Cenedl sy'n anrhydeddu beirdd 25 Gorffennaf 2010 Seremoni'r Cadeirio, Eisteddfod Genedlaethol Meifod a'r Cyffiniau, 2009. Nid oedd neb yn deilwng o'r brif wobr y flwyddyn honno. Cadair Wag Wrecsam, 1876. Roedd yr enillydd, Thomas Jones (Taliesin o Eifion), wedi marw rai wythnosau ynghynt. Eluned Phillips, enillydd y Goron, y Bala, 1967. Gwyndaf oedd yr Archdderwydd. Y Prif Lenor, Elfyn Pritchard, enillydd y Fedal Ryddiaith, Dinbych a'r Cylch, 2001. Y Cleddyf Mawr ar draws y gadair - neb yn deilwng am y Goron, Aberdâr, 1956. Yn y llun mae Erfyl Fychan, Arwyddfardd; Trefin, Ceidwad y Cledd; Dyfnallt, Archdderwydd; Cynan, Cofiadur. Y CadeirioMae seremoni cadeirio'r bardd buddugol am gyfansoddi casgliad o gerddi, awdl neu gerdd mewn cynghanedd gyflawn ar destun arbennig yn un o uchelfannau pasiantri Gorsedd y Beirdd ym mhob Eisteddfod Genedlaethol. Caiff ei chynnal ar ddydd Gwener.Mae'n seremoni hynafol iawn. Yr oedd yr arfer o gystadlu am gadair yn llys y Brenin eisoes yn hen yng nghyfnod Hywel Dda yn y ddegfed ganrif a phan gynhaliodd yr Arglwydd Rhys ei 'lys yn ardderchog' yn Aberteifi yn 1176, cadair yr un oedd gwobrau'r prif fardd a'r prif gerddor. Yna, tua 1451, yn eisteddfod Caerfyrddin cadeiriau arian a enillwyd a thrachefn yn eisteddfodau Caerwys yn 1523 a 1567. Wedi ail-sefydlu'r mudiad eisteddfodol yn y Bala yn 1789 ennill y Gadair oedd uchelgais pob bardd ond nid oedd seremoni orseddol ynghlwm wrth hyn eto. Yn eisteddfod daleithiol Dyfed / Dinefwr yng Nghaerfyrddin yn 1819 llwyddodd Iolo Morganwg i gysylltu'r mudiad eisteddfodol â defod Gorsedd y Beirdd ac â chadeirio'r bardd buddugol.Yn 1867 y penderfynwyd neilltuo'r Gadair ar gyfer awdl yn y mesurau caeth a chael Coron am bryddest yn y mesur rhydd.Cadeiriau NodedigRoedd seremoni gadeirio Wrecsam 1876 yn drist a chofiadwy oherwydd roedd y bardd buddugol, 'Eurebius', sef Thomas Jones (Taliesin o Eifion), wedi marw ychydig wythnosau ynghynt. Mewn poster coffa am y digwyddiad anffodus dwedir mai 'A ydyw yr awdl wedi ei danfon yn saff?' oedd ei eiriau olaf un. Ar lwyfan yr ŵyl gwisgodd y Gorseddogion arwyddion galar ac i sain y 'Dead March' gorchuddiwyd y gadair â brethyn du.Ymhlith y cadeiriau mwyaf arwyddocaol y mae: Cadeiriau yn arddull yr Adfywiad Celtaidd: Eugene Vanfleteren - Penbedw 1917 (y bardd buddugol - Hedd Wyn) J.Kelt Edwards ac Elias Davies - Corwen 1919 (Cledlyn Davies) Llew Hughes - Barry 1920 (neb yn deilwng)Cadair Wrecsam 1933 - rhodd gan J.R.Jones, Shanghai, brodor o Lanuwchllyn (Trefin)Cadair Bro Dinefwr 1996 gan y Parchedig T.Alwyn Williams o dderw olion Pont Llandeilo a olchwyd ymaith yn llifogydd mawr 1845. Bu'r saer-weinidog farw ychydig oriau wedi cwblhau'r gwaith (R.O.Williams)Cadair arbrofol Sir Benfro a Thyddewi 2002 gan Robert Jones yn llawn symbolau trawiadol megis y ddraenen (Myrddin ap Dafydd).Y CoroniUn o'r tair prif seremoni sy dan ofal Gorsedd y Beirdd ar lwyfan y Brifwyl, pan goronir y bardd buddugol am gyfansoddi pryddest neu ddilyniant o gerddi heb fod mewn cynghanedd gyflawn. Ar ddydd Llun y cynhelir seremoni'r Coroni.Yn 1867 cyhoeddodd Hwfa Môn oddi ar y Maen Llog: 'bod urdd newydd i gael ei ffurfio i'r Bryddest, a hono yn urdd coronog ...' Erbyn troad yr ugeinfed ganrif yr oedd y patrwm hwn o gadair a choron wedi ymsefydlu.Disgrifia Eluned Phillips, bardd coronog 1967 a 1983, y profiad o orfod 'Cadw'r Gyfrinach' iddi ennill y brif wobr:'Gorfu i mi droi'n feudwy absoliwt. Collais o leiaf 12 pwys o gnawd ... Doeddwn i ddim am ddweud celwydd felly rhaid oedd turio o'r goleuni fel gwahadden'. Ac ar y llwyfan ei hun, 'Fedrwn i yn fy myw beidio â cholli deigryn ... Rhaid byw trwy'r profiad cyn amgyffred yr ecstasi eithaf.'Ers yr 1950au rhaid cynnwys y Nod Cyfrin ymhob cynllun ar gyfer Coron Genedlaethol.Y Fedal RyddiaithCymer seremoni anrhydeddu'r Prif Lenor ei lle bellach ar brynhawn Mercher ac mae'n un o brif seremonïau Gorsedd y Beirdd ar lwyfan y Brifwyl.Yn Eisteddfod Machynlleth 1937 y dyfarnwyd Medal Ryddiaith am y tro cyntaf ac fe'i henillwyd gan J.O.Williams, Bethesda am y gyfrol Tua'r Gorllewin ac Ysgrifau eraill. Yn 1966 y rhoddwyd i'r gystadleuaeth seremoni safonol gyflawn i ddathlu'r dyfarniad.Yna, yn Aberystwyth, yn 1992 daeth yn un o seremonïau llawn Gorsedd y Beirdd. Cyflwynir y Fedal am gyfrol o ryddiaith, weithiau ar thema benodol neu mewn cyfrwng penodol megis nofel, dyddiadur neu straeon byrion. Yn union wedi'r seremoni bydd y gyfrol fuddugol ar werth ar faes yr Eisteddfod.Neb yn DeilwngYn achlysurol dyfarna beirniaid y prif gystadlaethau nad oes bardd neu lenor yn deilwng o ennill y wobr genedlaethol. Mewn erthygl yn y National Geographic yn 1965 disgrifiodd yr Awstraliad, Alan Villiers, effaith hyn ar gynulleidfa pafiliwn Llandudno yn ystod defod y Cadeirio yn 1963:'No event symbolizes more vividly the poetic soul of the Welsh and the unyielding pride and integrity that accompany it than the ceremony of Chairing the Bard. This is the high point of the annual National Eisteddfod. ... The large stage of an enormous prefabricated pavilion was banked with robed bardic dignitaries and the television lights stabbed at them like searchlights.' ... Ond wedi dyfarniad y beirniaid Thomas Parry, T.H.Parry-Williams a William Morris, 'No poem submitted was deemed worthy, ... the ritual Chairing of the Bard would not take place. Merit before ritual - no ritual for its own sake! ... The 8,000 still sat there in the huge pavilion, as if they had been stunned. Where else, I thought, would people feel so intensely about poetry?'Fel arwydd o'r diffyg teilyngdod bydd yr Arwyddfardd a Cheidwad y Cledd yn gosod y Cleddyf Mawr i orffwys ar draws breichiau'r gadair wag lle byddai'r bardd neu'r llenor arobryn wedi eistedd. Y Ddawns FlodauHeb os dyma un o ddefodau mwyaf poblogaidd seremonïau Gorsedd y Beirdd yng Nghylch yr Orsedd ac ar lwyfan y Brifwyl. Cymer rhyw 24 o ferched oedran ysgol gynradd ran ynddi; gwisgant wisgoedd gwyrddion â blodau'r maes yn eu haddurno a blodau yn goronau yn eu gwalltiau a chariant duswau o flodau. Dawns i gyfleu casglu blodau'r maes yw hi a chyfunir Cyflwyno'r Flodeuged â hi trwy i ddwy o'r dawnswyr ychwanegu'u tuswau hwy at y Flodeuged ei hun.Eto, defod gymharol ddiweddar yw hi. Yng Ngorsedd Gyhoeddi Machynlleth, 1936 y gwelwyd hi gyntaf a gellir ei phriodoli i ddychymyg y Cofiadur, Cynan ac athrawesau ysgolion cynradd y fro. Nid ymddangosodd y dawnswyr ar lwyfan y Brifwyl tan ddefod y Cadeirio yn Eisteddfod Ystradgynlais, 1954.
'Ei harddwch a rydd urddas arni': Gorsedd y Beirdd 25 Gorffennaf 2010 Edward Williams, Iolo Morganwg, Bardd Braint a Defod, portread gan George Cruickshank. Beth yw'r Orsedd? Cymdeithas o feirdd, llenorion, cerddorion, artistiaid ac unigolion sy wedi gwneud cyfraniad nodedig i'r genedl, ei hiaith a'i diwylliant yw Gorsedd Beirdd Ynys Prydain. Mae'n gweithredu trwy gyfrwng y Gymraeg. Gorsedd y Beirdd sy'n gyfrifol am basiantri Eisteddfod Genedlaethol Cymru a hi sy'n trefnu a chynnal seremonïau lliwgar a dramatig y Cyhoeddi a defodau Cylch yr Orsedd, a seremonïau'r Coroni, y Fedal Ryddiaith a'r Cadeirio ar lwyfan y Brifwyl. Mae iddi hanes ddifyr ac unigryw, o'r cychwyn cyntaf yn 1792 hyd at heddiw. Nid ei chledd ond ei gweddi - a'i harddwch A rydd urddas arni; Mae nodded tu mewn iddi I'r Gymraeg rhag ei marw hi. Tim Ymryson y Beirdd Sir Aberteifi Y dechreuadau: Iolo Morganwg Edward Williams neu Iolo Morganwg (1747-1826) oedd crewr a thad Gorsedd Beirdd Ynys Prydain. Cafodd Iolo ei eni ym mhlwyf Llancarfan, Morgannwg ac er mai Saesneg oedd iaith yr aelwyd dechreuodd ymddiddori yn yr iaith Gymraeg, ei llenyddiaeth a'i hanes. Saer maen oedd e wrth ei grefft a theithiodd ledled Cymru ac i Lundain yn arbennig. Yno, daeth i gysylltiad â Chymdeithas y Gwyneddigion a dechreuodd droi mewn cylchoedd diwylliannol a radical. Roedd Iolo Morgannwg yn athrylith — yn un o sefydlwyr mudiad yr Undodiaid yng Nghymru, yn radical gwleidyddol a oedd yn cefnogi'r Chwyldro Ffrengig, yn heddychwr, yn hynafiaethydd, yn emynydd ac yn fardd telynegol a oedd yn ei alw'i hun yn 'The Bard of Liberty'. Breuddwydiwr a Ffugiwr Ond roedd e'n freuddwydiwr ac yn ffugiwr hefyd. Roedd yn gaeth i'r cyffur laudanum ac mae'n siwr i hynny effeithio ar gyflwr ei feddwl. Rhan o'i freuddwyd a'i weledigaeth ar gyfer Cymru a Morgannwg oedd creu Gorsedd Beirdd Ynys Prydain a llwyddodd i dwyllo ysgolheigion ei oes ei bod yn sefydliad cwbl ddilys. Ond pam aeth e i'r fath drafferth? Mae nifer o resymau posibl: Roedd e wedi cael ei swyno gan ramantiaeth Derwyddiaeth newydd y ddeunawfed ganrif ac roedd e'n credu fod beirdd Cymru wedi etifeddu rôl y derwyddon Celtaidd. Pan oedd e'n Llundain roedd e wedi sylwi fod y Saeson yn dirmygu iaith a diwylliant y Cymry ac felly aeth e ati i greu gorffennol llachar a hynafol i'w genedl trwy Orsedd Beirdd Ynys Prydain. Roedd Iolo yn genfigennus o hyder y Gwyneddigion mai yng Ngwynedd yr oedd barddoniaeth a thraddodiadau Cymru ar eu puraf, felly aeth ati i geisio profi mai ym Morgannwg yn unig yr oedd traddodiadau derwyddiaeth wedi goroesi. Fel y dwedodd yr ysgolhaig G.J.Williams, 'Math o ymgais i dynnu'r gwynt o hwyliau pobl y Gogledd oedd yr Orsedd... math o ymgais i ddangos eu bod nhw ym Morgannwg wedi cadw hen sefydliad y Cymry yn ei burdeb cysefin ...'. Ac wrth gwrs, roedd Iolo yn ganolog i'w weledigaeth ei hun. Roedd e eisiau diffinio rôl arbennig iddo'i hun yn hanes Cymru trwy greu Gorsedd Beirdd Ynys Prydain. Crisialodd yr hanesydd Gwyn A. Williams gymhellion cymhleth Iolo trwy ddweud ei fod yn cael ei yrru gan 'a Welsh resentment against arrogant English, a south Wales resentment against arrogant northerners, a Glamorgan resentment against the rest and a Iolo resentment against any who snubbed him'. Pan fu Iolo farw yn 1826 doedd Cymru ddim wedi dechrau amgyffred natur na maint ei ddyfeisgarwch a'i dwyll. 'An Archdruid in his Judicial Habit' o Costume of the Original Inhabitants of the British Isles (1815) gan Samuel Rush Meyrick a Charles Hamilton Smith. Braslun o Gylch yr Orsedd (y Cylch Cynghrair) yn llawysgrifen Iolo Morganwg. Noder y sylw 'the Bards stand unshod and uncovered within the circle'. Derwyddiaeth O'r ail ganrif ar bymtheg hyd at y bedwaredd ganrif ar bymtheg roedd diddordeb mawr iawn gan ysgolheigion Prydain ym mhopeth Celtaidd a druidmania yn fyw ac yn iach. Un o'r cyntaf i ymddiddori oedd yr hynafiaethydd, John Aubrey, a awgrymodd yn 1659 fod cylchoedd cerrig Côr y Cewri ac Avebury wedi'u hadeiladu gan y Celtaidd i fod yn demlau i'w derwyddon. Yn sgil hynny cynhaliodd y Gwyddel, J.J.Tolland gyfarfod i dderwyddon ar Primrose Hill (Bryn y Briallu) yn Llundain yn 1717 a sefydlodd urdd The Ancient Order of Druids. Yng Nghymru roedd Henry Rowlands (1655-1723), hynafiaethydd o Fôn, wedi ceisio profi yn ei lyfr Mona Antiqua Restaurata (1723) mai olion temlau'r derwyddon oedd y cromlechi ar yr ynys. Ond pan deithiodd Iolo Morgannwg i Fôn ddiwedd y ddeunawfed ganrif cafodd ei siomi gan 'the exceedingly pitiful monuments of that Island' a gwelodd e gyfle i ganu clodydd hynafiaethau Morgannwg yn eu lle. Nid yw Archdderwydd na Derwyddon Gorsedd Beirdd Ynys Prydain heddiw yn olrhain eu hachau yn ôl i fyd y derwyddon Celtaidd ond mae'r ffaith fod yr Orsedd yn cyfarfod o fewn Cylch o Feini yn brawf o ddylanwad neo-dderwyddiaeth ei gyfnod ar ddychymyg byw Iolo Morganwg. Gorsedd Beirdd Ynys Prydain 1792 Ar Fehefin 21, 1792 ar Fryn y Briallu yn Llundain y cynhaliwyd Gorsedd Beirdd Ynys Prydain am y tro cyntaf erioed. Yna, cynhaliwyd ail Orsedd ar Fedi 22 ac mae gennym adroddiad ardderchog o'r seremoni hon o bapur newydd y Morning Chronicle: 'Saturday, Sept 22, being a day on which the autumnal equinox occurred ... some Welch Bards, resident in London, assembled in Congress on Primrose Hill, according to ancient usage, which required that it should be in the eye of the public observation, in the open air, in a conspicuous place, and whilst the sun is above the horizon. The wonted ceremonies were observed. A circle of stone was formed, in the middle of which was the Maen Gorsedd, or altar, on which a naked sword being placed, all the bards assisted to sheathe it. ... On this occasion the Bards appeared in the insignia of their various Orders. ...' Cafwyd sawl seremoni arall yn Llundain ac yn 1795 dychwelodd Iolo i Forgannwg a chynnal ei Orsedd gyntaf yno. Ond roedd yr awdurdodau yn amheus ei fod yn hyrwyddo syniadau gwleidyddol chwyldroadol ac felly bu'n rhaid aros tan ddiwedd y rhyfel, yn 1815, cyn i Orsedd Beirdd Ynys Prydain gael cyfle i fwrw gwreiddiau yn iawn. Coelbren y Beirdd Gwyddor ffug a ddyfeisiwyd gan Iolo Morganwg tua 1791 oedd Coelbren y Beirdd. Roedd e'n honni mai dyma wyddor y derwyddon Celtaidd a bod iddi 20 'llythyren' ac 20 arall i gynrychioli llafariaid hir a threigladau. Roedd yn cael ei naddu ar ddarn o bren pedair ochr a châi'r prennau hyn eu gosod mewn ffram fel y gellid troi pob pren i ddarllen y pedair ochr. Yr enw ar y 'llyfr' hwn oedd 'peithynen'. Cyhoeddodd Taliesin ab Iolo lyfr Coelbren y Beirdd yn 1840 yn seiliedig ar lawysgrifau ei dad. Bu'r wyddor yn boblogaidd gan rai beirdd a derwyddon gydol y bedwaredd ganrif ar bymtheg er bod ambell un, fel Edward (Celtic) Davies (1756-1831), yn amau ei dilysrwydd. Erbyn 1893 yr oedd yr oedd sylwadau J.Romilly Allen, cydolygydd yr Archaeologia Cambrensis mewn llythyr at Arwyddfardd yr Orsedd yn adlewyrchu'r farn gyffredin am Goelbren y Beirdd: 'I think the so-called Bardic Alphabet a gigantic fraud ... I don't believe you will find it repay you to look at these bogus alphabets and pseudo-Druidic antiquities as anything but ... the most bare faced impostures.'
Eisteddfodau hanesyddol ddiddorol 25 Gorffennaf 2010 Mae'r ddol fwdw gwrth-swffragetaidd hon yn wawdlun creulon o ferch sy'n ymgyrchu dros yr hawl i bleidleisio. Defnyddiai'r mudiad gwrth-swffragetiaid ddelweddau fel hyn mewn cartwnau a phosteri i fychanu merched oedd yn mynnu'r bleidlais. Modelau pren o Orsedd Eisteddfod Genedlaethol Bangor 1914 (ohiriwyd tan 1915) gan Gwmni'r Vale of Clwyd Toys, Trefnant, sir Ddinbych. Poster Eisteddfod a Gorsedd Genedlaethol, Lerpwl, 1900 yn dangos pa mor Seisnig yr oedd yr ŵyl ar droad yr ugeinfed ganrif. Targed i SwffragetiaidMae seremonïau'r Eisteddfod a'r Orsedd yn adlewyrchu digwyddiadau o bwys hanesyddol ar adegau.Cyfnod brwydrau rhyddfreinio menywod oedd blynyddoedd cyntaf yr ugeinfed ganrif a gwelwyd y swffragetiaid yn targedu'r Prif Weinidog, Asquith yn Eisteddfod Llundain yn 1909. Yr oedd ymateb yr Archdderwydd Dyfed i'w 'rhyfyg' yn ei englyn byrfyfyr yn nodweddiadol o agwedd batriarchaidd y sefydliad Cymreig ar y pryd:'Benyw mewn ffrae â'i bonet — yw y fun A wna beirdd yn darget, Un belen o'i gwn bwlet Aiff i'r jael â'r SwffragetYn Wrecsam yn 1912 Lloyd George ei hun oedd y targed yn ei araith brynhawn y Cadeirio. Gwylltiodd y dorf o 13,000 yn y babell fod y menywod yn beiddio herio anwylyn y genedl. Ymosodwyd yn gorfforol arnynt, gan dynnu'u gwalltiau a rhwygo'u dillad; 'yr oedd y pafiliwn yn ferw drwyddo.'Rhyfeloedd a DirwasgiadPan dorrodd y Rhyfel Byd Cyntaf allan yn 1914 gohiriwyd yr Eisteddfod Genedlaethol ym Mangor tan 1915; yna bu'n Aberystwyth yn 1916, Penbedw yn 1917 a Chastell-nedd yn 1918. Yn ystod y gorseddau rhyfel hyn ni ddadweiniwyd y Cleddyf Mawr ac ni erfyniwyd am 'Heddwch'.Dioddefodd Cymru ddirwasgiad dwys rhwng y rhyfeloedd. Symbol o hynny oedd i Gadair Eisteddfod Genedlaethol 1938 gael ei gwneud yn ffatri ddodrefn Bryn-mawr, ffatri a agorwyd gan y Crynwyr yn y dref honno i geisio lliniaru peth ar y diweithdra enbyd. hithau'n Ail Ryfel Byd gwaharddwyd cynnal Eisteddfod 1940 ym Mhen-y-bont ar Ogwr ac Aberpennar am eu bod yn ardaloedd peryglus. O'r herwydd cynhaliwyd Eisteddfod radio.Brwydr yr IaithYn ystod degawdau olaf yr ugeinfed ganrif brwydr yr iaith Gymraeg oedd prif gonsýrn llawer o'r Gorseddogion a chlywid sawl Archdderwydd yn lleisio'i farn yn groyw ar y pwnc o'r Maen Llog. Yn ôl Tilsli, Gwyndaf gychwynnodd y dull newydd hwn o areithio 'gan drafod cwestiynau llosg a rhoi arweiniad pendant.'
Yr Eisteddfod a'r Orsedd yn uno 25 Gorffennaf 2010 Cleddyf Iolo Morganwg a ddefnyddiwyd yn seremoni 1819. Copi o drefn seremoni'r Orsedd, Medi 21, 1858 yn Llangollen. AWC Llsgr. 2435 /280 Dr William Price, Llantrisant fel Derwydd T. H. Thomas, Arlunydd Pen-y-garn yr Arwyddfardd (1895-1915) yng ngwisg yr Orsedd. Portread gan C. F. Tunnicliffe o'r Archdderwydd Cynan, 1953. Caerfyrddin 1819Yn 1789 roedd Cymdeithas y Gwyneddigion wedi rhoi hwb a nawdd i eisteddfod yn y Bala er mwyn codi safon a statws eisteddfodau yng Nghymru. O hyn tyfodd mudiad yr eisteddfodau taleithiol ac erbyn 1819 roedd Esgob Tyddewi, Thomas Burgess, yn awyddus iawn i sefydlu eisteddfod o'r fath yng Nghaerfyrddin ac i'w chynnal yng Nghwesty'r Llwyn Iorwg. Enillodd Gwallter Mechain wobr am yr awdl orau a chlymodd Iolo Morganwg ysnoden neu fandyn glas am ei fraich fel arwydd ei fod yn perthyn i Urdd Bardd yng Ngorsedd y Beirdd.Trannoeth, yng ngerddi'r gwesty, cynhaliodd Iolo seremoni orseddol o fewn cylch o gerrig mân a dynnodd o'i boced. Trwy hynny llwyddodd i drawsnewid dyfodol yr Orsedd a'i chysylltu â'r mudiad eisteddfodol. O'r digwyddiad syml hwn y datblygodd Eisteddfodau a Gorseddau Cenedlaethol diwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Fel y dwedodd G.J. Williams, 'rhoes Iolo i genedl y Cymry sefydliad cenedlaethol'.Dechrau'r Eisteddfod GenedlaetholRhwng 1819 a 1840 câi ambell Orsedd ei chynnal yn yr eisteddfodau taleithiol ond doedd dim ffurf na threfn bendant i'r rhain. Yna, yn 1858, penderfynodd Ab Ithel (John Williams, 1811-1862), rheithor Llanymawddwy a gŵr oedd wedi meddwi'n gorn ar syniadau Iolo Morganwg, geisio sefydlu eisteddfod a gorsedd genedlaethol yn Llangollen yn enw Cadair daleithiol Powys. Heidiodd miloedd yno ac yn yr Orsedd gwelwyd golygfa ryfeddol Myfyr Morganwg fel derwydd ag ŵy derwyddol wrth linyn am ei wddf, a'r Dr William Price, Llantrisant mewn penwisg o groen cadno.Er gwaetha'r olygfa hon bu eisteddfod a gorsedd Llangollen yn drobwynt yn hanes y mudiadau eisteddfodol a gorseddol oherwydd dyma fan cychwyn yr Eisteddfod Genedlaethol â Gorsedd y Beirdd yn rhan ganolog o'i gweithgareddau. Yn Aberdâr, yn 1861, gwireddwyd breuddwyd Ab Ithel a chynhaliwyd yr Eisteddfod a'r Orsedd Cenedlaethol cyntaf.Yn ystod y blynyddoedd canlynol datblygodd seremonïau'r Orsedd ond doedd pawb ddim yn gefnogol iddynt. I Cynddelw (Robert Ellis) roedd y derwyddon fel ' pac o wallgofiaid' ac ofnai eraill nad oedd y defodau hynafol yn gweddu i 'Oes Cynnydd', Oes Victoria. Cafodd gohebydd y Times fodd i fyw yn 1867 yn gwawdio:'This remarkable piece of pantomime ... the puerile fopperies of making Druids in broadcloth and Ovates in crinoline'.Amheuwyr a BeirniaidEr bod cymaint o Gymry wedi llyncu'n ddi-halen honiadau Iolo Morganwg am hynafiaeth a nodweddion Gorsedd Beirdd Ynys Prydain nid oedd pawb, hyd yn oed ymysg ei gyfoedion, mor hygoelus:John Walters (1721-1797) a'i galwodd yn 'a made Dish'Edward (Celtic) Davies (1756-1831), awdur llyfrau ar y DerwyddonWilliam Williams, Llandygái (1738-1817) a gredai 'no vouches can be produced (for it) but the brains of Iolo Morganwg.'J.W. Prichard, Plas-y-brain, Llanbedr-goch (1749-1829) a ffieiddiai Iolo fel 'dyn ar ddrygioni bob amser, ... yn dyfeisio rhyw gelwyddau i geisio twyllo'r byd.'Thomas Stephens (1821 -75) a feirniadodd y gyfundrefn dderwyddol a gorseddol yn Yr Ymofynnydd, 1852-3Yna, cafwyd amheuon ymhlith ysgolheigion ac academwyr prifysgol o ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg ymlaen:John Rhŷs (1840-1915), ysgolhaig Celtaidd a benodwyd yn athro Celteg cyntaf Prifysgol Rhydychen yn 1877. Galwodd e'r Orsedd yn 'antiquarian humbug, positively injurious to the true interests of the Eisteddfod'.John Morris-Jones (1864-1929), Athro Cymraeg Coleg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor o 1895 ymlaen. Mewn cyfres o bump erthygl ddeifiol yn Cymru 1896, taflodd amheuon ar hynafiaeth honedig yr Orsedd a daeth i'r casgliad (cyfeiliornus) i'r seremonïau gael eu cyflwyno gan feirdd Morgannwg yn ystod yr ail ganrif ar bymtheg. Ychwanegodd 'nid yw'r cyfan ond chwarae plant'.G.J.Williams (1892-1963) Athro Cymraeg Coleg Prifysgol Cymru Caerdydd o 1947 ymlaen. Trwy ei ymchwil manwl i draddodiadau Morgannwg a hanes Iolo ei hun tanseiliodd hynafiaeth a hygrededd yr Orsedd yn llwyr mewn erthygl yn Y Llenor yn 1922. Iddo ef 'noddfa cwacyddiaeth' ydoedd, a'i haelodau 'namyn aelodau difudd o sefydliad a sylfaenwyd ar dwyll ac a gynhaliwyd gan ryfyg ac anwybodaeth'. Ac eto, roedd yn barod i gydnabod 'y geill sefydliad diweddar fod o fendith i genedl.'Mwy o urddas i'r OrseddRoedd hi'n amlwg erbyn yr 1890au bod gwir angen rhoi trefn ar seremonïau'r Orsedd, eu hurddasoli a chyfoethogi'i defodau a'i regalia. Byddai hynny'n gymorth i dawelu'r beirniaid ac i hyrwyddo'i delwedd.Yn 1895 etholwyd T.H.Thomas, Arlunydd Pen-y-garn (1839-1915) yn Arwyddfardd a chyda'i hyfforddiant artistig fel arlunydd proffesiynol aeth ati i'w diwygio. Cefnogodd gynlluniau Hubert Herkomer i ddiwygio urddwisgoedd yr Orsedd a regalia'r Archdderwydd a hynny ar seiliau patrymau Celtaidd. Arlunydd Pen-y-garn gynlluniodd Faner yr Orsedd, dyluniodd Gylch y Meini a gweddnewidiodd safon pasiantri'r Orsedd. Mae llawer o'r elfennau hyn wedi goroesi hyd heddiw ac mae dyled Gorsedd y Beirdd i greadigrwydd a sêl gwladgarol Arlunydd Pen-y-garn yn enfawr.Cynan a phasiantri'r OrseddYn 1935, etholwyd Cynan (Albert Evans-Jones 1895-1970) yn Gofiadur yr Orsedd, swydd a ddaliodd, rhwng bod yn Archdderwydd ddwywaith (1950-54; 1963-66), tan 1970. Roedd gan Cynan ddiddordeb mawr, fel awdur a pherfformiwr, ym maes y theatr a defnyddiodd ei ddawn yn y cyswllt hwn i greu seremonïau mwy lliwgar, dramatig a disgybledig ar gyfer yr Orsedd. Mireiniodd ddefod Cyflwyno'r Aberthged, cyfansoddodd eiriau newydd ar gyfer Cân y Cadeirio a dyfeisiodd ef ac athrawesau bro Machynlleth y Ddawns Flodau yn 1936.Llwyddodd Cynan i gael yr Orsedd a Chyngor yr Eisteddfod i gytuno i greu un corff cenedlaethol, sef Llys yr Eisteddfod, i'w rheoli a thrwy hyn sicrhawyd bod y ddwy elfen allweddol yma yn bartneriaid cyfartal. At hyn yr oedd y Cyfansoddiad newydd y cytunwyd arno yn 1937 ac a ddaeth i oed yng Nghaerffili yn 1950 yn ymgorffori'r Rheol Gymraeg. Fel y nododd Ernest Roberts:'Cynan, a neb arall, a wnaeth yr Orsedd yn un o brif atyniadau ein Gŵyl Genedlaethol'. Dyma wedi'r cyfan, meddai, 'yr unig basiantri cenedlaethol sydd gennym.'
Traddodiadau'r Nadolig: Bwyd 10 Mai 2010 Dathlwch y Nadolig hwn drwy archwilio ryseitiau sydd wedi dod â chenedlaethau o deuluoedd a chymunedau ynghyd. Bydd ein dewis yn llenwi'ch tymor â chynhesrwydd traddodiad, un rysáit ar y tro.Yr Ŵydd Cadw gwyddau ar ffarm ger y Bont-faen Bu'r ŵydd yn ganolog i'r wledd Nadolig yng Nghymru tan yn ddiweddar iawn. Ers yr Oesoedd Canol 'roedd gan y ffermwyr mawr ŵydd ar y bwrdd i Ginio Nadolig. 'Roedd gwyddau yn hawdd i'w magu a chawsent bori a lloffa ar y caeau ŷd ar ôl y cynhaeaf. Bu'n arfer gan y ffermwyr i roi gŵydd yn rhodd i'w tenantiaid a'u gweithwyr adeg Gŵyl Mihangel, ond gofalent am gadw nifer dda i'w tewhau ar gyfer y farchnad Nadolig. Yn gyffredinol, ni welwyd y twrci ar fwrdd Nadolig y Cymro tan ail hanner yr ugeinfed ganrif.Cacen Waed GwyddauYng nghanolbarth Cymru, roedd hi'n arfer i wneud cacen waed gwyddau pan fyddai'r ffermwyr yn lladd nifer fawr o wyddau ar gyfer Nadolig. Mae cof am ei gwneud yn ardal Trefeglwys a'r cylch, ac yn ardaloedd Staylittle, Llanbryn-Mair a Llangurig. Fe'i cyfrifid yn foethyn a gysylltid â'r Nadolig yn unig. Byddent yn tywallt gwaed tua tair o wyddau mewn basin pridd, a'i roi mewn sosbennaid o ddŵr a'i ferwi. Yna byddent yn gadael i'r gwaed oeri a chaledu cyn ei falu'n fân â llaw. Yna byddent yn rhoi'r 'gwaed' mewn dysgl bridd ac yn ei gymysgu â chyrens, blawd gwyn, siwet mâl, halen, sbeis a thriogl melyn. Cymysgu'r cyfan yn dda â llwy bren. Byddai'r cymysgedd yn cael ei grasu rhwng dwy haen o grwst brau ar blât yn y popty. Cyfuniad rhyfedd, meddech chi, ond cofiwch fod y mincemeat a geir mewn mins peis yn cynnwys cig yn wreiddiol! Cacen waed gwyddau, sef y gacen Nadolig mewn rhannau o sir Drefaldwyn Y Rysáit Pwdin Berwi Y mae'r pwdin berwi, yn llawn ffrwythau a sbeis, wedi ei gysylltu â'r Nadolig ers y ddeunawfed ganrif. Yr hen drefn oedd berwi'r cymysgedd yn un lwmp mawr mewn cŵd lliain - yr arfer a roddodd iddo'r enwau pwdin lwmp, pwdin clwt neu pwdin cŵd. Byddid yn rhwymo gwddf y cŵd a llinyn a'i grogi wrth ddarn o bren a roid ar draws y crochan fel bod y pwdin yn hongian i mewn yn y dŵr berw. Ar ddydd Nadolig byddid yn gwneud 'menyn melys' i dywallt drosto.Byddai pob aelod o'r teulu yn cymryd ei dro i droi a chymysgu'r pwdin ac yn gwneud dymuniad 'cudd' ar yr un pryd. Yr oedd hi'n arfer i guddio darnau bach o arian yn y pwdin - yr hen ddarnau tair ceiniog neu chwe-cheiniog - a mawr oedd y chwilio amdanynt yn y dysglau pwdin ar ddydd Nadolig.Noson Gyflaith Rhoi siwgr ar y darnau cyflaith i'w rhwystro rhag glynu wrth ei gilydd ‘Roedd cynnal ‘Noson Gyflaith’ gynt yn arfer draddodiadol mewn rhannau o ogledd Cymru i ddathlu’r Nadolig neu’r Flwyddyn Newydd. Yn eu tro, byddai teuluoedd yn gwahodd eu ffrindiau i’w cartrefi fin nos. Paratoent swper mawr ar eu cyfer, yn cynnwys gŵydd a phwdin Nadolig, fel rheol, ac yna byddai’r cwmni’n ymuno mewn chwaraeon, yn adrodd straeon ac yn tynnu cyflaith. Ar ôl berwi’r defnyddiau angenrheidiol i ryw ansawdd arbennig, tywelltid y cyflaith allan ar lechen neu garreg fawr wedi’i hiro ag ymenyn. Byddid yn glanhau carreg yr aelwyd a’i hiro ar gyfer yr achlysur hwn weithiau. Yna byddai pob aelod o’r cwmni yn iro’i ddwylo ag ymenyn ac yn cymryd darn o’r cyflaith i’w dynnu tra byddai’n gynnes. ‘Roedd hon yn grefft arbennig ac anelid at dynnu’r cyflaith hyd nes y deuai’n rhaffau melyngoch. Byddai’r dibrofiad yn edmygu medrusrwydd y profiadol ond ‘roedd aflwyddiant y dibrofiad yn destun hwyl i bawb. ‘Roedd cyflaith yn cael ei wneud mewn rhannau o dde Cymru hefyd, yn enwedig yn y cymoedd glo. Hyd y gwyddom ni chysylltid ef ag unrhyw ŵyl arbennig yno, ond ‘roedd yn arfer gan wragedd i’w werthu o’u cartrefi neu yn y farchnad leol. ‘Roedd ‘dant’ a ‘ffani’ ymhlith yr enwau a roid arno, ac weithiau rhoid enw’r gwneuthurwr arno, er enghraifft, ‘losin Magws’ neu ‘losin Ansin bach’. Gwerthid ef yn ddarnau bach, tua dwy owns am geiniog.Y Rysáit Teisen Dorth Y deisen dorth a wnaed ar gyfer y Nadolig yn siroedd de Cymru Gwneid teisen dorth yn arbennig ar gyfer y Nadolig yng nghymoedd diwydiannol de Cymru ac yn yr ardaloedd cyfagos. Bryd hynny, byddai gwragedd y pentref yn gwneud dwy neu dair teisen ar y tro ac yn eu cario i'r bacws lleol i'w crasu.'Roedd hi'n arfer i'r cymdogion 'brofi' teisennau ei gilydd yn ystod gwyliau'r Nadolig a cheir tystiolaeth (yn ardal Margam ger Port Talbot) am yr hen goel: os profai merch ifanc dair teisen ar ddeg o gwmpas un Nadolig y byddai'n siŵr o ennill gŵr cyn y Nadolig canlynol!Y Rysáit Cerdyn Nadolig o'r casgliad
