Posteri Rheilffyrdd Mark Etheridge, 4 Tachwedd 2013 Posteri Rheilffordd yng Ngorsaf Machynlleth, tua 1930 Posteri Rheilffordd yng Ngorsaf Machynlleth, tua 1930 Mae posteri rheilffyrdd yn weithiau celf lliwgar sy'n adlewyrchu cyfnod eu cynhyrchu. Mae casgliad Amgueddfa Cymru'n cynnwys tua 60 o enghreifftiau, ac mae'r rhain yn gynrychiolaeth dda o'r mathau o bosteri oedd yn cael eu cynhyrchu a'u harddangos ledled Cymru Roedden nhw'n nodwedd gyfarwydd wrth deithio ar y rheilffordd, i'w gweld mewn gorsafoedd, swyddfeydd tocynnau ac ar hysbysfyrddau ar y platfform. Fe'u defnyddiwyd i ddenu'r cyhoedd i deithio ar y rheilffordd a dianc o'u bywyd bob dydd. Yn gyffredinol, roedden nhw'n cyflwyno lluniau delfrydol o drefi gwyliau fel Dinbych-y-pysgod ac Aberystwyth; trefi hanesyddol fel Caernarfon; a chefn gwlad ac arfordir y gogledd, Sir Benfro a Gŵyr. Wedi dyfodiad y rheilffyrdd, roedd pobl yn gallu cyrraedd y mannau hyn yn hawdd. Yn wir, dywedir yn aml mai'r rheilffordd a ddyfeisiodd y 'gwyliau pecyn'. Ym mlynyddoedd cynnar y rheilffyrdd roedd hysbysebu'n digwydd ar ffurf taflenni syml a hysbyslenni bach yn bennaf. Ond datblygodd y rhain i fod yn fwy cywrain, a chafwyd chwyldro mewn argraffu posteri gyda gwelliannau mewn lithograffi lliw ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg, wrth i'r poster lliw ddod yn rhatach i'w gynhyrchu. Er bod posteri rheilffyrdd wedi'u defnyddio ers diwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg, roedd eu hoes aur rhwng 1923 (pan sefydlwyd pedwar cwmni mawr, y Great Western Railway; Southern Railway; London, Midland & Scottish a'r London & North Eastern Railway) a 1947, pan wladolwyd y rheilffyrdd. Fodd bynnag, mae gan Amgueddfa Cymru enghreifftiau lu o bosteri rheilffyrdd a gynhyrchwyd yn y 1950au a'r 60au sydd yr un mor drawiadol a diddorol, a'r un mor lliwgar a llawen. Mae rhai posteri'n cyfuno lluniau a sloganau. Un o'r rhai enwocaf yw llun John Hassall o bysgotwr llawen yn sgipio ar y traeth, gyda'r slogan "Skegness is SO Bracing". Datblygodd y pysgotwr llawen hwn yn fasgot i Skegness a chredir ei fod wedi cyfrannu at lwyddiant y dref fel cyrchfan wyliau. Mae'r poster G.W.R. gan John Hassall yn ein casgliad, sy'n dyddio'n ôl i tua 1925, yn hysbysebu Aberdaugleddau, ac yn dangos pysgotwr a bachgen yn gafael mewn pysgodyn gyda'r slogan"Milford Haven – where fish comes from." Mae casgliad Amgueddfa Cymru'n cynnwys tua 60 o enghreifftiau, ac mae'r rhain yn gynrychiolaeth dda o'r mathau o bosteri oedd yn cael eu cynhyrchu a'u harddangos ledled Cymru. Mae'r enghreifftiau'n amrywio o ran dyddiad o tua 1914 i'r 1960au, gyda llawer iawn o enghreifftiau o'r 1905au a'r 60au. Datblygodd pob cwmni rheilffordd ei arddull unigryw ei hun, ac roedd pob un yn defnyddio artistiaid posteri gorau'r dydd. Mae ein casgliad yn cynnwys enghreifftiau rhagorol gan Norman Wilkinson, Charles Pears a John Hassall. Casgliadau'r Amgueddfa Gallwch weld detholiad o'r posteri hyn yn ein cronfa ddata casgliadau, Delweddau Diwydiant. Llyfryddiaeth Happy as a Sand-Boy Early Railway Posters gan Beverly Cole a Richard Durack (1990) Railway Posters 1923-1947 gan Beverly Cole a Richard Durack (1992).
Cymru – gwlad forwrol fodern? David Jenkins, 26 Medi 2013 Stemar tramp o Gymru yn llwytho glo mewn porthladd yng Nghymru - Y Radnor o Gaerdydd yn Nociau’r Barri ym 1925.
Portread o Teddy Evans o'r Antarctig, Evans y Broke (1880-1957) 14 Mehefin 2013 Yr Is-swyddogion William Lashly (chwith) a Tom Crean ar fwrdd y Terra Nova wrth iddi ddychwelyd i Gaerdydd, 14 Mehefin 1913 Evans of the Broke> (1880-1957) Pan gafodd y llun hwn ei beintio ym 1937, roedd y Llyngesydd Syr Edward Ratcliffe Garth Russell Evans yn 57 mlwydd oed ac yn Gadbennaeth, The Nore, gorsaf reoli'r Llynges Frenhinol yn Chatham, Caint. Roedd wedi cael gyrfa nodedig ar y môr, yn enwedig yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf pan arweiniodd long HMS Broke i hyrddio yn erbyn distrywlong Almaenig mewn brwydr ger arfordir Dover ym 1917. Ond roedd yn adnabyddus hefyd fel Ail Gomander yn ystod alldaith olaf Capten Scott i'r Antarctig rhwng 1910 a 1913. Mae'r paentiad hwn yn rhan o gyfres o ugain portread o Gymry amlwg a gomisiynodd Syr Leonard Twiston Davies ym 1937 ar gyfer Amgueddfa Genedlaethol, gan yr arlunydd Sydney Morse-Brown (1903-2001), Prifathro Ysgol Gelf Caerfyrddin ac Arolygydd Celf Ysgolion Cymru. Cafodd eraill eu dethol o feysydd amrywiol dros ben; gan gynnwys y dramodydd a'r actor Emlyn Williams (1905-1987), Dr Thomas Jones (1870-1955) cyn-ysgrifennydd i'r Cabinet, David Davies, Arglwydd Davies y Cyntaf o Landinam (1880-1944), y pensaer Clough Williams-Ellis (1883-1978), y nofelwyr Richard Hughes (1900-1976), Charles Morgan (1894-1958) a Hilda Vaughan (1892-1985) a Jimmy Wilde, paffiwr a phencampwr pwysau pryf y byd (1892-1969). Roedd Evans yn honni bod ganddo waed Cymreig, er mai braidd yn annelwig yw'r cefndir hwnnw mewn gwirionedd. Cafodd ei eni ar 28 Hydref 1880 ym Marylebone Llundain; yn fab i frodor o Oldham, Swydd Gaerhirfryn lle'r oedd ei dad yntau, Henry Edwin Evans, yn cadw siop. Wedi plentyndod digon cythryblus, ymunodd Evans â'r Llynges Frenhinol ym 1896. Ym 1902, fel is-gapten, gwasanaethodd Evans fel ail swyddog ar long y Morning, un o ddwy a anfonwyd gan y Gymdeithas Ddaearyddol Frenhinol i helpu i ryddhau'r Discovery, llong alldaith gyntaf Scott, o'r rhew yn McMurdo Sound yn yr Antarctig. Ym 1909, manteisiodd Evans ar ei dras Gymreig niwlog er mwyn denu cefnogaeth yng Nghaerdydd ar gyfer Alldaith Genedlaethol Gymreig i'r Antarctig. Ond ymhen ychydig fisoedd, clywodd am gynlluniau Capten Scott i ddychwelyd i'r Antarctig a chafodd wahoddiad i ymuno ag ef fel yr ail gomander. Llwyddodd i ddenu cymaint o nawdd o Gaerdydd a gweddill Cymru, nes Scott benderfynu defnyddio Caerdydd fel cartref y Terra Nova, llong yr alldaith. Yn ystod ail alldaith Scott (a'r olaf), ymunodd Evans â William Lashly a Tom Crean, fel aelod o'r criw sled wrth gefn a deithiodd gyda Scott o fewn 150 milltir i Begwn y De, cyn troi'n ôl ar 4 Ionawr 1912, a gadael Scott, Lawrence Oates, Edward Wilson, Henry Bowers ac Edgar Evans i barhau tua'r Pegwn. Teddy Evans, Lashly a Crean oedd y rhai olaf i weld Scott a'i griw yn fyw. Bu bron i Evans farw wrth ddychwelyd i gaban cychwynnol y daith. Ac yntau'n dioddef o'r llwg, bu'n rhaid i Lashly a Crean ei lusgo ar y sled. Ar 18 Chwefror 1912, straffaglodd Crean ar ei ben ei hun am y 35 milltir olaf i chwilio am gymorth, gan adael Lashly i ofalu am Evans a oedd bellach yn ddifrifol wael. Cyflwynwyd Medal Albert i Crean a Lashly yn ddiweddarach, am achub bywyd Evans. Wedi cyfnod o adferiad yn Lloegr, dychwelodd Evans i'r Antarctig yn feistr ar y Terra Nova er mwyn casglu aelodau'r alldaith a chriw'r pegwn. Ar ôl cyrraedd caban cychwynnol y daith, a'r llong wedi'i haddurno yn barod i ddathlu'r gamp o gyrraedd Pegwn y De, clywodd y newyddion trist fod Scott a'i gymdeithion wedi marw ar y ffordd yn ôl. Roedd Evans bellach yn gyfrifol am arwain yr alldaith, a dychwelodd y Terra Nova yn ôl i Ddoc y Rhath, Caerdydd, ar 14 Mehefin 1913. Penllanw gyrfa Evans oedd cael ei urddo'n Farwn cyntaf Mountevans ym 1945. Bu farw yn Norwy ar 20 Awst 1957.
Drychineb Senghennydd: Llyfrau nodiadau Arolygwr Pyllau Glo 17 Mai 2013 Mam ifanc a'i phlentyn yn aros am newyddion Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Drychineb Senghennydd: Llyfrau nodiadau Arolygwr Pyllau Glo Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr.
Blynyddoedd dogni’r Ail Ryfel Byd 30 Gorffennaf 2012 Dig for Victory, gan Mary Tunbridge. Marguerite Patten Mae Marguerite Patten OBE wedi bod yn dysgu Prydain sut i goginio ers y 1930au. Fel un o Economyddion Cartref Adran Cynghori ar Fwyd y Weinyddiaeth Fwyd yn ystod yr Ail Ryfel Byd, bu Marguerite a’i chydweithwyr wrthi’n ymgyrchu’n hollol ddiflino i ddod o hyd i bobl Prydain ac agor eu llygaid i bwysigrwydd bwydo eu teuluoedd yn dda ar y dognau oedd ar gael. Gyda Potato Pete a Lord Carrot yn arwain y gad, roedd y ffordd newydd iachus hwn o fyw o anghenraid yn isel mewn braster a siwgr ac yn llawn ffibr a llysiau. Teithiodd yr Adran Gynghori ar Fwyd ledled Prydain gan arddangos eu ryseitiau mewn marchnadoedd, siopau, ffatrïoedd, cantinau, a chlinigau lles a rhoi hwb i ysbryd y genedl. Wrth gyfrannu at Kitchen Front, oedd yn cael ei darlledu bob dydd ar y BBC, llwyddodd Marguerite i rannu ei hoff ryseitiau â’r genedl, ac roedd y ryseitiau hyn yn cynnwys tatws yn amlach na pheidio. Pan ddechreuodd y rhyfel ym 1939, cafodd y ffermwyr orchymyn i gynhyrchu mwy o datws trwy aredig tir glas a chafodd mwy a mwy o datws eu cynhyrchu wrth i’r rhyfel fynd yn ei flaen. Diolch i’r cynllunio a’r plannu gofalus yma, doedd dim angen dogni tatws yn ystod y rhyfel. Potato Pete Potato Pete Roedd Marguerite a’i chydweithwyr yn Swyddfa Gynghori’r Weinyddiaeth Fwyd yn annog y genedl i fwyta tatws dwywaith y dydd. Yn ogystal â bod yn ffynhonnell wych o ynni ar ffurf carbohydrad, mae’r hen daten ddiymhongar yn gyfoeth o Fitamin C hefyd. Er mwyn annog pobl i’w bwyta, cafodd cymeriad cart?n o’r enw Potato Pete ei ddyfeisio gyda’i gân, ei lyfr ryseitiau a’i daflenni ei hun. Roedd modd ychwanegu tatws at gynhwysion cacennau a chrwst i’w chwyddo er mwyn arbed braster. Mae Marguerite yn cofio ‘Roedd llysiau’n rhan bwysig iawn o’n diet. Roedden nhw’n ein hannog ni i fwyta digonedd o datws yn lle bara, oedd yn defnyddio gwenith wedi ei fewnforio, ac i elwa ar eu fitaminau gwerthfawr. Roedden ni’n defnyddio moron, pannas a rwdan mewn pob math o ryseitiau hefyd, roedd llysiau gwyrdd yn bwysig iawn ac roedd pwyslais mawr ar eu coginio nhw’n iawn’. Y cyngor i gogyddion ar y pryd oedd sgrwbio tatws yn hytrach na’u plicio er mwyn osgoi colli hyd at chwarter o’r daten a fitaminau hanfodol. Roedd tatws sgolop, stwnsh, sglodion a thatws Jên i gyd yn ryseitiau poblogaidd adeg y rhyfel, ac roedd Biwro Cynghori’r Weinyddiaeth Fwyd yn eu hyrwyddo’n eang. Er bod y bwyd yn ddiflas gydag ychydig iawn o gig, wyau a menyn (a diffyg llwyr llawer o’r bwydydd rydyn ni’n eu cymryd yn ganiataol heddiw), roedd iechyd y genedl yn rhyfeddol o dda er gwaethaf y straen corfforol ac emosiynol oedd ar lawer o bobl. Roedd llai o fabanod yn marw, ac roedd oedran cyfartalog pobl drwy farwolaeth naturiol yn uwch. Daeth y dogni gorfodol yma â mwy o brotein a fitaminau i ddiet pob dydd llawer o’r bobl dlotaf yn y gymuned, ac roedd bwyta llai o gig, braster a siwgr yn fanteisiol iawn i iechyd sawl un arall. Dig for Victory Bu garddwyr cartref wrthi’n cynhyrchu tatws hefyd mewn ymateb i’r ymgyrch ‘Dig for Victory’. Fodd bynnag, roedd y Weinyddiaeth Amaeth yn annog tyfwyr cartref rhag beidio â thyfu gormod o datws ar draul llysiau eraill, ac i gadw at y cynllun cnydau swyddogol. Argymhellwyd mathau fel Arran Pilot, Duke of York a King Edward, ac maen nhw’n dal i fod yn boblogaidd heddiw. Gallwch weld enghraifft wych o arddio darbodaeth yng ngardd pre-ffab B2 Amgueddfa Werin Cymru gyda llysiau, ffrwythau, a pherlysiau oll yn cael eu tyfu gan ddefnyddio argymhellion y Weinyddiaeth Amaeth o ran technegau a chynlluniau cnydau yn ystod y 1940au.
