Pecyn ymchwilio am ddim i ysgolion!

Ewch allan o’r ystafell ddosbarth! Ymunwch â’r miloedd o wyddonwyr ysgol sy’n cymryd rhan mewn ymchwiliad cyffrous.

Am ragor o fanylion, ewch i: www.amgueddfacymru.ac.uk/cy/scan/bylbiau/

I gymryd rhan, llenwch y ffurflen gais arlein a’i hanfon at danielle.cowell@amgueddfacymru.ac.uk erbyn 31 Gorffennaf 2011

Digwyddiad Arbennig Yfory: Y Deddfau Uno

Hoffwn i eich gwahodd i ddigwyddiad arbennig yfory, sy'n cynnig mynediad arbennig a thrafodaeth fywiog am un o ddogfennau cyfreithiol pwysicaf Cymru: y Deddfau Uno.

Mae rhan helaeth o'r ddogfen wedi dod atom yma yn Sain Ffagan, i'w harddangos yn arddangosfa 'Creu Hanes 1500-1700'. Dyma'r tro cyntaf i'r ddogfen adael Llundain ers 1536, a bydd raid iddi ddychwelyd yn go fuan. Rydym ni am gynnal ein fersiwn ni o 'drafodaeth frys', cyn i'r ddogfen ddiflannu'n ôl i'r archifau seneddol yn Llundain!

Bydd ffigyrau o fywyd cyfredol Cymru yn cwrdd i arwain y daith/drafodaeth, gan gynnwys:

  • Suzy Davies

- AC Ceidwadol De-Orllewin Cymru, Gweinidog Gwrthblaid dros Iaith a Diwylliant Cymru

  • Mark Drakeford

- AC Llafur, Gorllewin Caerdydd ac Athro mewn Polisi Cymdeithasol, Prifysgol Caerdydd

  • Dafydd Ellis Thomas

- AS Plaid Cymru, Dwyfor-Meirionydd, a Chadeirydd Comisiwn y Cynulliad

  • Vaughan Hughes

- Broadcaster and Commentator

  • Nia Powell

- Darlithydd mewn Hanes Cymru, Prifysgol Bangor

  • Baroness Jenny Randerson

- Aelod o Dŷ'r Arglwyddi dros Ddemocratiaid Rhyddfrydol Cymru

  • Eirug Salisbury

- Bardd a Sylwebydd

  • Rev John Walters

- Ficer Eglwys Teilo Sant, Pontarddulais

 

Y bwriad yw i ymchwilio rôl y deddfau yn Nghymru heddiw, yn ogystal â'r dadleuon sy'n codi yn eu sgil. Mae croeso i chi fynychu'r diwrnod, fydd yn ymwlybro trwy rai o leoliadau mwyaf adnabyddus Amgueddfa Cymru, gan gynnwys Eglwys Teilo Sant, yma yn Sain Ffagan.

Bydd cerddoriaeth o'r cyfnod, lluniaeth ysgafn, mynediad arbennig, cyfieithu ar y pryd, a chyfle i ymchwilio'r ddogfen ei hun yn rhan o'r profiad, ac i gyd yn rhad ac am ddim

Dewch i gwrdd â ni ym mhrif fynedfa Amgueddfa Cymru, Caerdydd, yfory am 1.50pm. Bydd y drafodaeth agoriadol yn Theatr Reardon Smith am 2pm.

Yna, bydd cyfle i weld y Deddfau yn Sain Ffagan, yn ogystal â gwrthrychau unigryw o'r cyfnod yn ein arddangosfa 'Creu Hanes 1500-1700'. Bydd trafodaeth yn cael ei harwain yn Eglwys Teilo Sant, fydd yn edrych ar gyd-destun Ewropeaidd bywyd yng Nghymru dan deyrn Harri VIII.

I archebu lle, galwch Heledd Fychan ar (029) 20 57 3268.

Bydd yn rhaid i unigolion ddarparu trafnidiaeth eu hunain rhwng Caerdydd a Sain Ffagan. Mae bysiau 32 a 322 yn dod â chi at ein stepen ddrws, ac yn gadael o Stand D2 yng nghanol y ddinas.

Celc arian Llanfaches

Llanvaches coin hoard

Yn 2006, daeth un o'r casgliadau gorau o geiniogau arian o Brydain Rufeinig yr ail ganrif i'r wyneb ger Llanfaches, Casnewydd.

Darganfuwyd celc o 599 denarii arian wedi'u cuddio mewn llestr coginio a wnaed yn lleol. Maen nhw'n cael eu harddangos yn Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru bellach.

Saif Llanfaches rhwng caer yr ail lynges Awgwstaidd yng Nghaerllion a phencadlys y llwythi lleol, Venta Silurum, yng Nghaerwent.

Mae'r 599 denarii arian, sy'n dangos Ymerawdwyr Rhufeinig fel Hadrian a Nero, yn dyddio'n ôl i OC 160, a chyhoeddwyd eu bod yn drysor ym mis Gorffennaf 2007.

Y Denarius, neu Denarii (lluosog), yw'r darn arian Rhufeinig enwocaf, mwy na thebyg. Dyma'r llythyren 'd' a oedd yn rhan o hen system arian '£-s-d' Prydain. Roedd 1 denarius rywbeth tebyg i gyflog diwrnod ar y pryd, i weithiwr cyffredin (meddyliwch am ddameg y winllan yn y Beibl) neu lengfilwr Rhufeinig. Roedd y denarius, felly, yn ddarn gwerthfawr o arian.

Byddai 600 denarii yn swm aruthrol - tybed faint o amser fyddai hi'n ei gymryd i chi gynilo gwerth dwy flynedd o gyflog gros, tybed?

Cliciwch ar y mân-luniau isod i bori trwy ddetholiad o'r celc arian.

Llanvaches coin hoard

Pegasus

Pennau

Yn wahanol i'n darnau arian ni heddiw - sydd ag un llywodraethwr yn unig arnynt ac ychydig iawn o gynlluniau gwahanol - roedd arian bath ymerodraeth Rhufain yr ail ganrif yn llawn amrywiaeth: mae celc Llanfaches yn cynnwys ceiniogau â llun 12 ymerawdwr gwahanol a phedair o'u gwragedd neu gariadon.

Cynffonnau

Roedd dwsinau o gynlluniau gwahanol ar gefnau'r ceiniogau - a oedd fel cronicl o amcanion, gwerthoedd a llwyddiannau ymerodrol (i'r rhai a oedd yn ddigon brwd neu lythrennog hyd yn oed, i'w deall). Roeddynt yn cynnwys: hanes a chwedloniaeth, yr ymerawdwr a'i orchestion, y fyddin, yr ymerodraeth, duwiau Rhufeinig, ymgnawdoliad o gysyniadau haniaethol, a'r byd naturiol hyd yn oed.

Felly, dyma gyfle i ddod i adnabod y llywodraethwyr Rhufeinig, eu gwragedd a'u cariadon yn well, a deall y negeseuon y tu ôl i rai o'r ceiniogau mwyaf diddorol yn y casgliad.

Y cyd-destun ehangach

Mae'n ymddangos mai arian wedi'i gynilo oedd celc Llanfaches (yn hytrach nag arian nad oedd mewn defnydd ar y pryd) - felly ai rhan o gynilion gorfodol a dewisol ychwanegol milwr Rhufeinig oedden nhw? Neu gynilion yn sgil oes o fasnachu yn nhref gyfagos Caerwent? Beth bynnag oedden nhw, roedd cyflog milwrol yn hollbwysig i wasgaru'r arian bath newydd; mae wyth celc o gyfnod Antoninus Pius (138-61 OC) wedi'u darganfod yma yng Nghymru, a chelc Llanfaches yw'r mwyaf o bell ffordd.

St Fagans Collections Manager - FIRST BLOG!

My name is Dylan Jones and I am the Collections Manager at St Fagans:National History Museum.  Apart from being responsible for the documentation at St Fagans I also look after the fishing and hunting collection which will be the main focus of my first blog.  It will cover the work / preparation for the fishing weekend at St Fagans later on this month.

Follow the blog as I finalise details for the weekend which will include Karl Chattington, Coracle maker from the Cynon Valley, lave netsmen of the Severn estuary demonstrating their unique fishing skills and Hywel Morgan giving a demonstration on fly fishing.  For the first time around the Netshouse we will also be preparing and cooking fish.  I hasten to add it will not be me cooking!

Karl is no stranger to St Fagans and over the years he has been a popular attraction on site demonstrating his coracling skills on the ponds at Easter and in the summer months.  Karl was part of the Welsh contingent that attended the Smithsonian Folklife Festival in Washington DC in 2009.  It was at this particular festival Karl constructed a Tywi coracle within two weeks of the festival – no mean achievement considering the lack of tools / weather conditions.  Karl’s exploits at the festival can be read in a later blog.

I have already received some good news a few weeks ago with Martin Morgan, Secretary of the Blackrock Lave Net Fishermen Association confirming the presence of the fishermen at the festival.  Good news indeed as the netsmen are very popular and informative.  Beside showing the lave net Martin and his brother Richard will also bring with them fishing traps known as putchers and a putt which were once used on the Severn estuary until quite recently.  Keep reading the blog to learn more about these hardy and unique fishermen. 

Follow me on Twitter @CollectionsSF

 

Y Baddondai Pen Pwll

Baddondai pen pwll Big Pit Amgueddfa Lofaol Cymru

The pithead baths at Bit Pit: National Coal Museum

Llwch glo llethol

Cyn i faddondai pen pwll ddod yn gyfleuster cyffredin, doedd dim dewis gan y rhan fwyaf o lowyr, fyddai wedi ymlâdd ar ôl diwrnod caled o waith, ond teithio adref o'r gwaith yn llwch glo i gyd. Byddai eu dillad yn diferu o chwys yn aml gan godi'r siawns o ddal niwmonia, broncitis neu grydcymalau. Wedi cyrraedd adref, roedd yn rhaid golchi cymaint o'r baw â phosibl ymaith mewn baddon tin o flaen y tân.

Menywod y tŷ fyddai'n gyfrifol am gynhesu'r dŵr ar gyfer baddon y glöwr a golchi a sychu'i ddillad fel arfer. Roedd cadw'r tŷ yn lân rhag llwch y glo yn frwydr feunyddiol hefyd. Doedd dim diwedd ar y gwaith caled yma, a byddai blinder a straen corfforol yn arwain at broblemau iechyd difrifol yn aml, ac weithiau at enedigaethau cynamserol a cholli plentyn.

Bu'n rhaid i ddiwygwyr cymdeithasol, dan faner 'Mudiad y Baddondai Pen Pwll', lobïo'n galed cyn darbwyllo'r Llywodraeth, y meistri glo a rhai o'r glowyr a'u gwragedd hyd yn oed, bod angen am faddondai pen pwll. Bu'n frwydr hir a chaled, o'r ymgyrchu agoriadol yn y 1890au hyd sefydlu cronfa arbennig ym 1926 i adeiladu baddondai, dan nawdd Pwyllgor Lles y Glowyr.

Diwygio Cymdeithasol

Roedd baddondai pen pwll wedi cael eu defnyddio yng Ngwlad Belg, Ffrainc a'r Almaen ers y 1880au. Ym 1913 anfonwyd cynrychiolwyr i weld y baddondai Ewropeaidd yma gan David Davies, perchennog cwmni Ocean Coal ac un o eiriolwyr diwygio cymdeithasol. Arweiniodd yr ymweliad hwn at adeiladu'r baddondy cyntaf yng Nghymru ym Mhwll Deep Navigation, Treharris, ym 1916. Bu llwyddiant baddondai Deep Navigation yn allweddol yn yr ymgyrch bropaganda a drefnwyd gan y sawl oedd am weld baddondy pen pwll ym mhob pwll glo yng Nghymru.

Ym 1919 sefydlodd Llywodraeth Prydain Gomisiwn Brenhinol ('Comisiwn Sankey') i ymchwilio i amodau cymdeithasol a gwaith y meysydd glo. Sefydlwyd 'Cronfa Lles y Glowyr' o ganlyniad i hyn er mwyn '... improve the social well being, recreation, and condition of living of workers in or about coal mines'. Casglwyd arian y gronfa hon drwy godi ceiniog ar bob tunnell o lo a gloddiwyd. Defnyddiwyd y gronfa at sawl diben, yn cynnwys darparu caeau chwarae, pyllau nofio, llyfrgelloedd a sefydliadau. Codwyd tâl ychwanegol o 1926 ymlaen, i noddi rhaglen adeiladau baddondai.

Steil Bensaernïol Fodern

Yn ystod bodolaeth Cronfa Les y Glowyr, o 1921 i 1952, adeiladwyd dros 400 o faddondai pen pwll ym Mhrydain. Cynlluniodd adran bensaernïol y Pwyllgor Lles y Glowyr y ffordd fwyaf cost-effeithiol o adeiladu, darparu cyfarpar a gweithredu adeiladau'r baddondai. Roedd 'steil tŷ wedi cael ei datblygu erbyn y 1930au, wedi'i seilio ar ddylunio pensaernïol y 'Mudiad Modern Rhyngwladol'.

Byddai'r toeon fflat, y llinellau glan a'r defnydd helaeth o wydr i ddarparu golau naturiol yn sicrhau bod y baddondai yn amlwg yng nghanol adeiladau eraill y pyllau. Cafodd rhai baddondai, fel yr un yn Big Pit, eu rendro yn wyn, sy'n ei wneud yn nodwedd amlwg ar y bryn hyd heddiw. Golygai adnoddau prin Pwyllgor Lles y Glowyr na adeiladwyd baddondai yn nifer o byllau glo Cymru tan y 1950au. Wedi gwladoli'r diwydiant glo ym 1947, cyfrifoldeb y Bwrdd Glo Cenedlaethol oedd darparu'r baddondai pen pwll.