: Hanes Naturiol

Rudolf Blaschka c 1913. Image courtesy of the Botanical Museum, Harvard University, Cambridge, MA.

Swigen Fôr Portwgeaidd - Physalia arethusa.

Actinophrys sol

Argonauta argo

Aurelia aurita

Doliolum mulleri

Mae gan Amgueddfa Cymru gasgliad hynod o fodelau gwydr manwl prydferth o greaduriaid a wnaed ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg gan y crefftwr gwydr a'r naturiaethwr dawnus Leopold Blaschka.

Amgueddfeydd newydd yn dangos holl blanhigion ac anifeiliaid y byd

Roedd ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg yn gyfnod o ddarganfod mawr ym myd gwyddoniaeth. Roedd amgueddfeydd newydd yn agor i'r cyhoedd â'u horielau'n arddangos planhigion ac anifeiliaid o bedwar ban y byd. Doedd hi ddim yn anodd arddangos rhai mathau o anifeiliaid. Gellid tynnu crwyn adar, mamolion, ymlusgiaid a hyd yn oed pysgod, a'u stwffio eto i ail-greu anifeiliaid realistig.

Ond beth am anifeiliaid meddal, fel slefrod môr a milflodau, oedd yn cael eu cadw mewn gwirod? Roedd eu lliwiau'n pylu'n gyflym a'u siapau'n dirywio. Dyfeisiodd y crefftwr gwydr a'r naturiaethwr o'r Almaen, Leopold Blaschka, ateb i'r broblem. Yn ystod ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg, sefydlodd fusnes llwyddiannus gyda'i fab, Rudolf, yn gwerthu modelau gwydr, o anifeiliaid y môr yn bennaf, i amgueddfeydd ledled y byd.

Leopold Blaschka

Ganed Leopold Blaschka yn Bohemia, sef y Weriniaeth Czech heddiw, ym 1822. Roedd y teulu Blaschka, oedd yn hanu o Fenis, yn grefftwyr gwydr medrus. Dangosodd Leopold ei ddawn artistig yn ifanc iawn. Yn fuan ar ôl gadael yr ysgol, ymunodd â busnes ei dad oedd yn creu addurniadau o fetel a gwydr.

Arbrofodd gyda modelau gwydr o flodau. Yn ddiweddarach, ym 1863, gwnaeth fodelau o filflodau a gafodd eu harddangos yn Amgueddfa Dresden, yr Almaen. Denodd y rhain sylw curaduron amgueddfeydd hanes natur a archebodd setiau o fodelau o filfloau. Yn fuan wedyn, ychwanegol fodelau o slefrod môr a malwod. Erbyn hynny, roedd ei fab, Rudolf, yn gweithio gydag ef.

Roedd y teulu'n awyddus i gadw i fyny â'r galw am eu gwaith. Roedd catalog cynnar o 1871 yn rhestru bron i dri chant o fodelau. Erbyn 1888, roedd catalog a gyhoeddodd eu hasiant Americanaidd, Henry Ward, yn rhestru saith cant!

Roedd y Blaschkas yn dibynnu ar luniau mewn llyfrau wrth greu eu hanifeiliaid gwydr. Portreadau tri-dimensiwn o anifeiliaid na welson nhw erioed â'u llygaid eu hunain yw llawer o'r modelau. Ond yn ddiweddarach, troeson nhw fwyfwy at greu modelau ar sail arsylwadau o anifeiliaid go iawn, naill ai ar deithiau maes, neu o sbesimenau byw mewn acwaria arbennig a adeiladwyd yn eu cartref.

Roedd y catalogau'n disgrifio eu gweithiau cynnar fel 'addurniadau ar gyfer ystafelloedd croeso coeth'. Wrth gymharu'r modelau cynnar â'r rhai hwyrach a wnaed yn y 1880au gwelir symudiad amlwg i gyfeiriad cywirdeb gwyddonol, gan droi cefn ar yr arddull cynharach mwy crand.

Strwythurau cymhleth

Roedd y modelau'n amrywio'n helaeth o ran eu cymhlethrwydd a'u gwneuthuriad. Gwnaed y darnau o wydr clir a lliw, gan ddefnyddio cyfuniad o dechnegau chwythu a thoddi â lamp. Defnyddiwyd deunyddiau eraill hefyd lle roedd angen. Roedd gwifrau copr mân yn ategu neu'n glynu'r teimlyddion a'r tegyll main wrth y brif gorff, ac roedd papur lliw yn dangos y strwythurau mewnol. Defnyddiodd y modelwyr gregyn malwod go iawn mewn ambell i ddarn, a glynu cyrff gwydr yr anifeiliaid atynt.

Daeth y gwaith o gynhyrchu'r anifeiliaid gwydr i ben ym 1890 pan cawsant gontract i gyflenwi modelau o blanhigion ar gyfer Amgueddfa Swoleg Cymharol Havard yn yr Unol Daleithiau.

Bu farw Leopold yn saithdeg tri oed ym 1895. Parhaodd Rudolf i weithio ar ei ben ei hun nes iddo ymddeol ym 1936. Bu farw dair blynedd yn ddiweddarach yn wythdeg dau oed. Erbyn hynny, roedd y cwmni wedi creu 847 o fodelau maint go iawn o blanhigion a dros 3,000 o flodau a chroesdoriadau anatomegol ar raddfa fawr.

Mae rhai o'r modelau o blanhigion sy'n cael eu harddangos yn Amgueddfa Fotanegol Prifysgol Harvard hyd heddiw, gan ddenu dros 100,000 o ymwelwyr y flwyddyn. Yn anffodus, mae llawer o'r anifeiliaid gwydr wedi cael eu colli neu eu torri dros y blynyddoedd.

Daeth ein casgliad modelau gwydr i'r Amgueddfa mewn dwy ran. Prynodd hen Amgueddfa Dinas Caerdydd 138 o fodelau Blaschka ym 1890. Daeth chwedeg dau o fodelau eraill i'r amgueddfa o'r Amgueddfa Wyddoniaeth yn South Kensington, Llundain, ym 1927. Mae'r enghreifftiau'n amrywio o'r ffurfiau crand cynnar, i enghreifftiau mwy gwyddonol manwl o slefrod môr a milflodau.

Leopold Blaschka, tua 1895. Delwedd trwy garedigrwydd Yr Amgueddfa Fotanegol, Prifysgol Harvard, Cambridge, MA.

Rudolf Blaschka, tua 1895. Delwedd trwy garedigrwydd Yr Amgueddfa Fotanegol, Prifysgol Harvard, Cambridge, MA.

Llun ffynhonnell o'r model o Gragen Bedr Bapur (Argonata argo).

Model o'r Gragen Bedr Bapur wedi torri.

Y model o Gragen Bedr Bapur ar ôl y gwaith cadwraeth.

Mae gan Amgueddfa Cymru tua 200 o fodelau gwydr manwl hyfryd o greaduriaid môr o waith Leopold a Rudolf Blaschka. Gwnaed yr eitemau manwl a bregus hyn yn ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg ac maent wedi cael eu harddangos yn agored am flynyddoedd a'u storio dan amodau gwael, gan achosi difrod iddynt a'u gadael yn frwnt.

Campweithiau unigryw

Datblygwyd y portreadau gwydr prydferth hyn o anifeiliaid y môr yn wreiddiol fel modelau addysgol. I ni heddiw, maen nhw'n gampweithiau celf unigryw a phwysig.

Mae gofalu am fodelau Blaschka'n frith o anawsterau. Oherwydd eu hoedran a'u cymhlethrwydd, mae angen gofal mawr wrth lanhau neu drwsio'r modelau. Rhaid clirio gwerth degawdau o faw, a chywiro difrod o waith trwsio cynharach heb niweidio na newid y model gwreiddiol.

Y cam cyntaf mewn unrhyw broject cadwraeth yw deall beth mae'r darn yn ei gynrychioli, wedyn rhaid deall sut cafodd ei wneud. Cymysgedd cymhleth o wydr, paent a chaenau gweog sydd ym modelau Blaschka, a chawsant eu creu'n arbennig i ddangos gweadedd a lliwiau'r anifeiliaid byw.

Clirio gwerth degawdau o faw

Y peth cyntaf i'w wneud yw dod o hyd i ffordd briodol o lanhau'r modelau, wedyn rhaid datblygu ffyrdd o gywiro gwaith trwsio blaenorol. Yn olaf, rhaid trwsio'r modelau lle bo angen.

Roedd y modelau'n anodd iawn i'w glanhau. Roedd paent wedi ei ychwanegu at lawer o'r sbesimenau i ychwanegu gwead a lliw. Roedd llwch wedi cronni ar y rhain dros y blynyddoedd, ac roedd hi'n anodd ei glirio.

Cafodd nifer o doddyddion a hylifau glanhau eu profi'n ofalus. Er bod dŵr (â glanedydd anionig) yn effeithiol wrth gael gwared ar y baw, roedd y paent ar y wyneb yn doddadwy ac mewn perygl o gael ei olchi i ffwrdd. Yn y pen-draw, canfuwyd bod gwirod gwyn yn cael gwared ar y baw heb niweidio'r paent gwreiddiol.

Cywiro hen waith trwsio

Roedd llawer o'r sbesimenau, yn enwedig y seffalopodau, wedi cael eu torri a'u trwsio dro ar ôl tro dros amser. Mae llawer o'r gwaith trwsio wedi afliwio neu'n dechrau dadfeilio. Roedd rhai darnau, tentaclau er enghraifft, wedi cael eu glynu nôl yn y lle anghywir.

Roedd y gwaith trwsio hynaf yn tueddu i ddefnyddio glud anifeiliaid oedd yn meddalu'n rhwydd mewn dŵr, ond roedd angen gofal mawr lle roedd paent ar wyneb y darn am ei fod yn toddi mewn dŵr. Roedd aseton yn toddi mathau eraill o lud. Ar ôl cael gwared ar yr hen lud, roedd angen rhoi'r modelau nôl at ei gilydd.

Ail-drwsio'n gywir

Roedd y gwydr a wnaed i wneud y rhan fwyaf o'r modelau'n denau ac yn fregus dros ben. Roedd rhai o'r darnau wedi eu chwalu'n ddarnau di-ri, a'r darnau wedi eu glynu nôl yn y llefydd anghywir ar ryw adeg yn y gorffennol.

Yn gyntaf, roedd angen sicrhau bod modd dadwneud y gwaith trwsio newydd yn y dyfodol. Cafodd glud resin epocsi eu diystyru yn gyflym am eu bod mor gryf, am nad oedd modd dadwneud y gwaith ac oherwydd problemau sefydlogrwydd tymor hir. Dewiswyd y cyfnerthydd, Paraloid B-72TM, am ei fod yn ddeunydd sefydlog, ac am fod modd dadwneud y gwaith a chael gwared arno os oes angen. Mae'n ddeunydd trwsio gwan hefyd a fydd yn torri cyn y gwydr, gan leihau'r posibilrwydd o achosi difrod pellach i'r modelau. Mae modd gweld y deunydd mewn rhai math o olau hefyd, sy'n golygu y bydd modd i guraduron y casgliad yn y dyfodol weld y gwaith cadwraeth a wnaed.

Datblygwyd y gwaith cadwraeth i wella ymddangosiad a chyflawnder y modelau, heb newid rhagor ar y strwythur gwreiddiol. Mae modelau gwydr Blaschka'n gasgliad pwysig sy'n dal i gael ei ddefnyddio heddiw. Bydd y gwaith a wnaed ar y casgliad yn helpu i sicrhau ei fod yn cael ei gadw i'w fwynhau gan genedlaethau'r dyfodol.

Tua diwedd y 19eg ganrif, bu Leopola Blaschka (1822-1895) a'i fab Rudolf (1857-1929) yn gwneud modelau gwydr cywrain o greaduriaid hynod y môr ar gyfer amgueddfeydd byd natur ac acwaria ym mhedwar ban byd.

Galwyd eu gwaith yn: "rhyfeddod celfyddydol ym maes gwyddoniaeth a rhyfeddod gwyddonol ym maes celfydyd."

Hyd yn oed heddiw, mae gwaith y Blaschkas yn ymddangos yn eithriadol o gyfoes a hwythau'n croesi'r ffiniau rhwng dylunio, crefft, celfyddyd a diwydiant.

Cliciwch ar y mân-luniau isod i weld lluniau mwy o rai o'r modelau gwydr nodedig hyn a gedwir yn y Amgueddfa Cymru.

Gyda marwolaeth Joan Morgan ym Mangor ym 1998, daeth bywyd hynod ym maes entomoleg [astudio pryfed] i ben. Yn sgil hyn, daeth casgliad anferth o dros 50,000 o sbesimenau i'r amgueddfa genedlaethol.

Mike Wilson, pennaeth entomoleg yr Amgueddfa yn astudio casgliad Bangor

Yn sgil newidiadau ym mhrifysgolion Prydain dros y 30 mlynedd ddiwethaf, mae nifer o gasgliadau dysg wedi eu chwalu neu eu diddymu.

Cafodd rhai o gasgliadau dysg y prifysgolion eu cronni dros gyfnod o flynyddoedd gan unigolion ymroddgar â diddordeb mewn ymchwilio a dysgu.

Gyda marwolaeth Joan Morgan ym Mangor ym 1998, daeth bywyd hynod ym maes entomoleg [astudio pryfed] i ben. Yn sgil hyn, daeth casgliad anferth o dros 50,000 o sbesimenau i'r amgueddfa genedlaethol.

Joan Morgan

Symudodd Joan Morgan i Fangor ym 1953 gan fynd yn ddarlithydd amser llawn yng Ngholeg Prifysgol y ddinas. Bu'n weithwraig maes brwdfrydig am dros 40 mlynedd, gan gasglu miloedd o sbesimenau, o'r gogledd yn arbennig, ar gyfer y brifysgol.

Nid oes modd gor-bwysleisio pwysigrwydd y casgliad. Mae'n darparu tystiolaeth o nifer o sbesimenau o wahanol leoliadau, yn ogystal â deunydd cyfeirio a rhyw 60,000 o gofnodion ar gardiau.

Parhaodd i gynnal y casgliad ar ôl ymddeol. Yn dilyn ei marwolaeth, cytunodd y coleg y dylid trosglwyddo'r casgliad i'r Amgueddfa.

Mae'r casgliad yn cynnwys tua 50,000 o sbesimenau, o Brydain yn bennaf. Mae'n cynnwys pob grŵp o bryfed, yn ogystal â chynrychiolaeth wych o sbesimenau o'r gogledd.

Ar ôl cyfnod cwarantîn mewn rhewgell, llwyddwyd i gyfuno sbesimenau â chasgliadau entomoleg yr Amgueddfa. Drwy hyn bu modd i'r Amgueddfa greu casgliad pryfed Cymreig pwysicaf Prydain. Mae'n adnodd gwerthfawr ar gyfer ymchwil gwyddonwyr ledled y byd.

Sbesimenau dros gan mlwydd oed wedi'u cadw mewn hylif, a ffynhonnell bosib i astudiaethau DNA.

Y Blaidd Tasmaniaidd, sydd wedi diflannu.
Defnyddiwyd DNA a dynnwyd o groen y sbesimenau yn yr Amgueddfa i astudio'r berthynas rhwng y Blaidd Tasmaniaidd ag anifeiliaid bolgodog eraill.

Mae casgliadau pryfed hanesyddol yn ffynhonnell werthfawr ar gyfer astudiaethau genetig y dyfodol.

Mae'r argyfwng cynyddol ym mioamrywiaeth y byd wedi creu gofynion newydd i'r casgliadau biolegol sydd gan ein hamgueddfeydd. Hefyd, mae technegau modern yn ein galluogi i edrych ar ein casgliadau mewn ffyrdd newydd megis dadansoddi DNA (Deoxyribonucleic acid). Mae bellach yn bosib echdynnu a darllen DNA o sbesimenau amgueddfa, ond gall hyn ddibynnu ar y ffordd y maent wedi cael eu storio a'u cadw.

Casgliadau unigryw

Cedwir dros dair miliwn o sbesimenau biolegol yn Amgueddfa Cymru. Wrth i'r pwysau ar ein hamgylchedd naturiol gynyddu, daw'r casgliadau hyn yn adnodd pwysicach o hyd. Mae nifer o'r sbesimenau sy'n cael eu casglu bellach naill ai yn ddiflanedig neu mewn cymaint o berygl fel nad oes modd casglu mwy. Mae nifer o'r sbesimenau hyn yn unigryw ac yn hanfodol wrth ein cynorthwyo i ddeall bioamrywiaeth a newid hinsawdd.

Gall cadw deunydd biolegol fod yn anodd iawn. Mae deunydd biolegol, gan gynnwys DNA, yn dirywio'n gyflym. Mae triniaethau cemegol yn anelu at rwystro'r dirywiad hwn, gan alluogi cadw'r sbesimenau biolegol yn y tymor hir.

Cadwraeth gynnar

Mae cadw sbesimenau amgueddfa yn dyddio yn ôl dros 300 mlynedd. Yn y lle cyntaf sbesimenau sych ac anadweithiol yn unig y gellid eu cadw. Defnyddiwyd alcohol am y tro cyntaf yn yr 17eg Ganrif, cyflwynwyd fformaldehyd (formalin) yn y 19eg Ganrif. Galluogodd y dulliau hyn i ystod eang o sbesimenau gael eu cadw - ond datblygwyd hyn cyn gwybod am DNA.

Gall fod yn anodd iawn cael DNA o sbesimenau a gadwyd gan ddefnyddio formalin. Mae cemegau eraill, megis ethanol (alcohol), yn ddefnyddiol wrth gadw'r sbesimen a'i DNA.

Defnyddio DNA o'r casgliadau

Gellir defnyddio DNA mewn nifer o feysydd astudiaeth, megis gwaith ar esblygiad, adnabod rhywogaethau, ac ecoleg. Mae astudiaethau DNA yn Amgueddfa Cymru yn cynnwys:

• Ymchwilio i falwod Hunter o Ddwyrain Affrica a defnyddio DNA i astudio sut y maent yn perthyn i'w gilydd.
• Mae cregyn gleision perlau dŵr croyw mewn perygl yng Nghymru. Mae ymchwilwyr yr Amgueddfa yn defnyddio DNA i edrych ar eneteg y boblogaeth sydd yn parhau er mwyn cynorthwyo eu cadwraeth.
• Mae Cennau yn agwedd bwysig o fioamrywiaeth, ond yn anodd eu hadnabod. Mae DNA yn cael ei ddefnyddio i helpu i adnabod cennau.

DNA - adnodd bregus

Yn anffodus, gellir difrodi DNA mewn nifer o ffyrdd. Yn dilyn marwolaeth organeb, mae molecylau DNA yn dirywio yn gyflym iawn. Golyga hyn bod cadwraeth gofalus a chyflym y sbesimenau yn angenrheidiol i sicrhau cadwraeth y DNA yn ogystal â'r sbesimen yn gyfan.

Mae'r amgueddfa yn ymchwilio i ddulliau o gadw DNA. Un dull yw storio mewn rhewgelloedd -80°C neu nitrogen hylifol. Mae rhai amgueddfeydd eisoes wedi sefydlu banciau rhew-feinwe, ond mae'r dulliau hyn yn ddrud.

Mae ymchwil parhaus yn ceisio gwella ein dealltwriaeth o effeithiau'r triniaethau hyn, gan ein galluogi i gadw'n sbesimenau DNA yn gyfan ar gyfer y dyfodol