir a dwfwn - yn paratoi i dorri gwreiddie ar dir Sain Ffagan. Mae 'di bod trwy ddipyn leni, ac ar ôl yr holl redeg ogwmpas, mae'n gret gallu camu 'nôl a gwerthfawrogi scale y peth. Mae fy ngwaith o ddydd i ddydd yn ymwneud fwyfwy â manylion bychain - esbonio symbolau, gwrthrychau a cherfiadau delicet. Fel y murlunwyr addurnodd yr eglwys 'nôl ym 1520, ma gafael reit wan 'da fi ar bersbectif ambell waith. Mae maint yn prosiect yn enfawr, a'r adeilad yn un arbennig (a lwcus) iawn.

Wrth gwrs, er ei bod hi'n ymddangos yn dawel iawn yma, dyn ni'n yr adran addysg di bod fel wiwerod yn ceisio diwygio gwefan yr eglwys. (Sôn am wiwerod - mae'r rhai sy'n frith dros y safle bron yn barod i gysgu dros y gaea - a ma nhw'n hiwj! Ga'n nhw fyw ar eu bloneg, nawr, tan y gwanwyn...). Ta waeth - y wefan - bydd newidiadau'n digwydd gan bwyll bach ym mis Ionawr. Bydd llawer mwy o orielau lluniau, a gwybodaeth am ddigwyddiadau - fe fyddai'n eich hysbysu chi hefyd, o broses yr ail beintio. Mae'r murlunwyr yn dod yn ôl i orffen yr addurno ym mis Ionawr, a gallwch eu gwylio'n gweithio, gobeithio! Hoffwn i wbod be 'dych chi'n feddwl o'r safle newydd felly cofiwch ymweld ag e yn y flwyddyn newydd!

Reit - cwpwl o anrhegion i chi cyn mynd...

Podlediad yr Eglwys - taith sain o amgylch yr Eglwys, a lluniau bach hyfryd i'ch diddanu. Lawrlwythwch e mewn i'ch gajets, impress friends and family gyda ffeithiau diddorol ambyti'r Oesoedd Canol rownd y bwrdd cinio 'Dolig...

Siop-Eglwysi Brooklyn - rhwbeth bach yn fwy modern, wedi'i ddarganfod ar flog technoleg a diwylliant boingboing.

...aaac un bach am lwc stori ar wefan y BBC i chi eu dreulio. Mwy fyth o dystiolaeth 'mod i wedi fy ngeni yn y ganrif rong - roedd y Tuduriaid yn iachach eu deiet na'r Rhufeiniaid, hyd yn oed!

 

Nadolig Llawen i chi o Eglwys Teilo Sant - gobeithio y gwelai chi yn y flwyddyn newydd!

Archwilio Gwely'r Môr ar y cei!

Aeth swyddogion addysg Archwilio Gwely'r Môr (Lara Murphy) a phroject Mineral Wealth – Seabed Health y Gymdeithas Fywydeg Morol a'r Acwariwm Morol Cenedlaethol yn Plymouth (Lauren Taylor) i ymweld â Chei Burnley yn Southampton i gael cip ar long garthu a gweld agregau'n cael eu dadlwytho ar y cei. Roedd hi'n ddiddorol iawn cael mynd ar fwrdd y llong a gweld â'n llygaid ein hunain sut mae agregau morol yn cael eu cludo i'r tir.

Diolch o galon i Mark Russell o BMAPA, Rob Langdon o Hanson a phawb ar long garthu'r City of London am ymweliad diddorol dros ben.

Archwilio Gwely'r Môr ar y cei!

Haul yr Hydref yn ildio i oerfel y Gaeaf

 

Mae’r hydref ar ei anterth ers rhai wythnosau bellach, ac mae’r tywydd mwyn wedi arwain at olygfeydd godidog yma yn Sain Ffagan. Roedd dyddiau’r Hydref yn heulog a chlir a bu’r gwyntoedd yn fwyn. Canlyniad hyn oedd lliwiau oren, coch, melyn a brown hynod wrth i’r dail droi eu lliw heb ddisgyn oddi ar y coed. Gan ei bod hi’n ganol Tachwedd bellach rydym wedi cael rhai diwrnodau gwyntog ac ambell ddiwrnod glawog ac mae’r canghennau’n troi’n noeth wrth i bentyrrau o ddail sych gasglu ar hyd y llwybrau a’r ffyrdd. Mae’r tymheredd wedi gostwng yn sylweddol hefyd dros yr wythnos ddiwethaf, gyda’r nosweithiau oer yn golygu bod barrug ar y dail yn aml erbyn y bore.

Prin fod unrhyw fwyd ar ôl ar lawer o’r coed a’r perthi a fwriodd eu ffrwyth yn gynharach yn y mis ar ôl i’r adar llwglyd wledda arnynt. Mae digonedd o hadau a chnau ar y coed ar hyn o bryd, yn enwedig y cnau’r ffawydd sy’n dechrau disgyn – gwledd go iawn i’r gwiwerod. Gwelais sawl Coch dan Adain dros yr wythnosau diwethaf sydd wedi hedfan i’r de o Wledydd Llychlyn i borthi ar aeron toreithiog y Ddraenen Wen a’r Ywen.

Cefais wythnos brysur iawn yn ystod gwyliau hanner tymor yr ysgol. Bues i’n cynnal gweithdai’n seiliedig ar gynlluniau BBC Autumnwatch ac Nature Detectives ac fe wnes i siarad â dros 1,100 o ymwelwyr fy hun! Cafwyd gweithgareddau fel llwybr adnabod dail a her adnabod yr hydref yn ogystal â lliwio ar gyfer y plant bach. Mae’n werth cael golwg ar wefan Autumnwatch gan fod llawer o adnoddau a gwybodaeth am ddim arni a fydd yn eich cadw’n brysur am flynyddoedd!

Mae’r gwaith ar lwybr y goedwig yn mynd rhagddo ac mae’r cynlluniau ar gyfer y paneli’n dod yn eu blaenau. Mae rhai o’r syniadau ar gyfer paneli gweithgarwch yn wych a byddant yn galluogi pobl i ryngweithio â’u hamgylchedd ac i edrych o’r newydd ar y coetir. Gyda chymorth gwirfoddolwyr o Legal & General dechreuwyd ar y gwaith o glirio’r a chreu llwybr yr wythnos ddiwethaf. Diolch yn fawr i griw Legal & General am eu gwaith caled gwych!

Mae Elin Roberts, dehonglydd y Tŷ Gwyrdd a minnau wedi dechrau prynu bwyd adar gan gwmni Wiggly Wrigglers a buon ni’n bwydo’r adar y tu allan i’r Tŷ Gwyrdd. Edrychwch ar rai o’r lluniau isod: