: Canoloesol

Concwest Cymru

Saif Castell Cydweli ar gefnen amlwg uwchlaw'r Gwendraeth Fach. Codwyd y porthdy deheuol (i'r chwith) rhwng 1390 a 1402, a gwnaed newidiadau mawr iddo rhwng 1408 a 1422. Mae'r rhan fwyaf o'r llenfur a welir yma yn dyddio o'r cyfnod rhwng 1270 ac thua 1300. [Llun: Cadw (Hawlfraint y Goron)].

Efallai mai cestyll yw nodweddion amlycaf y goncwest Eingl-Normanaidd yng Nghymru ac mae Castell Cydweli ymhlith y gwychaf ohonynt.

Dechreuwyd codi Castell Cydweli yn fuan wedi i'r Brenin Harri I roi tiroedd Cydweli i'r Esgob Roger o Gaersallog ym 1106. Yn y lle cyntaf, roedd ar ffurf clawdd pridd a phalisâd pren oedd yn cynnwys un neu fwy o byrth. Y tu fewn iddo, safai adeiladau domestig pren ac efallai neuadd a godwyd o gerrig.

Roedd y castell yn un o nifer a godwyd gan y Normaniaid i sefydlu eu rheolaeth dros dywysogaeth y Deheubarth yn ne-orllewin Cymru. Safai mewn man lle gellid rheoli llongau'r glannau yn ogystal ag amddiffyn afon bwysig y Gwendraeth Fach.

Tywysogion Cymru ac arglwyddi Normanaidd

Ymosodiad ar dref a chastell Cydweli yn ystod gwrthryfel Owain Glyndŵr ym 1403.

Drwy gydol y ddeuddegfed ganrif roedd Cydweli yn destun ymrafaelion rhwng tywysogion Cymru ac arglwyddi Normanaidd, yn enwedig ym 1136 pan laddwyd y dywysoges Gwenllian mewn brwydr ger y castell.

Mwynhaodd mab Gwenllian, yr Arglwydd Rhys, fwy o lwyddiant yng Nghydweli, gan gipio a dal ei afael ar y castell hyd ei farwolaeth ym 1197 - un o'r ddau gyfnod pan oedd Cydweli yn nwylo'r Cymry. Fodd bynnag, am y rhan fwyaf o'i hanes roedd y castell ym meddiant cadarn yr Eingl-Normaniaid.

Erbyn blynyddoedd cynnar y drydedd ganrif ar ddeg, roedd llenfur cerrig wedi'i godi yn lle'r amddiffynfeydd pren allanol ond gwaith teulu Chaworth, tua diwedd y drydedd ganrif ar ddeg, a drawsffurfiodd y castell, gan roi i'r adeilad bryd a gwedd nid annhebyg i'w ffurf bresennol.

Elwodd Cydweli ar y syniadau diweddaraf am gynllunio cestyll. Mae i'r castell gynllun consentrig, ag un cylch o furiau amddiffynnol o fewn un arall, trefn oedd yn golygu y gellid dal gafael ar y castell hyn yn oed pe bai'r mur allanol yn syrthio. Roedd y mur mewnol yn uwch, hefyd, a ganiatâi i fwa saethwyr ar y muriau allanol a mewnol saethu gyda'i gilydd, gan ychwanegu at eu heffaith.

Owain Glyn Dŵr

Jwg gwin yn dyddio o ddechrau'r bedwaredd ganrif ar ddeg, 25cm (9.8 modfedd) o uchder. Fe'i darganfuwyd yng Nghydweli ac mae'n bosibl y cafodd ei fewnforio'n uniongyrchol o dde-orllewin Ffrainc.

Ym 1403 rhoddwyd amddiffynfeydd y castell ar brawf yn ystod gwrthryfel Owain Glyn Dŵr. Cipiwyd tref Cydweli gan yr ymosodwyr a bu farw llawer o bobl, ond ni lwyddwyd i gipio'r castell a fu dan warchae hyd y gaeaf. Fodd bynnag, bu'r ymosodiad yn ergyd farwol i'r hen dref, a sefydlwyd dan gysgod muriau'r castell, ac ym 1444 fe'i disgrifiwyd fel lle diffaith ac anghyfannedd. Yn ei lle, codwyd tref newydd yr ochr draw i'r afon.

Yn ystod y canrifoedd dilynol, dirywio hefyd a wnaeth y castell a fu gynt yn ffyniannus ac erbyn 1609 roedd yr adeilad, yn ôl un disgrifiad, yn 'greately decayed and rynated'.

Ers y ddeunawfed ganrif mae Cydweli wedi bod yn atyniad poblogaidd i ymwelwyr, yn gyntaf fel adfail pictiwrésg ac yna, diolch i waith Cadw, fel adeilad pwysig sy'n dwyn i gof hanes Cymru, hanes a fu'n gythryblus yn fynych.

Darllen Cefndir

Kidwelly Castle gan J. R. Kenyon. Cyhoeddwyd gan Cadw (2002).

Jwg Saintonge o gastell Cydweli, Sir Gaerfyrddin.

Llestr wedi'i addurno'n gywrain a ddarganfuwyd yng Nghaerdydd. 23.8cm (9.5 modfedd) o uchder.

Jwg y cafwyd hyd iddi mewn ffynnon yng Nghastell-y-Bere, Gwynedd. 20.5cm (8.1 modfedd) o uchder.

Mae ffurfiau ac addurn cywrain yn nodweddion arbennig o grochenwaith a fewnforiwyd o dde-orllewin Ffrainc yn dilyn yn ôl byddinoedd Edward I. Diolch i'r gofal a gymerwyd wrth adfer llestri toredig, gallwn fwynhau'r llestri bwrdd hardd hyn heddiw.

Yn ystod yr Oesoedd Canol, roedd sawl ardal yn Ffrainc yn allforio crochenwaith i Brydain, yn enwedig gogledd Ffrainc, Normandi a'r Ardennes. Ond daeth y rhan fwyaf o'r crochenwaith Ffrengig y cafwyd hyd iddo yng Nghymru o gyffiniau Saintonge yn ne-orllewin Ffrainc.

Gwnaed y llestri o'r ardal hon o glai mân oedd yn addas iawn ar gyfer llunio'r ffurfiau ysgafn a thenau eu muriau, megis y rhai a welir yma. Gan mai dim ond ychydig o haearn oedd yn y clai, roedd yn cynhyrchu llestr ac iddo ffabrig gwyn neu lwydfelyn wedi iddo gael ei danio.

Dechreuwyd allforio'r crochenwaith o ardal Saintonge i Brydain yn gynnar yn y drydedd ganrif ar ddeg, masnach a barhaodd am ryw bum can mlynedd. Ar ddechrau'r cyfnod hwn, y Saeson oedd yn llywodraethu Wasgwyn, yr ardal gyfagos, a chafodd llawer o'r llestri y cafwyd hyd iddynt yng Nghymru eu hallforio i Brydain drwy borthladdoedd La Rochelle a Bordeaux, yn ôl pob tebyg. Roedd y llestri yn rhan o lwythi cymysg, er mai gwinoedd o Wasgwyn ac Aquitaine oedd y nwyddau pwysicaf.

Cafwyd hyd i'r enghraifft gyntaf a bortreadir yma mewn tomen sbwriel yng nghastell Cydweli (Sir Gaerfyrddin) yn ystod cloddiadau yn y 1930au. Mae'r jwg wedi'i haddurno â motiff sgrôl winwydd nodweddiadol o jygiau Saintonge, ac mae'n debyg y cafodd ei thaflu i ffwrdd ynghyd â nifer o lestri mwy plaen eu gwedd. Yn ôl pob tebyg, fe'i cynhyrchwyd rhwng 1275 a 1320 ac felly mae'n dyddio o'r cyfnod wedi buddugoliaeth Edward I. Dengys y llestr hwn, sydd wedi'i addurno'n gywrain, fedrusrwydd arbennig crochenwyr Saintonge. Mae'n 25cm (9.8 modfedd) o uchder a mewn mannau dim ond 2.4mm (0.1 modfedd) yw trwch ei furiau.

Yn ystod y blynyddoedd hyn daeth castell Cydweli, a arferai fod yn eiddo i deulu de Chaworth (teulu a fu'n gyfrifol am wella ei amddiffynfeydd yn sylweddol), i berchnogaeth William de Valence wedyn i Dŷ Lancaster. Aeth y perchnogion mwy diweddar hyn ati i wella ystafelloedd y castell. Mae'n bosibl mai o'r jwg hon yr arllwyswyd gwydraid o win yn y Neuadd Fawr ar gyfer un o'r perchnogion Seisnig hyn, er ei bod yn bosibl y defnyddid jygiau o'r fath yma i ddal dŵr hefyd.

Gwyddys am grochenwaith Saintonge a ddaw o safleoedd eraill yng Nghymru, gan gynnwys enghreifftiau gwych o Gaerdydd a Chastell-y-Bere yng Ngwynedd. At ei gilydd, cafwyd hyd i'r crochenwaith ar safleoedd arfordirol - llefydd a allai fod wedi cael eu rheoli'n rhwyddach gan y Saeson, neu lefydd cymharol hawdd i'w cyrraedd gan fasnachwyr y goresgynwyr - er bod enghreifftiau ohono wedi dod i'r golwg weithiau ar safleoedd ucheldirol anghysbell.

• Jwg Caerdydd: Cafwyd hyd i'r jwg hon yn ystod gwaith a wnaed yn Stryd Fawr Caerdydd yn 1893. Mae ei haddurn yn cynnwys adar, mygydau ac arfbeisiau ac maent oll yn nodweddion cyffredin ar lestri o grochendai Saintonge.
• Jwg Castell-y-Bere: Bu Castell-y-Bere ym meddiant y Saeson rhwng 1284 a 1294 yn unig. O ystyried pa mor aml y deuir o hyd i grochenwaith Saintonge mewn cestyll eraill a feddiannwyd gan y Saeson yng Nghymru, mae'r jwg, yn ôl pob tebyg, yn dyddio o'r cyfnod hwn.

Er ei bod hi'n bosibl na chafodd y fath botiau eu gwerthfawrogi'n fawr gan eu perchnogion, o'u cymharu â llestri a wnaed o arian, efydd neu bres, maent yn enghreifftiau o grefftwaith arbennig ac yn tystio i'r cysylltiadau a fu rhwng Cymru a'r byd Ewropeaidd ehangach yn ystod yr Oesoedd Canol.

Darllen Cefndir

'Kidwelly Castle, Carmarthenshire; including a survey of the polychrome pottery found there and elsewhere in Britain' gan C. Fox a C. A. R. Radford. Yn Archaeologia, cyf. 83, tt93-138 (1933).

'Medieval finds from Castell-y-Bere, Merioneth' gan L. A. S. Butler. Yn Archaeologia Cambrensis, cyf. 123, tt78-112 (1974).

Medieval pottery and metal-ware in Wales gan J. M. Lewis. Cyhoeddwyd gan Amgueddfa Genedlaethol Cymru (1978).

Rhan o gelc Cwm Nantcol, gan gynnwys y prif ddarnau copor-aloi.

Acwamanil ar lun carw o ddiwedd y drydedd ganrif ar ddeg neu ddechrau'r bedwaredd ganrif ar ddeg. 26cm (10.2 modfedd) o uchder.

Stên gopor-aloi o'r bymthegfed ganrif. 17.5cm (6.9 modfedd) o uchder.

Hambwrdd neu ddysgl gopor-aloi. 39.5cm (15.5 modfedd) ar draws.

Bwyell haearn coediwr ac arni nod y gwneuthurwr ar ffurf croes. 27cm (10.6 modfedd) o hyd.

Ym 1918, ffeindiodd gweithiwr oedd yn cloddio am fanganŷs ger Llanbedr (Gwynedd) un o'r celciau mwyaf rhyfeddol i'w ddarganfod yng Nghymru.

Cuddiwyd y celc mewn gwagle o dan garreg fawr ar dir garw ar ochr ddeheuol Cwm Nantcol.

Yr hyn a wna'r celc hwn mor ddiddorol yw nid yn unig yr amrywiaeth mawr o wrthrychau - o lestr cain (a elwir yn acwamanil) ar lun carw, i sgiledi efydd, a jwg dŵr cymharol fach (a elwir yn stên) - ond hefyd eu dyddiad. Mae'r rhan fwyaf o gelciau gwaith metel a ddarganfuwyd yng Nghymru yn tueddu i fod yn gynhanesyddol, ond roedd hwn yn dyddio o ddiwedd y cyfnod canoloesol.

Un o'r gwrthrychau cynharaf yn y celc yw'r acwamanil, sy'n dyddio o ddiwedd y drydedd ganrif ar ddeg i ddechrau'r bedwaredd ganrif ar ddeg. Wedi ei lunio o gopor-aloi, mae ganddo gaead colfachog ar ben pen y carw - sy'n golygu y gellir llenwi'r llestr - a phig byr sy'n ymestyn o'i geg. Fe'i castiwyd mewn un darn, sy'n dangos bod gan ei wneuthurwr ar fedr anghyffredin, ac fe'i defnyddid wrth olchi dwylo'n seremonïol mewn eglwys, mynachlog, neu wrth fwrdd gwledda. Er bod y carw wedi colli ei gyrn, erys yn enghraifft wych o'r math yma o lestr.

Mae'r stên copor-aloi yr un ffunud ag un y daethpwyd o hyd iddi ar safle Abaty Ystrad-fflur. Awgryma ffurf a chyfansoddiad aloi y naill lestr a'r llall eu bod yn debyg i enghreifftiau piwter o'r bymthegfed ganrif.

Roedd pwrpas mwy cyffredin i un pair copor-aloi, dau sgiled a hambwrdd oedd yn rhan o'r celc, gan eu bod yn wrthrychau nodweddiadol o gegin o'r bymthegfed ganrif - ond cegin led gyfoethog serch hynny. O haearn y gwnaed y gwrthrychau eraill yn y celc, ac yn eu plith roedd bwyell a darnau o bentanau haearn.

Er ein bod ni wedi dysgu llawer drwy astudio pryd a gwedd y gwrthrychau hyn, gwyddom lawer mwy amdanynt o ganlyniad i ddadansoddiad metelegol a gyflawnwyd ym Mhrifysgol Coventry.

Mae metel yr acwamanil, sy'n cynnwys mwy o blwm na sinc ac alcam, yn awgrymu y cafodd ei gynhyrchu yng ngogledd-orllewin yr Almaen. Dengys cyfansoddiad metel y stên y cafodd y llestr ei gynhyrchu yn Ffrainc o bosibl, neu Loegr.

Cynhyrchwyd y pair a'r sgiledi o efydd plwm, ac awgryma'r cyfrannau o alcam, sinc ac antimoni yn y metel y cafodd un o'r sgiledi ei lunio yn y bedwaredd ganrif ar ddeg, tra bod y darnau eraill yn dyddio o'r bymthegfed ganrif.

Mae'r amrywiaeth eang o wrthrychau a gafwyd yn y celc, a'u cyflwr treuliedig, yn awgrymu y cawsant eu casglu fel metel sgrap gan drafaeliwr o dincer, yn gynnar yn yr unfed ganrif ar bymtheg, yn ôl pob tebyg. Ond pam claddodd ei nwyddau ar lechwedd anghysbell?

Efallai fod a wnelo'r ateb â phrinder y copor a gyrhaeddai Brydain yn ystod ail hanner yr unfed ganrif ar bymtheg, a'r cyfreithiau oedd yn rheoli'r fasnach mewn efydd a phres. Bwriad y cyfreithiau hyn oedd atal allforio metel sgrap y gellid ei ddefnyddio i gynhyrchu canon.

Mae'n bosibl felly, fod y tincer yn cuddio celc a gasglodd yn anghyfreithlon ac a allai gael ei atafaelu. Neu, os oedd wedi prynu'r celc yn gyfreithlon mewn marchnad, efallai iddo ei gladdu dros dro wrth chwilio am eitemau eraill i'w hychwanegu ato.

Gyda golwg ar ble y gobeithiai werthu ei sgrap, mae'n bosibl ei fod ar ei ffordd i Gaer, neu i'r Trallwng ac yna ymlaen i orllewin canolbarth Lloegr, un o brif ganolfannau'r diwydiant metel yn ystod y cyfnod hwn.

Darllen Cefndir

'The Nant Col Hoard of medieval metalware' gan J. M. Lewis, R. Brownsword, E. E. H. Pitt a T. Ciuffini. Yn Archaeologia Cambrensis, cyf. 136, tt156-70 (1987).

Glanhau wal ddeheuol yr eglwys ganoloesol

Gwaith cofnodi a glanhau yn mynd yn ei flaen (y corff a'r porth yn y blaendir)

Ar ôl datgymalu eglwys Sant Teilo ym Mhontarddulais, gorllewin Morgannwg, a'i symud i Sain Ffagan, fe ddadorchuddiodd cloddiadau yn seiliau'r eglwys gliwiau pellach ynglŷn â hanes yr eglwys ganoloesol hon.

Drwy ddatgymalu ac ail-godi'r eglwys yn Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru roedd modd archwilio seiliau'r eglwys mewn ffordd a fyddai wedi bod yn amhosib heblaw am hynny. Mae dealltwriaeth fanwl o'r adeilad yn hanfodol ar gyfer unrhyw ymchwiliad o ddatblygiad eglwys. Pan fydd eglwys yn dal i gael ei defnyddio, dim ond ambell gyfle sy'n codi i archwilio deunydd cuddiedig yr adeilad. Wrth ddatgymalu Eglwys Sant Teilo, roedd modd cynhyrchu cynllun manwl, fesul carreg.

Cyn dechrau cloddio, cwblhawyd arolwg geoffisegol o'r ardal gan ddefnyddio radar treiddio daear, a ddatgelodd dystiolaeth o gladdedigaethau niferus, a chofnodwyd nifer o rannau oddi fewn i'r eglwys a allai fod yn gysylltiedig â gweithgarwch strwythurol.

Ar ôl cwblhau'r cloddio a'r arolygu, datgelwyd manylion am yr adeiladwaith o'r 12fed neu'r 13eg ganrif ymlaen. Mae'n debyg bod yr eglwys bresennol yn dyddio o'r 15fed ganrif. Cyn cloddio, y farn oedd mai'r capel bach ar ochr ogleddol y gangell oedd yr ychwanegiad olaf.

Y rhan gynharaf o'r adeilad y gellid ei hadnabod yw'r corff bach petryalog a'r gangell. Ychwanegwyd ale groes y gogledd ac ale groes y de at hyn, yn ystod y 14eg neu ar ddechrau'r 15fed ganrif mae'n debyg (ond nid o reidrwydd ar yr un pryd).

Yn aml, byddai gan eglwysi pwysig Cymru'r Oesoedd Canol gynllun croesffurf. Ychwanegwyd ystlys ddeheuol yn y 15fed ganrif, i wneud lle i gynulleidfa fwy, mae'n debyg. Yn olaf, ychwanegwyd y porth at ochr ddeheuol yr ystlys. Ar fan cyfarfod y gangell ac ale groes y gogledd darganfuwyd carreg bedd gladdedig Mary Bevans o Gilâ, a fu farw ym 1717 yn 64 oed. Mae'n bosibl mai'r ardal o rwbel ar ochr ddeheuol yr eglwys, a oedd yn segur erbyn cyfnod adeiladu'r porth yn ôl pob tebyg, oedd y sail ar gyfer croes y fynwent.

Mae'r cloddiad wedi newid ein dealltwriaeth o ddatblygiad yr eglwys yn sylweddol.

Bu cynnydd aruthrol mewn adeiladu eglwysi yn y 12fed ganrif, ac mae'r rhan fwyaf o'r hyn sy'n weddill o flynyddoedd cynnar eglwys Sant Teilo yn dyddio o'r cyfnod hwn.

Er bod modd cysylltu'r eglwys gyda 'Lan Teliav Talypont', un o bedwar lle ym Morgannwg a enwyd ar ôl Sant Teilo yn y Liber Landavensis (Llyfr Llandaf) o'r 12fed ganrif, nid ydym wedi dod o hyd i gerrig cerfiedig na thystiolaeth o adeilad pren cynharach.

Gweddillion y cwch yn y mwd

Codi'r cwch o'r mwd am 4.00am ar Awst 27ain 1995

Model o'r cwch wedi ei ail-greu

Ym 1994, darganfuwyd gweddillion cwch mewn mwd trwchus ar Wastadeddau Gwent. Dangosodd profion ar y pren bod y cwch yn dyddio o tua 1194. Dangosodd gwaith cloddio pellach bod darn 7.2m o hyd a 3.9 o led o'r cwch wedi goroesi'n gyfan, sy'n golygu ei fod yn un o'r cychod canoloesol pwysicaf i gael ei ddarganfod ym Mhrydain ers 25 mlynedd.

Codi'r drylliad

Roedd hi'n hanfodol adfer y drylliad, ond roedd angen dewis rhwng ei ddatgymalu ar y safle neu ei symud mewn un darn. Roedd angen rheoli'r amodau'n ofalus iawn wrth ei ddatgymalu, ond oherwydd y llanw uchel, dim ond am ryw awr neu ddwy ar y tro y gellid cyrraedd at y drylliad. Am hynny, yr unig ffordd resymol o weithredu oedd adfer y cwch yn gyfan.

Cafwyd cymorth i godi'r drylliad gan y cwmni oedd yn adeiladu Ail Bont Hafren gerllaw. Gweithiodd tîm o bobl yn ddiflino ddydd a nos dros gyfnod o saith troad y llanw, i gloddio twneli o dan y cwch er mwyn adeiladu crud o drawstiau alwminiwm. Roedd angen bod yn eithriadol o ofalus rhag niweidio'r cwch, gan ei fod mewn cyflwr mor fregus.

Yna cysylltwyd y crud at graen, tynhawyd y ceblau, a chloddiwyd gweddillion y gwaddod i ffwrdd. Codwyd y cwch yn llwyddiannus am 4.00 y bore, cafodd ei gludo i Gaerdydd a'i osod mewn dŵr i atal y pren rhag pydru ymhellach.

Cadwyd cofnod o'r gweddillion wrth eu datgymalu a thynnwyd llun o bob darn o bren yn unigol. Roedd y llong yn cario mwyn haearn pan suddodd, felly bu rhaid ei lanhau'n drylwyr. Defnyddiwyd dŵr a brws meddal i dynnu halwynau haearn o'r gweddillion hynafol.

Gan mai'r gobaith oedd arddangos y cwch yn ei ffurf wreiddiol yn yr Amgueddfa, bu rhaid cadw'r darnau pren mewn modd a fyddai'n caniatáu ar gyfer eu hail-siapio ar ôl eu cadw, neu eu mowldio i'r siâp cywir cyn eu cadw. Mae manteision ac anfanteision i'r ddau ddull.

Cadw'r pren hynafol

Er mwyn cadw pren sy'n llawn dŵr, rhaid defnyddio cwyr sy'n toddi mewn dŵr, sy'n golygu naill ai trochi'r pren am bump i ddeng mlynedd mewn sylwedd crynodedig a'i sychu'n araf mewn aer; neu ei drochi mewn sylwedd gwannach a'i sychrewi i gael gwared ar y dŵr, sy'n creu cynnyrch 'sych' o fewn blwyddyn neu ddwy.

Gyda'r dull cyntaf, byddai'r gwrthrych yn cynnwys mwy o gwyr na phren, felly ni fyddai'n edrych gymaint fel pren, ond byddai'r cwyr yn caniatáu ar gyfer ail-siapio'r prennau. Ar y llaw arall, byddai sychrewi'n creu deunydd a fyddai'n dal i edrych fel pren, gan ei fod yn defnyddio llai o gwyr o lawer. Fodd bynnag, byddai'r prennau'n fwy bregus o lawer na'r rhai a gafodd y driniaeth gyntaf, ac felly ni fyddai modd eu hail-siapio.

Creu model o'r cwch

Penderfynwyd ail-siapio'r prennau i'w ffurfiau gwreiddiol cyn cadw'r pren, felly bu rhaid adeiladu model maint llawn o'r strwythur oedd wedi goroesi, i weld pa siâp terfynol ddylai fod ar y prennau.

Bu rhaid i'r model ail-greu cynllun a siâp yr holl brennau a oroesodd mewn tri dimensiwn. Yna gallai'r model helpu i greu set o fowldiau, wedi'u hadeiladu yn y siâp cywir, i ddal yr estyll yn ystod y gwaith cadwraeth.

Wedi ail-siapio'r gweddillion yn llwyddiannus, cadwyd y prennau gan ddefnyddio'r driniaeth cwyr a sychrewi. Bellach, mae'r prennau sych a sefydlog yng nghasgliadau Amgueddfa Cymru, ac mae'r gwaith ymchwil ar y cwch, a fydd o gymorth wrth osod y darganfyddiad pwysig hwn yn ei gyd-destun hanesyddol, yn parhau.