Mae gan Amgueddfa Cymru gasgliad helaeth o lyfrau topograffig o ddiwedd y 18fed ganrif a dechrau'r 19eg ac ynddynt ddarluniau ardderchog.

Llun o groesau o'r 11eg ganrif ger Margam, o lyfr Excursions Donovan (1805)

Ysgrifennwyd un o'r llyfrau hyn, Descriptive Excursions through South Wales and Monmouthshire in the Year 1804, and the Four Preceding Summers, gan Edward Donovan, awdur a oedd yn canolbwyntio ar fyd natur. Ysgrifennodd lawer o lyfrau ar wahanol fathau o greaduriaid fel pryfetach, cregyn a physgod. Ceir ynddynt lawer o blatiau lliw o safon uchel iawn.

Yn ogystal, roedd gan Donovan gasgliad mawr o sbesimenau o fyd natur. Hwn oedd y casgliad a agorwyd i'r cyhoedd ym 1807 fel y London Museum and Institute of Natural History. Er bod Donovan yn ddyn cyfoethog i gychwyn, bu farw'n dlawd — yn ôl pob tebyg, llyfrwerthwyr oedd yn rheoli ei weithiau i gyd a oedd, yn ôl y cyfrif, yn werth dros £60,000 yn y 1830au.

Parotiaid Cymru

Yn Descriptive Excursions through South Wales and Monmouthshire in the Year 1804, and the Four Preceding Summers, a gyhoeddodd mewn dwy gyfrol ym 1805, mae'n disgrifio'i deithiau o Fryste i Sir Benfro. Mae Donovan yn cynnig llawer o sylwadau ar fyd natur a daeareg yr ardaloedd y mae'n dod ar eu traws, fel palod Ynys Bŷr, a alwyd yn 'barotiaid Cymru' gan forwyr.

Mae Donovan yn disgrifio topograffeg, arferion, pensaernïaeth a hynafiaethau y mannau y mae'n ymweld â nhw. Prynodd ben bwrdd Rhufeinig o Gaerllion ar Wysg, yn dangos llun o Fenws. Mae'r cerflun hwn ar goll erbyn hyn, ond ceir llun ohono yn ei adroddiad am ei deithiau.

Mae'r gyfrol gyntaf yn sôn am ei daith hyd at ardal Ewenni ger Pen-y-bont ar Ogwr a'r ail gyfrol yn mynd â'r darllenydd o Fargam i Ddinbych-y-pysgod. Ceir un bennod, o dros 80 o dudalennau, yn disgrifio cyflwr olion a henebion Caerllion ar Wysg. Yn ogystal â bod yn adroddiad archeolegol defnyddiol ynddo'i hunan, ceir yno hefyd nifer o ysgythriadau o bethau a ganfuwyd yn y gaer Rufeinig yn cynnwys cerfluniau, crochenwaith, darnau arian a theils.

Croesau cerrig Margam

Ceir disgrifiadau o henebion cyfnod diweddarach yn yr ail gyfrol, sy'n sôn am ymweliad Donovan ag ardal Margam. Yn ogystal ag adfeilion abaty Sistersaidd Margam, roedd yno nifer o groesau cerrig ac arysgrifau arnynt a oedd yn perthyn i'r cyfnod Cristnogol Cynnar. Roedd pâr ohonynt ger ffermdy Cwrt-y-Dafydd.

Ar y pryd, roedd croesau Cwrt-y-Dafydd yn cael eu defnyddio fel pont dros nant. Ceir llun ohonynt yn un o'r platiau mwyaf deniadol a ddefnyddiwyd i ddarlunio adroddiad Donovan am ei daith. Mae Donovan yn eu cymharu â henebion tebyg a welodd yn Llanilltud Fawr. Erbyn hyn mae'r slabiau hyn yn rhan o gasgliad yn Amgueddfa Abaty Margam ac fe'i gelwir, ar ôl yr arysgrifau sydd arnynt, yn groesau Ilquici ac Ilci. Croesau o'r unfed ganrif ar ddeg ydynt.

Aeth Donovan ymlaen i Margam ei hunan. Gadawyd ef i mewn gan y garddwr a oedd yn cael gadael pobl ddieithr i mewn os oeddent yn 'edrych yn barchus'. Mae'n disgrifio ac yn darlunio dau heneb Cristnogol Cynnar arall o'r ardal.

Mae'r adroddiadau hyn yn rhoi cipolwg gwerthfawr i ni ar fywyd o ddydd i ddydd yng Nghymru tua diwedd y 18fed ganrif a dechrau'r 19eg.

Croeso cynnes Cymreig

Golygfa o Langollen o Cambria Depicta gan Pugh — tref lle'r arweiniodd datblygiad y diwydiant ymwelwyr at welliannau mewn gwestai fel The Hand.

Mae adroddiadau Saeson da eu byd am eu teithiau yng Nghymru tua diwedd y 18fed ganrif a dechrau'r 19eg ganrif wedi bod yn ffynhonnell wybodaeth werthfawr i rai sy'n astudio hanes Cymru yn y cyfnod modern cynnar. Gall y disgrifiadau o drefi, henebion, gwisgoedd, arferion, diwydiannau a dulliau cyfathrebu yn y gwahanol ardaloedd fod o gymorth mawr. Mae sylwadau'r teithwyr am y gwestai a'r tafarndai y buont ynddynt hefyd yn llawn manylion diddorol.

Cyhoeddodd J. T. Barber ei adroddiad am ei daith ef a'i gyfaill trwy dde Cymru ym 1803. Ymhlith y tafarndai y buont yn aros ynddynt oedd y Green Dragon yng Nghaerfyrddin a'r Bridgewater Arms ym Mhontypridd, y ddau le'n cael eu disgrifio fel rhai cysurus, a'r Red Lion yn Llanrhy¬stud a oedd yn 'tolerably decent ale¬house'.

Fodd bynnag, nid oedd gan Barber a'i gydymaith atgofion melus o bob tafarn y buont ynddynt. Ar ôl bod ar goll a chyrraedd Caeriw, doedd dim llety cysurus na stabl ar gyfer y ceffylau yn y dafarn gyntaf y daethant iddi. Doedd dim o gwbl yn yr ail dafarn ac felly dychwelodd y teithwyr i'r dafarn gyntaf, gan fod yno wely, o leiaf.

'Cwrw i godi cyfog'

Roedd y tu mewn yn ddi-raen, roedd y tafarnwr a'i wraig yn edrych fel pe bai pwysau'r byd ar eu hysgwyddau a'r cyfan a gawsant i'w fwyta oedd bara barlys caled a menyn hallt, gyda 'chwrw oedd yn codi cyfog arnoch'. Sach o wellt oedd y gwely mewn cornel o ystafell lle'r oedd dau o blant y tafarnwr yn cysgu hefyd. Roedd y dillad gwely'n llaith iawn a chanfu'r teithwyr blinedig eu bod yn rhannu'r ystafell â haid o chwain a llygod ffyrnig hefyd.

Roedd rhai gwestai ardderchog ar brif lwybrau'r ymwelwyr o Loegr, yn enwedig yr un ym Mhîl a godwyd gan deulu Talbot, Margam. Ym marn Barber, byddai modd camgymryd y gwesty hwn am blasty a dywedodd fod yno wasanaeth da i ymwelwyr. Mae Henry Skrine yn sôn am y gwesty hwn ym Mhîl yn ei adroddiad ef am ei deithiau yng Nghymru, a gyhoeddwyd ym 1798. Dywed bod y lle'n debycach i balas nag i dafarn.

Y Gogledd

Yn adroddiad y Parchedig W. Bingley am ei daith yn y gogledd ym 1798, mae'n sôn am westy yng Nghaernarfon a godwyd gan Iarll Uxbridge. Dywed bod y gwesty'n cynnig golygfeydd da a llety ardderchog ac mai ychydig o westai yn Lloegr a allai gystadlu ag ef.

Mae arweinlyfr i'r ardal a gyhoeddwyd ym 1827 yn cadarnhau bod yr Uxbridge Arms yn 'large, handsome, and commodious', a'i fod yn diwallu holl anghenion teithwyr am gost resymol. Dywed Bingley hefyd bod yr Eagles Inn yn Llanrwst yn lle cysurus ac mai hwn oedd yr unig fan lle cedwid hurfeirch neu geffylau post. Anfantais y gwesty hwn oedd ei fod yn rhy boblogaidd yn yr haf pan oedd yno ormod o bobl ac awyrgylch annifyr.

Gwelir bod y prif westai a thafarndai ar lwybrau'r ymwelwyr trwy Gymru, yn enwedig y ffyrdd a ddefnyddiai pobl ar eu ffordd i Iwerddon, wedi dod trwy ddymuniad neu orfod yn llefydd addas i aros ynddynt. Er enghraifft, ym marn Bingley roedd The Hand yn Llangollen yn dderbyniol ond yn rhy llawn ac roedd y tafarnwr yn annymunol. Pan aeth y Parchedig G.J. Freeman ar daith yn y 1820au, sylwodd fod The Hand wedi newid yn fawr ers iddo ymweld â Llangollen gyntaf, flwyddyn cyn ymweliad Bingley.

Roedd yr eithriadau, fel y dafarn yng Nghaeriw, mewn llefydd na fyddai disgwyl i ymwelwyr aros ynddynt; er enghraifft, byddai digon o westai derbyniol yn nhref Dinbych-y-pysgod. Fodd bynnag, weithiau, roedd ymwelwyr yn siomedig â'u llety.

Gwestai budron

Daeth E. D. Clarke ar ymweliad â Hwlffordd ym 1791 a dywedodd na theimlodd erioed mor awyddus i adael rhywle, yn enwedig gan fod y gwesty mor frwnt.

Dywedodd fod ei ystafell fel twlc mochyn. Roedd y dillad gwely yn llaith a, gan nad oedd y gwely wedi'i newid ar ôl yr ymwelwyr cynt, roedd yn llawn tywod o draed pobl! Roedd gwaeth i ddod oherwydd, yn y bore, roedd pedwar ceffyl wedi'u rhoi i dynnu cerbyd Clarke yn hytrach na dau yn unol â'i gais. Doedd ganddo ddim dewis ond cymryd y pedwar — 'Roedd unrhyw ffwdan yn well nag aros gyda Pharo a'i lu'.

Nid Clarke oedd yr unig un i gael profiad annifyr o Hwlffordd. Mae gan Henry Penruddocke Wyndham hanes tebyg yn ei adroddiad am ei deithiau yn y 1770au.

Yr ichthyosor cyn gwneud y gwaith arno (1750mm x 720 mm x 70 mm)

Yr ichthyosor ar ôl gwneud gwaith cadwraeth arno yn dangos bod y pen a'r corff yn dod o ddau anifail, a'r esgyll mewn plastr

Cafodd y stori lawer o sylw gan y wasg

Wrth wneud gwaith gwarchod arferol ar gasgliadau ffosilau Adran Ddaeareg Amgueddfa Cymru, penderfynwyd bod angen ychydig bach o waith adfer ar un o'r sbesimenau. Ond trodd y dasg fach yn brosiect cadwraeth mawr a gafodd sylw gan y cyfryngau ym Mhrydain a thramor.

Yr ichthyosor

Ichthyosor yw'r sbesimen dan sylw. Ymlusgiad morol a drigai yn y Cyfnod Mesosöig, 65-200,000,000 o flynyddoedd yn ôl — yr un pryd â'r deinosoriaid — oedd hwn. Mae ichthyosoriaid yn debyg i ddolffiniaid — mae ganddynt lygaid mawr, genau hir, dannedd miniog ac esgyll.

Rhoddwyd y sbesimen hwn i hen Amgueddfa Caerdydd yn y 1880au ac yna daeth yn rhan o gasgliadau'r Amgueddfa Genedlaethol. I ddechrau, gosodwyd ef mewn plastr y tu mewn i ffrâm bren ac yna paentiwyd y plastr a'r sbesimen.

Cafodd y sbesimen ei adfer sawl gwaith yn yr 20fed ganrif, yn cynnwys rhoi plastr newydd ac ailbaentio. Roedd label yn nodi enw'r rhywogaeth sef Ichthyosaurus intermedius, a gasglwyd o Wlad yr Haf, ac roedd yn cynnwys y disgrifiad hwn o'r sgerbwd: 'the greater part of a small individual preserved with but little disturbance of the bones'. Gwelwyd yn ddiweddarach nad oedd hyn yn hollol gywir.

Archwiliwyd y sbesimen yn fanwl a gwelwyd ei fod wedi'i ddifrodi'n ddrwg, â chraciau trwyddo. Roedd y plastr a'r ffrâm bren mewn cyflwr gwael ac felly penderfynwyd tynnu'r plastr a'r paent er mwyn mynd yn ôl at y sgerbwd a'r graig wreiddiol. Nid ar chwarae bach y gwnaed y penderfyniad hwn oherwydd roeddem yn gwybod y byddai'r sbesimen yn edrych yn hollol wahanol wedyn.

Datgelu'r sbesimen

Ar ôl tynnu'r paent, gwelwyd bod pennau coll yr asennau wedi'u mowldio mewn plastr ac yna'u paentio fel gweddill y sbesimen, gan roi'r argraff gamarweiniol bod yno esgyrn.

Wrth astudio lluniau pelydr-X o'r sbesimen, gwelwyd anghysondeb mewn un rhan o feingefn y ffosil; roedd cysgod tywyll o gwmpas yr esgyrn. Pan dynnwyd y paent o'r rhan hon, daeth yn amlwg bod sianel wedi'i cherfio yn y graig a bod esgyrn rhydd unigol wedi'u gosod ynddi â phlastr.

O dan y paent, gwelwyd bod esgyrn yr un asgell flaen a oedd wedi'i chadw wedi'u gosod mewn plastr hefyd. Mae'r tyllau a welir yn y graig o'i gwmpas yn awgrymu o ble y cymerwyd yr esgyrn cyn eu symud, ond mae'n bosib bod rhai esgyrn wedi'u cymryd o sbesimenau eraill.

Cafwyd y syndod mwyaf pan dynnwyd y paent o'r rhan o gwmpas yr ên; roedd o liw a math hollol wahanol i weddill y sgerbwd. Yn ogystal â bod y sbesimen yn cynnwys o leiaf ddau greadur, dangosodd gwaith astudio pellach bod y pen a'r corff yn dod o ddwy rywogaeth hollol wahanol o ichthyosor! Roedd cadwraethwyr Oes Fictoria wedi gwneud cryn dipyn o waith newid ar y sbesimen hwn.

Ail arddangos y ffosil ar ôl gwneud gwaith cadwraeth arno

Er bod y sbesimen yn cynnwys dwy rywogaeth wahanol, penderfynwyd cadw'r pen a'r corff gyda'i gilydd yn unol â'r bwriad gwreiddiol. Gadawyd y plastr o gwmpas yr asgell a rhan o'r asennau a wnaed o blastr fel yr oeddent hefyd. Adeiladwyd system gynnal newydd ysgafn. Yn hytrach na'i arddangos fel dim ond sbesimen mewn amgueddfa, bydd yr ichthyosor hwn yn cael ei ddefnyddio i dynnu sylw at y technegau a ddefnyddiwyd gan rai pobl yn Oes Fictoria i 'adfer', arddangos a chyflwyno sbesimenau o ffosilau a sut y bu i waith gwarchod manwl heddiw ddatgelu'r gwir y tu ôl i'r sbesimen.

Dechreuodd y cyfryngau ymddiddori yn y mater pan gyhoeddodd yr Amgueddfa sgwrs gyhoeddus ar waith gwarchod y sbesimen. O ganlyniad i hyn, cafodd y stori sylw yn y wasg ym Mhrydain a thramor ac ar y teledu, y radio a'r rhyngrwyd, yn cynnwys cyfweliad byw ar ABC Radio yn Awstralia!

Ym 1994, rhoddwyd deugain darn o grochenwaith a phorslen i Amgueddfa Genedlaethol Cymru yn rhodd gan W. J. Grant-Davidson, arbenigwr yn hanes crochendai Cymru. Roedd y casgliad yn cynnwys nifer o eitemau unigryw a phwysig a wnaed yn Abertawe tua dechrau'r 19eg ganrif.

Tancard priddwaith o Abertawe gan William Weston Young.

Rhoddion hael

Un o'r darnau mwyaf diddorol yw tancard mawr priddwaith. Fe'i gwnaed yng Nghrochendy Cambrian, Abertawe, ym mlynyddoedd cyntaf y 19eg ganrif. Fe'i haddurnwyd â phen ac ysgwyddau derwydd. Dywed yr arysgrif iddo gael ei baentio gan William Weston Young (1776-1847). Mae'r addurn yn unigryw, er bod Weston Young wedi paentio llun derwydd yn torri uchelwydd ar blac hefyd (mae hwnnw yn Amgueddfa Fictoria ac Albert, Llundain erbyn hyn).

William Weston Young

Bu William Weston Young yn gweithio yn y crochendy rhwng 1803 a 1806 fel paentiwr a chynorthwyydd i'r perchennog, Lewis Weston Dillwyn. Syrfëwr tir oedd Weston Young wrth ei broffesiwn ac, yn ddiweddarach, bu'n bartner yn y 'Nantgarw China Works'.

Pos ar ffurf llun

Ymhlith yr eitemau eraill sydd yn y casgliad, mae sosban laeth, cwpanau wy a jwg ac arni'r arysgrif 'John Jinken 1793'. Ceir powlen bwnsh ac arni lun alarch a phenhwyad (sef 'pike' yn Saesneg). Efallai bod hon wedi'i gwneud yn arbennig ar gyfer y teulu Pike o Abertawe.

Crochenydd arloesol

Roedd gan Mr Grant-Davidson ddiddordeb mewn crochenwaith Lloegr hefyd. Ceir deg enghraifft o ganol y 18fed ganrif yn y casgliad a roddodd i'r amgueddfa. Yn ogystal â thri thebot braf o grochenwaith caled Swydd Stafford, ceir dau ddarn dogfennol o hufenwaith Josiah Wedgwood. Mae'r casgliad yn cynnwys un o'r pedwar darn y gwyddom amdanynt o hufenwaith wedi'u haddurno, a wnaed gan y crochenydd Enoch Booth. Gwnaed y darnau hyn yn hanner cyntaf y 1740au ac mae'n bosib mai dyma'r enghreifftiau cynharaf o gorff o briddwaith sy'n un o brif gyfraniadau Prydain at hanes crochenwaith.

Hanesydd a chasglwr

Roedd W.J. Grant-Davidson yn arbenigwr ar hanes crochendai Cymru. Casglai grochenwaith Prydeinig o'r cyfnod rhwng diwedd y Canoloesoedd i ddechrau'r 20fed ganrif. Ei gyhoeddiad mwyaf adnabyddus yw 'Early Swansea Pottery, 1764 - 1810', ac mae sawl darn o'i gasgliad ef i'w gweld yn y llyfr.