Rudolf Blaschka c 1913. Image courtesy of the Botanical Museum, Harvard University, Cambridge, MA.

Swigen Fôr Portwgeaidd - Physalia arethusa.

Actinophrys sol

Argonauta argo

Aurelia aurita

Doliolum mulleri

Mae gan Amgueddfa Cymru gasgliad hynod o fodelau gwydr manwl prydferth o greaduriaid a wnaed ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg gan y crefftwr gwydr a'r naturiaethwr dawnus Leopold Blaschka.

Amgueddfeydd newydd yn dangos holl blanhigion ac anifeiliaid y byd

Roedd ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg yn gyfnod o ddarganfod mawr ym myd gwyddoniaeth. Roedd amgueddfeydd newydd yn agor i'r cyhoedd â'u horielau'n arddangos planhigion ac anifeiliaid o bedwar ban y byd. Doedd hi ddim yn anodd arddangos rhai mathau o anifeiliaid. Gellid tynnu crwyn adar, mamolion, ymlusgiaid a hyd yn oed pysgod, a'u stwffio eto i ail-greu anifeiliaid realistig.

Ond beth am anifeiliaid meddal, fel slefrod môr a milflodau, oedd yn cael eu cadw mewn gwirod? Roedd eu lliwiau'n pylu'n gyflym a'u siapau'n dirywio. Dyfeisiodd y crefftwr gwydr a'r naturiaethwr o'r Almaen, Leopold Blaschka, ateb i'r broblem. Yn ystod ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg, sefydlodd fusnes llwyddiannus gyda'i fab, Rudolf, yn gwerthu modelau gwydr, o anifeiliaid y môr yn bennaf, i amgueddfeydd ledled y byd.

Leopold Blaschka

Ganed Leopold Blaschka yn Bohemia, sef y Weriniaeth Czech heddiw, ym 1822. Roedd y teulu Blaschka, oedd yn hanu o Fenis, yn grefftwyr gwydr medrus. Dangosodd Leopold ei ddawn artistig yn ifanc iawn. Yn fuan ar ôl gadael yr ysgol, ymunodd â busnes ei dad oedd yn creu addurniadau o fetel a gwydr.

Arbrofodd gyda modelau gwydr o flodau. Yn ddiweddarach, ym 1863, gwnaeth fodelau o filflodau a gafodd eu harddangos yn Amgueddfa Dresden, yr Almaen. Denodd y rhain sylw curaduron amgueddfeydd hanes natur a archebodd setiau o fodelau o filfloau. Yn fuan wedyn, ychwanegol fodelau o slefrod môr a malwod. Erbyn hynny, roedd ei fab, Rudolf, yn gweithio gydag ef.

Roedd y teulu'n awyddus i gadw i fyny â'r galw am eu gwaith. Roedd catalog cynnar o 1871 yn rhestru bron i dri chant o fodelau. Erbyn 1888, roedd catalog a gyhoeddodd eu hasiant Americanaidd, Henry Ward, yn rhestru saith cant!

Roedd y Blaschkas yn dibynnu ar luniau mewn llyfrau wrth greu eu hanifeiliaid gwydr. Portreadau tri-dimensiwn o anifeiliaid na welson nhw erioed â'u llygaid eu hunain yw llawer o'r modelau. Ond yn ddiweddarach, troeson nhw fwyfwy at greu modelau ar sail arsylwadau o anifeiliaid go iawn, naill ai ar deithiau maes, neu o sbesimenau byw mewn acwaria arbennig a adeiladwyd yn eu cartref.

Roedd y catalogau'n disgrifio eu gweithiau cynnar fel 'addurniadau ar gyfer ystafelloedd croeso coeth'. Wrth gymharu'r modelau cynnar â'r rhai hwyrach a wnaed yn y 1880au gwelir symudiad amlwg i gyfeiriad cywirdeb gwyddonol, gan droi cefn ar yr arddull cynharach mwy crand.

Strwythurau cymhleth

Roedd y modelau'n amrywio'n helaeth o ran eu cymhlethrwydd a'u gwneuthuriad. Gwnaed y darnau o wydr clir a lliw, gan ddefnyddio cyfuniad o dechnegau chwythu a thoddi â lamp. Defnyddiwyd deunyddiau eraill hefyd lle roedd angen. Roedd gwifrau copr mân yn ategu neu'n glynu'r teimlyddion a'r tegyll main wrth y brif gorff, ac roedd papur lliw yn dangos y strwythurau mewnol. Defnyddiodd y modelwyr gregyn malwod go iawn mewn ambell i ddarn, a glynu cyrff gwydr yr anifeiliaid atynt.

Daeth y gwaith o gynhyrchu'r anifeiliaid gwydr i ben ym 1890 pan cawsant gontract i gyflenwi modelau o blanhigion ar gyfer Amgueddfa Swoleg Cymharol Havard yn yr Unol Daleithiau.

Bu farw Leopold yn saithdeg tri oed ym 1895. Parhaodd Rudolf i weithio ar ei ben ei hun nes iddo ymddeol ym 1936. Bu farw dair blynedd yn ddiweddarach yn wythdeg dau oed. Erbyn hynny, roedd y cwmni wedi creu 847 o fodelau maint go iawn o blanhigion a dros 3,000 o flodau a chroesdoriadau anatomegol ar raddfa fawr.

Mae rhai o'r modelau o blanhigion sy'n cael eu harddangos yn Amgueddfa Fotanegol Prifysgol Harvard hyd heddiw, gan ddenu dros 100,000 o ymwelwyr y flwyddyn. Yn anffodus, mae llawer o'r anifeiliaid gwydr wedi cael eu colli neu eu torri dros y blynyddoedd.

Daeth ein casgliad modelau gwydr i'r Amgueddfa mewn dwy ran. Prynodd hen Amgueddfa Dinas Caerdydd 138 o fodelau Blaschka ym 1890. Daeth chwedeg dau o fodelau eraill i'r amgueddfa o'r Amgueddfa Wyddoniaeth yn South Kensington, Llundain, ym 1927. Mae'r enghreifftiau'n amrywio o'r ffurfiau crand cynnar, i enghreifftiau mwy gwyddonol manwl o slefrod môr a milflodau.

Leopold Blaschka, tua 1895. Delwedd trwy garedigrwydd Yr Amgueddfa Fotanegol, Prifysgol Harvard, Cambridge, MA.

Rudolf Blaschka, tua 1895. Delwedd trwy garedigrwydd Yr Amgueddfa Fotanegol, Prifysgol Harvard, Cambridge, MA.

Llun ffynhonnell o'r model o Gragen Bedr Bapur (Argonata argo).

Model o'r Gragen Bedr Bapur wedi torri.

Y model o Gragen Bedr Bapur ar ôl y gwaith cadwraeth.

Mae gan Amgueddfa Cymru tua 200 o fodelau gwydr manwl hyfryd o greaduriaid môr o waith Leopold a Rudolf Blaschka. Gwnaed yr eitemau manwl a bregus hyn yn ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg ac maent wedi cael eu harddangos yn agored am flynyddoedd a'u storio dan amodau gwael, gan achosi difrod iddynt a'u gadael yn frwnt.

Campweithiau unigryw

Datblygwyd y portreadau gwydr prydferth hyn o anifeiliaid y môr yn wreiddiol fel modelau addysgol. I ni heddiw, maen nhw'n gampweithiau celf unigryw a phwysig.

Mae gofalu am fodelau Blaschka'n frith o anawsterau. Oherwydd eu hoedran a'u cymhlethrwydd, mae angen gofal mawr wrth lanhau neu drwsio'r modelau. Rhaid clirio gwerth degawdau o faw, a chywiro difrod o waith trwsio cynharach heb niweidio na newid y model gwreiddiol.

Y cam cyntaf mewn unrhyw broject cadwraeth yw deall beth mae'r darn yn ei gynrychioli, wedyn rhaid deall sut cafodd ei wneud. Cymysgedd cymhleth o wydr, paent a chaenau gweog sydd ym modelau Blaschka, a chawsant eu creu'n arbennig i ddangos gweadedd a lliwiau'r anifeiliaid byw.

Clirio gwerth degawdau o faw

Y peth cyntaf i'w wneud yw dod o hyd i ffordd briodol o lanhau'r modelau, wedyn rhaid datblygu ffyrdd o gywiro gwaith trwsio blaenorol. Yn olaf, rhaid trwsio'r modelau lle bo angen.

Roedd y modelau'n anodd iawn i'w glanhau. Roedd paent wedi ei ychwanegu at lawer o'r sbesimenau i ychwanegu gwead a lliw. Roedd llwch wedi cronni ar y rhain dros y blynyddoedd, ac roedd hi'n anodd ei glirio.

Cafodd nifer o doddyddion a hylifau glanhau eu profi'n ofalus. Er bod dŵr (â glanedydd anionig) yn effeithiol wrth gael gwared ar y baw, roedd y paent ar y wyneb yn doddadwy ac mewn perygl o gael ei olchi i ffwrdd. Yn y pen-draw, canfuwyd bod gwirod gwyn yn cael gwared ar y baw heb niweidio'r paent gwreiddiol.

Cywiro hen waith trwsio

Roedd llawer o'r sbesimenau, yn enwedig y seffalopodau, wedi cael eu torri a'u trwsio dro ar ôl tro dros amser. Mae llawer o'r gwaith trwsio wedi afliwio neu'n dechrau dadfeilio. Roedd rhai darnau, tentaclau er enghraifft, wedi cael eu glynu nôl yn y lle anghywir.

Roedd y gwaith trwsio hynaf yn tueddu i ddefnyddio glud anifeiliaid oedd yn meddalu'n rhwydd mewn dŵr, ond roedd angen gofal mawr lle roedd paent ar wyneb y darn am ei fod yn toddi mewn dŵr. Roedd aseton yn toddi mathau eraill o lud. Ar ôl cael gwared ar yr hen lud, roedd angen rhoi'r modelau nôl at ei gilydd.

Ail-drwsio'n gywir

Roedd y gwydr a wnaed i wneud y rhan fwyaf o'r modelau'n denau ac yn fregus dros ben. Roedd rhai o'r darnau wedi eu chwalu'n ddarnau di-ri, a'r darnau wedi eu glynu nôl yn y llefydd anghywir ar ryw adeg yn y gorffennol.

Yn gyntaf, roedd angen sicrhau bod modd dadwneud y gwaith trwsio newydd yn y dyfodol. Cafodd glud resin epocsi eu diystyru yn gyflym am eu bod mor gryf, am nad oedd modd dadwneud y gwaith ac oherwydd problemau sefydlogrwydd tymor hir. Dewiswyd y cyfnerthydd, Paraloid B-72TM, am ei fod yn ddeunydd sefydlog, ac am fod modd dadwneud y gwaith a chael gwared arno os oes angen. Mae'n ddeunydd trwsio gwan hefyd a fydd yn torri cyn y gwydr, gan leihau'r posibilrwydd o achosi difrod pellach i'r modelau. Mae modd gweld y deunydd mewn rhai math o olau hefyd, sy'n golygu y bydd modd i guraduron y casgliad yn y dyfodol weld y gwaith cadwraeth a wnaed.

Datblygwyd y gwaith cadwraeth i wella ymddangosiad a chyflawnder y modelau, heb newid rhagor ar y strwythur gwreiddiol. Mae modelau gwydr Blaschka'n gasgliad pwysig sy'n dal i gael ei ddefnyddio heddiw. Bydd y gwaith a wnaed ar y casgliad yn helpu i sicrhau ei fod yn cael ei gadw i'w fwynhau gan genedlaethau'r dyfodol.

Dros y blynyddoedd diwethaf, mae'r pwyslais cynyddol ar ffitrwydd a materion gwyrdd wedi cynyddu poblogrwydd y beic. Heddiw mae beiciau ar gael mewn amrywiaeth eang o steiliau a phrisiau, ond roedd y beiciau cyntaf a gynhyrchwyd yn eithriadol o ddrud ac yn anodd eu meistroli.

Cynlluniau'r beiciau cyntaf

Pâr o Gaerdydd ar feic tandem gyda'r fenyw ar y blaen. Roedd y dyn, a oedd yn diwniwr pianos, yn ddall.

Roedd y beiciau High Ordinaries, a alwyd yn ddiweddarach yn Penny Farthings yn arbennig o anghyfforddus, ac roedd rhaid cael coesau hir i gyrraedd y pedalau.

Yn yr 1870au ffurfiwyd clybiau gan berchnogion y beiciau newydd hyn. Gwisgai'r aelodau gapiau â bathodynnau'r clybiau arnynt, a siwtiau beicio milwrol yr olwg. Er i fenywod osgoi beiciau ar y cychwyn, daeth nifer i fod yn drisiclwyr brwdfrydig, gan ddewis y beiciau tair olwyn mwy sefydlog, a dillad arbennig a gynlluniwyd i fod yn ddiogel a chyfforddus. Roedd sgertiau pletiog yn caniatau mwy o ryddid i symud, a gwisgai rhai menywod lodrau o dan eu sgertiau.

Fynnodd y beic yn yr 1890au. Roedd modelau newydd yn ymddangos bron bob wythnos, ac agorwyd ffatrïoedd beiciau ledled y wlad. Gyda datblygiad y 'beic diogelwch' yn cynnwys cadwyn ac olwynion yr un maint, nid oedd rhaid bod yn ddyn tal ac athletaidd i feicio bellach. Wrth i boblogrwydd beicio dyfu, newidiodd y dillad i fod yn llai rhyfedd, a dechreuodd dynion wisgo'u dillad cyffredin yn lle'r hen siwtiau beicio.

Gan y bu rhaid i fenywod ddefnyddio beiciau a gynlluniwyd ar gyfer dynion, a oedd yn anaddas i'w defnyddio tra'n gwisgo sgertiau, annogwyd hwy gan y Rational Dress Society yn ogystal â nifer o glybiau beicio i wisgo math o glosau pen-glinniau a elwir yn rationals. Roedd y rationals yn edrych yn rhyfedd ac yn destun sbort i nifer o'r cyhoedd. O ganlyniad i'r gwawdio hyn roeddent yn amhoblogaidd, ac erbyn dechrau'r 20fed ganrif nid oedd llawer o fenywod yn eu gwisgo.

Gyda dyfodiad masgynhyrchu a gostyngiadau mewn prysiau, manteisiodd y dosbarth gweithiol ar y cyfle i fod yn berchenogion ar eu trafnidiaeth eu hunain. Yn ogystal â disodli'r poni a'r trap fel trafnidiaeth y postmon cef gwlad, roedd y beic yn galluogi heddweision i wasanaethu ardaloedd ehangach. Hefyd gallai siopau eu defnyddio i gludo nwyddau at eu cwsmeriaid yn gyflymach. Arbrofwyd gyda defnyddio beiciau i yrru injans tân hyd yn oed.

Dechreuodd haearnwerthwyr a siopau nwyddau amaethyddol werthu beiciau, a datblygodd nifer o'r gofaint lleol arbenigedd wrth eu trwsio.

Esblygiad y beic

Cafodd yr awydd am gyflymder effaith mawr ar gynllun beiciau. Gan mai'r pedalau oedd yn gyrru olwynion y beiciau cynnar yn uniongyrchol, defnyddio olwynion mwy oedd yr unig ffordd i gynyddu'r cyflymder. Cynhyrchwyd rhai modelau gyda olwynion â diamedr o 62 modfedd, oedd yn pwyso tua 50 pwys. Ceisiwyd cyflymu'r beiciau trwy gynhyrchu rhai ysgafnach, cyn lleied a 22 pwys. Wrth reswm, roeddent yn feiciau peryglus iawn.

Rasio beiciau

Taniwyd dychymyg y cyhoedd gan rasys dros bellteroedd hir, fel o Lundain i John O'Groats, ac roeddent yn gyfrifol am gynyddu poblogrwydd beicio. Fodd bynnag, wrth i'r cyflymdra gynyddu cafwyd mwy a mwy o ddamweiniau, nes i'r heddlu wahardd rasio ar briffyrdd cyhoeddus. Trefnwyd rasys dros gyrsiau rhwng 50 a 100 milltir o hyd gan y National Cyclists Union. Ni welwyd rasys ffordd, fel y Tour de France, ym Mhrydain tan y 1950au cynnar. Cynhaliwyd y ras Tour of Britain cyntaf, sef y Milk Race yn ddiweddarach, ym 1951.

Roedd rasio ar y trac, ar y llaw arall, yn un o'r chwaraeon gwreiddiol yn yr Olympiad cyntaf ym 1896. Cynhaliwyd pencampwriaethau byd rasys trac o 1892 ymlaen, er nad oedd rasys ar gyfer menywod tan 1958.

Beiciau yng nghasgliadau'r Amgueddfa

Yr enw am y beic cynharaf yng nghasgliadau'r amgueddfa yw'r 'march haearn'. Mae'n dyddio o tua 1865, mae ganddo ffram haearn, olwynion pren a theiars haearn. Mae'n debyg mae dyma'r cyntaf o'i fath yng Nghaerdydd. Mae'r casgliad hefyd yn cynnwys 'march haearn' a adeiladwyd o bren yng nghefn gwlad gan grefftwr lleol. Mae'n gopi o'r fersiwn o'r beic a gafodd ei weithgynhyrchu. Yn ogystal a'r meirch pren, mae gan yr amgueddfa feiciau Raleigh o'r 30au, roadsters o gyfnod yr Ail Ryfel Byd, beic tandem New Hudson o 1938 a threisicl cymdeithasol a gynhyrchwyd yn yr 1880au.

Tua diwedd y 19eg ganrif, bu Leopola Blaschka (1822-1895) a'i fab Rudolf (1857-1929) yn gwneud modelau gwydr cywrain o greaduriaid hynod y môr ar gyfer amgueddfeydd byd natur ac acwaria ym mhedwar ban byd.

Galwyd eu gwaith yn: "rhyfeddod celfyddydol ym maes gwyddoniaeth a rhyfeddod gwyddonol ym maes celfydyd."

Hyd yn oed heddiw, mae gwaith y Blaschkas yn ymddangos yn eithriadol o gyfoes a hwythau'n croesi'r ffiniau rhwng dylunio, crefft, celfyddyd a diwydiant.

Cliciwch ar y mân-luniau isod i weld lluniau mwy o rai o'r modelau gwydr nodedig hyn a gedwir yn y Amgueddfa Cymru.

Blaengwrt a siambr Castell Carreg (Bro Morgannwg). Gellir ymweld â siambr y gofeb drawiadol hon a adeiladwyd yn null Cotswold-Severn heddiw. Llun: Cadw (Hawlfraint y Goron).

Adluniad dychmygol o seremoni gladdu yng Nghastell Carreg, gan Alan Sorrell.

Plan o feddrod Gwernvale (Powys). Mae'r plan hwn o'r beddrod yn nodweddiadol o'r math Cotswold-Severn, ond yn yr achos hwn, nid oes modd cyrraedd y siambrau drwy'r blaengwrt, ond yn hytrach o ochrau'r beddrod.

Powlen o'r Tŷ-Isaf (Powys). 24.6cm (9.8 modfedd) mewn diamedr. Cafwyd hyd i'r bowlen syml hon mewn darnau ac mae'n fwy nodweddiadol o nwyddau claddu'r cyfnod.

Mae beddrodau'r Oes Cerrig yn gymharol gyffredin yng Nghymru. Mae'r henebion 6,000 oed hyn yn cynnwys un siambr neu fwy wedi eu hadeiladu o gerrig anferth (megalithau). Byddai'r rhain o dan orchudd o bridd neu gerrig yn wreiddiol, ond anaml iawn mae hyn yn goroesi.

Gwnaed llawer o'r beddrodau hyn yn ôl dyluniad cyffredin, ac yn ne-ddwyrain Cymru mae hyn yn aml ar ffurf twmpath trapesoid, gyda'r pen lletaf yn pwyntio tua'r dwyrain ac yn agor i flaengwrt. Mae llwybrau byrion yn arwain at y siambrau mewnol o'r blaengwrt neu ochrau'r twmpath.

Mae'r dyluniad hwn i'w weld ledled ardal y Cotswolds (Lloegr), ac ar lanau afon Hafren, a hyn sy'n gyfrifol am yr enw archaeolegol y beddrodau sef Cotswold-Severn.

Mae gwaith cloddio ar y beddrodau hyn fel yr un yn Gwernvale (Powys) wedi dangos bod rhai ohonynt wedi cael eu hadeiladu dros ben setliadau cynharach, gan awgrymu y bu'n bwysig claddu'r meirw ar dir a fu ym meddiant y byw yn ystod y cyfnod hwn.

Yn Pipton a'r Tŷ-Isaf (y ddau ym Mhowys), mae archaeolegwyr wedi darganfod bod rhai beddrodau wedi cael eu hadeiladu fesul tipyn, gan ymgorffori cofeb lai i un mwy o faint yn aml iawn.

Mae rhai o'r cofebion lle digwyddodd hyn yn anferth — er enghraifft, mae Penywyrlod, Talgarth (Powys), yn mesur 60m x 25m x 3m (65 x 27 x 3.2 llathen) i fyny — ac mae'n debygol mai bwriad y tai mawr hyn i'r meirwon oedd hawlio tir, gan bwysleisio i bobl oedd yn pasio bod y tir wedi'i feddiannu.

Ar ôl eu hadeiladu, byddai'r beddrodau Cotswold-Severn yn cael eu defnyddio am genedlaethau. Er enghraifft, cafodd cyrff eu claddu ym Mharc le Breos Cwm (Gŵyr) am dros bum can mlynedd. Mae'r safle yn rhoi cip i ni ar ddefodau claddu'r beddrodau hyn, ac mae'n debyg i rai cyrff gael eu cadw y tu allan i'r beddrod nes eu bod wedi pydru rhywfaint — arfer digon erchyll i ni heddiw, ond mae'n debyg iddi fod yn ran cyffredin o'r ddefod gladdu ar y pryd.

Adeg eu gadael, roedd y beddrodau Cotswold-Severn yn aml yn dal gweddillion nifer fawr o bobl. Ym Mharc le Breos Cwm, ffeindiodd archaeolegwyr dros 40 o gyrff, ac yn Nhŷ-Isaf a Castell Carreg (Bro Morgannwg) ffeindiwyd dros 30 a 50 yn ôl eu trefn.

Mae natur ddarniog y cyrff hyn yn awgrymu nad y gladdedigaeth unigol oedd yn bwysig i adeiladwyr y beddrodau, ond creu pentwr esgyrn teuluol.

Prin iawn yw'r nwyddau claddu a geir yn y beddrodau hyn — ychydig o botiau drylliedig a llond dwrn o offer fflint ar y mwyaf. Mae'n debygol y byddai'r seremoni i anrhydeddu'r meirwon yn digwydd y tu allan i'r siambrau eu hunain.

Mewn cyfuniad, y nwyddau claddu prin hyn, yr esgyrn a'r beddrodau eu hunain yw un o'r prif ffynonellau gwybodaeth am fywyd a marwolaeth yn ne-ddwyrain Cymru yn ystod y cyfnod anghysbell hwn.

Darllen Cefndir

The Tomb Builders: In Wales 4000-3000BC gan Steve Burrow. Amgueddfa Genedlaethol Cymru, 2006.

The megalithic chambered tombs of the Cotswold-Severn region by T. C. Darvill. Vorda Publications (1982).