Iron Age Turf Walls?

In my previous incarnation, I was Education Interpreter for the Celtic Village here at St Fagans. One of the last projects we undertook before I left was to consider the possibility of re-building one of the houses with a turf wall rather than with wattle and daub.

Below, you will find a brief outline of the reasons why we think this is archaeologically sound. What do you think? We will try to engage as many archaeologists as possible in this debate by sending out the link to various contacts. We then hope to organise a mini conference in 2008 to discuss the pros and cons of turf walls. Please feel free to contribute, and please send the link on to more people.

Understanding Welsh hillforts: Experimental reconstruction of a turf-walled roundhouse

The Celtic Village at St Fagans: National History Museum, Wales is a popular attraction for visitors, schoolchildren, students and archaeologists. It comprises two wattle and daub structures, based on evidence from Moel y Gerddi, Gwynedd and Moel y Gaer, Flintshire, and one stone structure based on evidence from Conderton, Worcestershire. They were built in 1992 by Dr Peter Reynolds, the leading expert in roundhouses at the time, and have been preserved, with essential modifications, ever since.

However, the Moel y Gaer reconstruction is nearing the end of its life, just as predicted by Dr Reynolds. We therefore propose to demolish the present structure, and to rebuild it, basing our efforts on current archaeological theory. We are interested, therefore, in starting a discussion with leading experts in the field, with a view to establishing a networked web forum of interested parties which will share ideas and advice on general roundhouse reconstruction.

We are presently in discussion with Dr Rachel Pope, Lecturer in Prehistoric Archaeology at Liverpool University, about her research into Iron Age roundhouses. With her advice, we are interested in re-building the Moel y Gaer as a turf-walled structure.

Dr Pope's doctoral research - funded by the AHRC - combined a large-scale dataset of 1180 prehistoric houses, with a long-term trajectory (2400 BC-AD 500). All aspects of prehistoric roundhouses were studied - their design, construction, use and lifespan.

She has also studied the Welsh Roundhouse - a project funded by the Board of Celtic Studies. From this extensive research, she proposes that stake walls were used as a dominant form in reconstruction largely due to the misinterpretation of structural remains from Wessex e.g. the Longbridge Deverill and Pimperne reconstructions at Butser, both of which have failed due to structural problems. The Moel y Gaer structure has also failed, with the wall bowing at the entrance at a rate of approximately 1 cm per year.

Dr Pope argues that convincing evidence has emerged which suggests that the structures were wide turf-walled structures with a wattle lining, rather than having a stake wall and projecting porch. Turf construction is well understood in Iceland, with the reconstruction of Norse longhouses and traditional turf dwellings of the eighteenth century. It is also found in northern Scotland with some traditional blackhouse.

The research is supported by Richard Brewer (Keeper of Archaeology, National Museum Wales), Gerallt Nash (Senior Curator, National History Museum), Adam Gwilt (Later Prehistorian, NMW), Owain Rhys (Curator of Contemporary Life, NHM), Ken Brassil (Learning NMW) and Nia Williams (Learning, NHM).

Santes Catherine a'r Olwyn

Santes Catheine

Murlun canoloesol o Eglwys Sant Teilo, sy'n dyddio o tua 1400.

Ym 1998 dechreuodd Sain Ffagan ar yr her o symud, ailgodi ac adfer eglwys ganoloesol o waith maen — un o'r projectau cyntaf o'i fath yn Ewrop. Yn ystod y broses ddatgymalu, dadorchuddiwyd nifer o furluniau prin o dan y waliau gwyngalch.

Santes Catherine.

Mae un o'r peintiadau hynaf a ddadorchuddiwyd yn dyddio o tua 1400-1430, ac mae'n cynrychioli'r Santes Catherine o Alexandria. Roedd wedi bod ynghudd am ganrifoedd dan haenau o wyngalch, a bu'n rhaid ei dynnu gan ddefnyddio cyllyll llawfeddygol.

Ar ôl dadorchuddio'r darlun cyfan, a thynnu'r haenau niferus o wyngalch yn ofalus, datgelwyd y Santes Catherine mewn gwisg o ddiwedd y bedwaredd ganrif ar ddeg. Mae'n sefyll ger olwyn bigog, yn dal cleddyf.

Olwyn arteithio a chleddyf

Yr olwyn bigog wrth ei hochr yn y darlun yw'r offeryn arteithio a ddefnyddiwyd pan dedfrydwyd Catherine i farwolaeth am ei daliadau Cristnogol gan yr Ymerawdwr Rhufeinig Maxentius (306-312). Yn ôl y chwedl, chwalodd yr olwyn pan gyffwrddodd Catherine â hi, felly torrwyd ei phen gan y cleddyf sydd yn ei llaw yn y darlun.

'Olwyn Gatrin'

Yr olwyn arteithio a gysylltir â'r Santes Catherine yw tarddiad yr enw 'Olwyn Gatrin' (Catherine Wheel) am yr olwyn dân gyffredin.

Saintes Catherine

Gellir gweld yr eglwys orffenedig yn Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru, lle mae'r murluniau wedi'u hatgynhyrchu'n fanwl a chelfydd i edrych fel y byddent wedi gwneud tua 1530. Gan fod y peintiad o'r Santes Catherine yn dyddio o tua 1400, nid oes cynrychioliad ohono yn yr adeilad a ailgodwyd gan y byddai wedi'i orchuddio'n llwyr erbyn 1530.

Mae'r peintiad gwreiddiol o Santes Catherine yn cael ei storio yn yr amgueddfa a gellir ei weld drwy wneud cais ymlaen llaw.

'Jeffrey', our recreated medieval Archer

Empty gallery

'Jeffrey', wrapped up

Lots more things installed now. It's seems tidier and it's possible to see much better how the exhibition is going to look. We have some of the audio visual aspects being tested and lights are sparkling in the empty cases. You can see the Bryn Celli Ddu stone already in place and covered in bubble wrap to protect it from all the work going on around it. Our recreated medieval Archer, who we affectionately call 'Jeffrey', was first created for our Re:Creations exhibition in 2002. The level of detail on his hands where he holds the string to his bow is amazing - it looks real. He is currently covered in bubble wrap to protect him from all the activity around him. He does look a bit like a mummy - but that's a whole different exhibition!

There are a lot more stones you can see in place covered to protect them and their plinths are nearly complete.

We're waiting for more mounts and the insides of cases to allow us to start installing our objects. As soon as they arrive the gallery will become a hive of activity with curators and conservators checking and installing large and small, delicate and robust, beautiful and functional objects that together will tell some of the story of the early people of Wales.

Cofnodion hanesyddol o gyfnod angof

Dysgl porslen Nantgarw gyda darlun Pen-y-Rhos, 1821-3

Dysgl porslen Nantgarw gyda darlun Pen-y-Rhos, 1821-3

Cwpan tsieni asgwrn gyda darlun gwaith haearn Pentwyn, tua 1835

Cwpan tsieni asgwrn gyda darlun gwaith haearn Pentwyn, tua 1835

Defnyddiwyd golygfeydd o dirluniau i addurno cwpanau, soseri, platiau, bowlenni a jygiau ers blynyddoedd. Roedd rhai yn olygfeydd o ddychymyg yr arlunydd; eraill yn olygfeydd o lefydd go iawn. Mae enghreifftiau a arddangosir yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd yn cynnwys golygfeydd o Ddolgellau a Glyn Nedd ar borslen Nantgarw a pheintiad o Castel Gandolfo yn Rhufain ar ddysgl o ddechrau'r 19eg ganrif a wnaed yn y Ffatri Borslen Imperialaidd yn St. Petersburg, Rwsia.

Gweithiai'r peintiwr porslen o ysgythriad fel rheol, ond roedd modd iddynt hefyd weithio o'u cof neu ddilyn delwedd nad yw wedi goroesi, gan wneud y darn addurnedig ei hun yn gofnod gwerthfawr a manwl o le a fyddai, fel arall, yn angof.

Buarth Pen-Y-Rhos, Nantgarw

Un darn pwysig o'r fath yw dysgl fawr o borslen yng nghasgliad Amgueddfa Cymru. Ar flaen y ddysgl, mewn ffrâm siâp hirgrwn mae delwedd o dŷ ac ysguboriau yng nghysgod coed, o flaen bryn. Arno mae'r arysgrif 'Pen-y-Rhos'. Ar gefn y ddysgl mae delwedd o fuarth gyda gwartheg ac ieir yn y blaen.

Er nad oes nodau ar y ddysgl, mae'r past, y crochenwaith trwm a'r addurniadau i gyd yn nodweddiadol o waith Nantgarw. Mae darnau eraill o dystiolaeth yn cynnwys darn o ddysgl union yr un fath a ddarganfuwyd ar safle ffatri Nantgarw. Mae'n debyg mai Thomas Pardoe oedd y peintiwr, a weithiodd yn Nantgarw o 1821 hyd at ei farwolaeth ym 1823.

Mae fferm Pen-y-Rhos un filltir o Nantgarw, ar gyrion Caerffili. Ar ddechrau'r 19eg ganrif roedd yn gartref i Edward Edmunds. Ym 1814 tanosododd safle'r ffatri, bwthyn a thir ger Camlas Sir Forgannwg i William Billingsley a Samuel Walker. Ym 1820 cafodd ei danosod eto, y tro hwn i William Weston Young.

Credir i dair set gyflawn o ddysglau gael eu gwneud yn y ffatri ar gyfer Edmunds a'i deulu. Nid oes un o'r setiau hyn wedi goroesi yn gyfan ond credir eu bod yn dyddio o berchnogaeth Billingsley o'r crochendy ym 1817-19.

Nid oedd dysgl Pen-y-Rhos yn rhan o'r setiau hyn, ond roedd yn dod o ddyddiad diweddarach. Efallai ei fod yn rhodd gan Young neu Pardoe i Edmunds.

Felly yn ogystal â bod yn ddarn dogfennol allweddol o borslen Nantgarw, mae'r ddysgl yn dangos golygfa brin o ffermdy ym Morgannwg yn y 1820au.

Gweithfeydd Haearn Pentwyn, y cymoedd

Os yw dysgl Pen-y-Rhos yn datgelu golygfa amaethyddol angof, yna mae'r ddysgl neu gwpan tsieni asgwrn Swydd Stafford, gyda dwy ddolen, yn datgelu tirwedd ddiwydiannol angof. Yn dyddio o tua 1835, mae'r darn hwn wedi ei addurno ar y blaen gyda golygfa o Weithiau Haearn Pentwyn o fewn ffrâm oreurog. Ar y cefn mae'r enw I Hunt Esq. (roedd 'Esq.', neu 'Esquire', yn cael ei ddefnyddio weithiau yn lle 'Mr').

Roedd Gweithfeydd Haearn Pentwyn ar ochr orllewinol Abersychan, tair milltir o Bont-y-pŵl yng nghymoedd de Cymru. Sefydlwyd y gweithfeydd haearn ym 1825 ac roedd yn cynnwys y tair ffwrnais chwythu a adeiladwyd gan deulu Hunt. Erbyn 1839 roedd y gweithfeydd yn eiddo i Gwmni Pentwyn, ond nid yw'n hysbys a oedd teulu Hunt yn parhau i fod yn gysylltiedig.

Cyn 1848 pasiwyd Cwmni Pentwyn i gwmni Williams & Co. ac fe ddymchwelwyd yr holl adeiladau. Y ddelwedd ar y darn hwn, y mae'n rhaid ei fod wedi ei gomisiynu ar gyfer neu gan aelod o deulu Hunt, yw'r unig olygfa hysbys o'r safle diwydiannol hon yn y cyfnod hwnnw.

Ha bach Mihangel...

Newydd sgwennu llith yn ateb ymholiad pbhj ar gyfer fersiwn Saesneg y blog yma. Dwi ddim am ei ailadrodd i gyd yma - roedd yn gwestiwn gan berson unieithog yn amlwg. Roedd yn gofyn beth oedd y tebygrwydd rhwng Cymraeg a British Sign Language (gweler y blog diwethaf). Os oes diddordeb, cliciwch ar English ar top y ddalen.

Daeth cwestiwn lot neisiach gan Sabrina Rochemont yn gofyn sut allai fy helpu. Wel, os oes gan rywun farn ar sut mae casglu'r 'Cyfoes', buaswn yn falch iawn cael clywed gennych. A ddylai amgueddfeydd gasglu pob teclyn electroneg dan haul, neu dim ond y rhai sydd a stori ddiddorol? Er enghraifft, rhoddodd rhywun ZX Spectrum, yn ei focs, bron fel newydd i mi y diwrnod o'r blaen. Mae hyn yn anarferol iawn, gan fod llawer o wrthrychau'n cael eu gwerthu ar e-bay y dyddiau yma. Ond oes cysylltiad â Chymru? Oes. Oes stori ddiddorol? Oes. Ydyn ni'n debygol o'i arddangos? Ydyn. Ac yn y blaen - mae'n rhaid cyfiawnhau casglu ar sawl lefel wahanol, yn bennaf oherwydd diffyg lle.

Agwedd arall o'r swydd yw delio â chymunedau - mae holl ethos amgueddfeydd yn nnewid - dim adeilad i arddangos trysorau a ddygwyd ydyn nhw bellach, ond canolfannau addysg a hwyl i'r gymdeithas ehangach. Ond wrth gydweithio, oes peryg bod yn nawddoglyd neu docenistic?

Reit, i orffen, dyma, yn fras, beth ydw i wedi bod yn ei wneud dros y mis diwethaf: wedi cael cyfarfodydd blaenorol i drefnu'r Arddangosfa Bop yn 2009; bues mewn cyfarfod yn y Trallwng i geisio ffurfio polisi Casglu Cyfoes ar gyfer holl amgueddfeydd Cymru; mynychais fy ail weithdy Straeon Digidol er mwyn dysgu mwy am sut i weithio gyda chymunedau; casglais y gwrthrychau ar gyfer yr ail Ddresel Gymunedol o Johnstown, ger Wrecsam (mae gwybodaeth am y ddresel gyntaf ar 'Rhagor' ar y wefan yma); ymwelais a dau amgueddfa'n Abertawe; a cychwynais fy nghwrs MA Astudiaethau Amgueddfeydd.

Whiw! Erbyn i fi sgrifennu mis nesaf, byddaf wedi bod yn Sweden ar gyfer cynhadledd SAMDOK, sef y grŵp casglu cyfoes mwya blaenllaw yn y byd. Wela i chi wap.