: Gwrthdaro a goresgyniad

Manylyn o Fap Christopher Saxton o Forgannwg, 1578, yn dangos yr arfordir o Oxwich yng Ngŵyr (chwith) i Fargam (dde uchod).

Aur Sbaen a darnau arian Ferdinand ac Isabella (1479-1504). Câi darnau arian yn dwyn eu henwau eu bathu hyd y 1550au, hynny yw, am flynyddoedd lawer wedi iddynt farw.

Talers

: darnau arian mawr, a wnaed o arian, o'r Almaen. Mae'r grŵp hwn yn cynnwys rhai a ryddhawyd gan Etholwyr Sacsoni, Ieirll Stolberg, Langraves o Leuchtenberg a dinasoedd Koln a Herford.

San Vicente

aur o gyfnod Ioan III o Bortiwgal (1527-57); ar y cefn (ochr dde'r llun) ceir portread o'r sant yn cydio mewn palmwydden merthyr a model o long.

Rhanwyr morlywiwr o weddillion yr Ann Francis.

Darnau arian Sbaen, chwiban bosn ac offer morwriaeth - ai gweddillion yw'r rhain o'r Ann Francis, llong yn dyddio o'r 16eg ganrif?

Dros nifer o flynyddoedd, cafwyd hyd i ddarnau arian a gwrthrychau eraill ar draeth Margam ym Morgannwg. Mae nifer ohonynt yn dyddio o gyfnodau cymharol ddiweddar, ond mae llawer iawn o'r darnau arian yn dyddio o ganol yr unfed ganrif ar bymtheg.

Gwnaed y rhan fwyaf o'r darnau hyn o arian: darnau arian Ferdinand ac Isabella o Sbaen, a darnau o nifer o daleithiau'r Ymerodraeth Lân Rufeinig Almaenig. Ceir ambell ddarn arian copor o gyfnod Ioan III o Bortiwgal (1521-57) a hyd yn oed ddau ddarn aur trawiadol - y naill o Sbaen a'r llall o Bortiwgal. Ychwanegwch setiau o ranwyr morlywiwr, pwysau plwm i blymio'r dyfroedd a chwiban bosn a beth sydd gennych chi? Llongddrylliad.

Mae'r rhan fwyaf o'r darnau arian yn dyddio o'r 1530au-1550au: nid oes yr un yn fwy diweddar na 1557 ac, felly, y gred i ddechrau oedd bod y llongddrylliad yn dyddio o'r cyfnod hwn. Gwyddys y cafodd llong Ffrengig ei dryllio yn Rhagfyr 1557, ger Oxwich yng Ngŵyr, 21km (14 milltir) i'r gorllewin o Fargam - ond onid oes llong ddrylliedig addas yn agosach at Fargam?

Wel, gwyddys fod llong ddrylliedig o'r 16eg ganrif ger Margam ond nid un a ddrylliwyd yn 1557. Ar 28 Rhagfyr 1583, aeth yr Ann Francis, y llong ddiweddaraf a'r fwyaf a oedd yn eiddo i'r masnachwr Francis Shaxton o King's Lynn, ar lawr ar draeth Margam.

Ymhen dim o dro ysbeiliwyd y llong gan y trigolion lleol, hyd nes i gynrychiolwyr tirfeddianwyr lleol adfer y drefn a hawlio'r nwyddau iddynt hwy eu hunain. Ymhen amser, daeth Shaxton i wybod am dynged ei long ac wedi achosion cyfreithiol hir llwyddodd i adfeddiannu rhywfaint o'i nwyddau - angorau, canonau, ceblau ac arian.

Fel rheol, mae darnau arian yn dynodi dyddiad llongddrylliad. Felly, pam maent yn awgrymu dyddiad cynharach o lawer yn yr achos hwn? Mae'n bosibl, wrth gwrs, y cafodd rhyw long arall ei dryllio ym Margam yn 1557, er nad oes unrhyw dystiolaeth o'r fath beth ar gael. Ond gwyddys fod yr Ann Francis yn cludo llawer o arian, yr arian a gafwyd, yn ôl pob tebyg, yn dilyn gwerthu llwyth o rawn yn Sbaen a/neu Bortiwgal.

Mewn gwirionedd, bwliwn arian oedd y darnau arian, o fathau oedd wedi'u disodli erbyn hynny, ac o dan amgylchiadau arferol byddant wedi cael eu cludo i'r Bathdy yn Llundain er mwyn eu troi yn arian Prydeinig. Ond aeth y llong ar goll wrth iddi ddychwelyd o'i mordaith ac ni chyrhaeddodd yr arian Fathdy Llundain.

Darllen Cefndir

'Wreck de Mer and dispersed wreck site: the case of the Ann Francis (1583)' gan M. Redknap a E. Besly. Yn Artefacts from Wrecks gan M. Redknap, tt191-208. Cyhoeddwyd gan Oxbow Books (1997).

Prifddinas Cymru

Map John Speed 1610. Mae map Speed o Gaerdydd yn dangos sawl agwedd o ddatblygiad y ddinas, gan gynnwys y rhan fwyaf o'r nodweddion a ddisgrifir yn yr erthygl yma.

Wrth deithio o gwmpas prifddinas Cymru, mae'n hawdd anghofio i sylfeini'r ddinas fodern gael eu gosod sawl canrif yn ôl. Ffurfiwyd calon y ddinas yn y canoloesoedd, ac mae olion y cyfnod i'w gweld hyd heddiw, yn enwedig yng nghyffiniau'r castell.

Mae Caerdydd yn gorwedd yng nghanol tair afon, y Taf, yr El'i a'r Rhymni. Bu'r trigolion cyntaf yn rheoli masnach a symudiad ar hyd yr afonydd hyn, oedd yn golygu bod ganddynt bŵer dros ardal helaeth.

Caerdydd Rufeinig

Castell Caerdydd fel y byddai wedi bod yn y 14eg ganrif. Mae rhan fewnol y banc canoloesol yn dal i sefyll ar dir y castell. Wrth edrych yn ofalus mae'r sylfeini ar gyfer y mur dwyreiniol canoloesol i'w weld o hyd ar ben y banc.

Y bobl gyntaf i fanteisio ar y lleoliad hwn oedd y Rhufeiniaid a sefydlodd gaer yma tua OC55-60. Cafodd y gaer ei hailadeiladu sawl gwaith nes i furiau carreg gymryd lle'r rhai pren ganol i ddiwedd y 3edd ganrif OC. Roedd y gaer anferth yma'n amddiffyn ei thrigolion nes i'r Rhufeiniaid adael Prydain tua OC 350-375.

Rhoddodd muriau carreg y gaer ffynhonnell deunydd adeiladu eithriadol o dda i genedlaethau'r dyfodol. Un peth arall a adawodd y Rhufeiniaid i ni oedd rhwydwaith o ffyrdd oedd yn cysylltu Caerdydd â llefydd cyfagos. Presenoldeb yr olion hyn ar leoliad oedd o werth naturiol eithriadol fu'n gyfrifol am ddenu adeiladwyr canoloesol diweddarach.

Y castell canoloesol

Tŵr Beauchamp, Castell Caerdydd. Adeiladodd Richard Beauchamp, Iarll Warwick, y tŵr yma yn y 15fed ganrif i amddiffyn porth y gorllewin. Roedd y tyllau ar ben y tŵr yn gadael i'r milwyr ollwng cerrig neu dân ar ben unrhyw ymosodwyr. Ychwanegwyd y meindwr anghyffredin yn y 19eg ganrif.

Heddiw, mae olion Rhufeinig Caerdydd ar goll i raddau helaeth o dan y castell canoloesol. Daw gwreiddiau'r castell o ddiwedd y 11eg ganrif, adeg goresgyniad y Normaniaid ym Morgannwg. Dechreuodd Wiliam Goncwerwr y gwaith ar ôl dychwelyd o Dyddewi yn Sir Benfro ym 1081. Mae arysgrif ar ddarn arian a ffeindiwyd o fewn muriau'r castell yn cadarnhau hyn, ac yn awgrymu hwyrach bod William wedi sefydlu bathdy yn y castell.

Castell pren oedd ar y safle tan y 12fed ganrif pan adeiladodd Robert Consol, Dug Caerloyw, y castell carreg. Robert adeiladodd waliau gorllewinol a deheuol y Castell hefyd, gan adeiladu ar ben olion muriau'r gaer Rufeinig.

Tua dechrau'r 15fed ganrif, cafodd y castell, y dref a'r maestrefi eu dinistrio gan fyddin Owain Glyndŵr. Roedd y castell yn adfail nes iddo ddod i feddiant Richard Beauchamp, Iarll Warwick, ym 1423. Adnewyddodd Beauchamp yr amddiffynfeydd ac adeiladau'r castell, ac adeiladu'r ystafelloedd gorllewinol a'r tŵr wythochrog, sef tŵr Beauchamp.

Mae rhan helaeth o weddill y castell a'r muriau'n dyddio o'r 19eg ganrif, pan gyflogodd Ardalydd Bute ŵr o'r enw William Burges i adfer, ailwampio ac ailadeiladu'r safle.

Y dref ganoloesol

Mur y castell, Caerdydd.

Adeiladwyd Neuadd Sir Caerdydd y tu fewn i furiau'r castell yn y 14eg neu'r 15fed ganrif. Roedd hi'n dal i gael ei defnyddio fel canolfan weinyddol y dref tan y 17eg ganrif.

Roedd y dref ganoloesol yn ymledu allan o Borth Ddeheuol y castell ar hyd y Stryd Fawr a Heol Eglwys Fair. Mae'n ddiddorol nodi bod y Stryd Fawr yn cyd-redeg â'r porth deheuol Rhufeinig yn hytrach na'r un canoloesol, sy'n awgrymu ei fod yn dyddio o gyfnod cynharach.

Mae'n debyg i'r dref ganoloesol ddatblygu mewn dwy ran. Roedd y rhan gyntaf mewn llecyn cymharol fach rhwng Working Street a Womanby (Hummanbye) Street a daw'r ddau enw o'r hen Norseg. Credir bod 'Hummanbye' yn dod o'r hen air Norseg 'Hundemanby' sy'n golygu 'ardal y bobl estron. Mae'r dystiolaeth yma'n awgrymu bod gwreiddiau ôl-Rufeinig Caerdydd yn rhagddyddio'r goncwest Normanaidd, ond mae angen rhagor o waith cyn y gellir cadarnhau hyn.

Yn ystod ail ran ei datblygiad ehangodd Caerdydd tua'r de eto. Wedyn cafodd ei chau i mewn a'i hamddiffyn gan lan a ffos, wedyn porth garreg yn y dwyrain. Afon Taf oedd yn amddiffyn y dref o'r gorllewin.

Bu'r Taf yn ddylanwad mawr ar siâp Caerdydd ganoloesol. Tan y 1840au, roedd yr afon yn ystumio'n araf tua'r de, o gyfeiriad muriau'r castell. Erbyn 1610, roedd yr afon wedi cyrraedd Hummanbye Street, ac roedd yn dechrau tarfu ar eglwys y Santes Fair. Erbyn dechrau'r 19eg ganrif, roedd yr eglwys wedi cael ei dinistrio'n llwyr, a heddiw dim ond enw'r eglwys sydd ar ôl fel enw stryd.

Dim ond dwy ran o'r muriau canoloesol sydd ar ôl, a'r ddwy i'r dwyrain o furiau'r castell. Mae'r cyntaf yn cynnal gwely blodau wrth ymyl mur y gaer Rufeinig, tra bod y darn mwy ar draws y ffordd y tu ôl i'r siopau. Cafodd rhan helaeth o hen sylfeini'r muriau eu dinistrio gan y canolfannau siopa anferth a lyncodd cymaint o lonydd canoloesol cul y ddinas.

Cafodd maestref gyntaf Caerdydd ei hadeiladu y tu allan i Borth y Dwyrain, Cokkerton Street, sef Heol y Frenhines erbyn heddiw (er bod yr enw Crockerherbtown Lane yn dal i aros yn y lôn gul y tu ôl i Heol y Frenhines). Mae'r enw'n awgrymu mai crochenwyr ('crockers') fyddai'n gweithio yn yr ardal. Roedd hi'n beth doeth cadw'r diwydiant allan o brif ran y dref am nad yw odynau ac adeiladau pren yn cyd-fyw'n hapus iawn!

Crefydd

Mur y dref ganoloesol, Caerdydd. Yn anffodus, dyma'r darn gorau o furiau tref Caerdydd sy'n dal i sefyll. Mae'r mur wedi ei guddio y tu ôl i'r siopau mawr ar Heol y Frenhines.

Mae Eglwys Sant Ioan yn sefyll yng nghanol Caerdydd. Daw gwreiddiau'r eglwys o gyfnod cyn y 13eg ganrif. Mae'r gwaith maen cynharaf sy'n dal i sefyll yn dyddio o'r 13eg ganrif, ac ychwanegwyd y tŵr tua'r 1470au. Cafodd rhan helaeth o'r eglwys y gwelwn ni heddiw ei ailadeiladu yn ystod y 18fed ganrif.

Ar ben deheuol y dref ganoloesol roedd eglwys y Santes Fair, oedd yn gysylltiedig â Phriordy Benedictaidd y Santes Fair a sefydlwyd tua 1171. Cafodd mynachod y Priordy eu galw nôl i'w mam-eglwys, Abaty Tewkesbury, ym 1221, a dinistriwyd popeth ond yr eglwys ym 1607.

I'r dwyrain o'r castell roedd anheddiad y Brodyr Llwydion, ac yn y gorllewin roedd y Brodyr Duon. Sefydlwyd y ddau tua 1256-80. Bu'r mynachod yn rhan bwysig o fywyd Caerdydd tan y 1530au pan ddiddymodd Harri VIII eu mynachlogydd. Erbyn 1610, roedd o leiaf un o adeiladau'r Brodyr Duon yn adfail, a throwyd adeilad y Brodyr Llwydion yn blasty fel cartref teulu'r Herbert. Goroesodd adfeilion y plasty tan yr 20fed ganrif pan gawsant eu dymchwel i wneud lle ar gyfer maes parcio aml lawr a bloc swyddfeydd.

Darllen Cefndir

Olion Tŷ'r Brodyr Duon, Caerdydd, yng Nghae Cooper wrth ymyl y castell.

'Cardiff Castle excavations, 1974-1981' gan Peter Webster. Yn Morgannwg, cyf. 25, t201-11 (1981).

Cardiff Castle: its history and architecture by J. P. Grant. Cyhoeddwyd gan William Lewis (1923).

Medieval Town Plans gan B. P. Hindle. Cyhoeddwyd gan Shire Archaeology (1990).

The Cardiff Story. A history of the city from its earliest times to the present gan Dennis Morgan. Cyhoeddwyd gan Brown and Sons (1991). 

Concwest Cymru

Saif Castell Cydweli ar gefnen amlwg uwchlaw'r Gwendraeth Fach. Codwyd y porthdy deheuol (i'r chwith) rhwng 1390 a 1402, a gwnaed newidiadau mawr iddo rhwng 1408 a 1422. Mae'r rhan fwyaf o'r llenfur a welir yma yn dyddio o'r cyfnod rhwng 1270 ac thua 1300. [Llun: Cadw (Hawlfraint y Goron)].

Efallai mai cestyll yw nodweddion amlycaf y goncwest Eingl-Normanaidd yng Nghymru ac mae Castell Cydweli ymhlith y gwychaf ohonynt.

Dechreuwyd codi Castell Cydweli yn fuan wedi i'r Brenin Harri I roi tiroedd Cydweli i'r Esgob Roger o Gaersallog ym 1106. Yn y lle cyntaf, roedd ar ffurf clawdd pridd a phalisâd pren oedd yn cynnwys un neu fwy o byrth. Y tu fewn iddo, safai adeiladau domestig pren ac efallai neuadd a godwyd o gerrig.

Roedd y castell yn un o nifer a godwyd gan y Normaniaid i sefydlu eu rheolaeth dros dywysogaeth y Deheubarth yn ne-orllewin Cymru. Safai mewn man lle gellid rheoli llongau'r glannau yn ogystal ag amddiffyn afon bwysig y Gwendraeth Fach.

Tywysogion Cymru ac arglwyddi Normanaidd

Ymosodiad ar dref a chastell Cydweli yn ystod gwrthryfel Owain Glyndŵr ym 1403.

Drwy gydol y ddeuddegfed ganrif roedd Cydweli yn destun ymrafaelion rhwng tywysogion Cymru ac arglwyddi Normanaidd, yn enwedig ym 1136 pan laddwyd y dywysoges Gwenllian mewn brwydr ger y castell.

Mwynhaodd mab Gwenllian, yr Arglwydd Rhys, fwy o lwyddiant yng Nghydweli, gan gipio a dal ei afael ar y castell hyd ei farwolaeth ym 1197 - un o'r ddau gyfnod pan oedd Cydweli yn nwylo'r Cymry. Fodd bynnag, am y rhan fwyaf o'i hanes roedd y castell ym meddiant cadarn yr Eingl-Normaniaid.

Erbyn blynyddoedd cynnar y drydedd ganrif ar ddeg, roedd llenfur cerrig wedi'i godi yn lle'r amddiffynfeydd pren allanol ond gwaith teulu Chaworth, tua diwedd y drydedd ganrif ar ddeg, a drawsffurfiodd y castell, gan roi i'r adeilad bryd a gwedd nid annhebyg i'w ffurf bresennol.

Elwodd Cydweli ar y syniadau diweddaraf am gynllunio cestyll. Mae i'r castell gynllun consentrig, ag un cylch o furiau amddiffynnol o fewn un arall, trefn oedd yn golygu y gellid dal gafael ar y castell hyn yn oed pe bai'r mur allanol yn syrthio. Roedd y mur mewnol yn uwch, hefyd, a ganiatâi i fwa saethwyr ar y muriau allanol a mewnol saethu gyda'i gilydd, gan ychwanegu at eu heffaith.

Owain Glyn Dŵr

Jwg gwin yn dyddio o ddechrau'r bedwaredd ganrif ar ddeg, 25cm (9.8 modfedd) o uchder. Fe'i darganfuwyd yng Nghydweli ac mae'n bosibl y cafodd ei fewnforio'n uniongyrchol o dde-orllewin Ffrainc.

Ym 1403 rhoddwyd amddiffynfeydd y castell ar brawf yn ystod gwrthryfel Owain Glyn Dŵr. Cipiwyd tref Cydweli gan yr ymosodwyr a bu farw llawer o bobl, ond ni lwyddwyd i gipio'r castell a fu dan warchae hyd y gaeaf. Fodd bynnag, bu'r ymosodiad yn ergyd farwol i'r hen dref, a sefydlwyd dan gysgod muriau'r castell, ac ym 1444 fe'i disgrifiwyd fel lle diffaith ac anghyfannedd. Yn ei lle, codwyd tref newydd yr ochr draw i'r afon.

Yn ystod y canrifoedd dilynol, dirywio hefyd a wnaeth y castell a fu gynt yn ffyniannus ac erbyn 1609 roedd yr adeilad, yn ôl un disgrifiad, yn 'greately decayed and rynated'.

Ers y ddeunawfed ganrif mae Cydweli wedi bod yn atyniad poblogaidd i ymwelwyr, yn gyntaf fel adfail pictiwrésg ac yna, diolch i waith Cadw, fel adeilad pwysig sy'n dwyn i gof hanes Cymru, hanes a fu'n gythryblus yn fynych.

Darllen Cefndir

Kidwelly Castle gan J. R. Kenyon. Cyhoeddwyd gan Cadw (2002).

Y cloddiad ar safle Llyn Syfaddan yn 1991. Darganfuwyd y gweolyn yn y gwaddodion siltiog y tu hwnt i'r palisâd derw sydd i'w weld yn y ffos.

Lwmp o weolyn wedi'i ruddo y cafwyd hyd iddo'n gorwedd ar ddarn o bren.

Rhan o'r addurn sydd wedi'i gadw ar wyneb y gweolyn, yn dangos grŵp o adar o fewn ffrâm o winwydd. Yn anffodus, nid oes dim o liw gwreiddiol y gweolyn wedi goroesi, sy'n golygu ei bod hi'n anodd iawn gweld y cynllun heb gymorth. Fe'i nodir yma gan y llinellau gwyng. Arwynebedd y darn yw tua 9cm o uchder wrth 7cm o led (3.5 x 2.8 modfedd).

Efelychiad digidol o liw ar ffotograff o'r gweolyn gwreiddiol.

Ym 1990 ffeindiodd archaeolegwyr oedd yn gweithio ar safle Llyn Syfaddan, ger Aberhonddu, ddarganfyddiad annisgwyl - gweddillion gweolyn, wedi'i addurno'n wych, oedd dros fil o flynyddoedd oed.

Ger glan ogleddol Llyn Syfaddan ceir crannog (ynys o wneuthuriad dyn) a fu'n safle brenhinol a adeiladwyd ar gyfer tywysog Brycheiniog yn y 890au - cyfnod cythryblus yn hanes y dywysogaeth.

Ar y pryd, roedd nifer o dywysogaethau cyfagos yn bygwth Brycheiniog, ac roedd Llan-gors, yn ôl pob golwg, yn noddfa ddiogel. Fodd bynnag, mae cloddiadau a drefnwyd gan Brifysgol Caerdydd ac Amgueddfeydd ac Orielau Cenedlaethol Cymru rhwng 1989 a 1993 wedi dangos mai byrhoedlog fu'r noddfa hon oherwydd fe'i dinistriwyd gan dân yn gynnar yn y ddegfed ganrif.

Roedd y gwaith ger Llan-gors yn canolbwyntio, i raddau helaeth, ar y gwaddodion siltiog dwrlawn sy'n amgylchynu'r crannog. Yn y fan yma y cafwyd hyd i'r gweolyn, wedi'i ruddo'n wael ac yn frau iawn.

O ganlyniad i driniaeth gadwraeth fanwl bu modd gwahanu a glanhau ei haenau niferus, gwaith a ddangosodd bod y lwmp anhrawiadol hwn ymhlith yr enghreifftiau pwysicaf o weolion canoloesol cynnar i'w ddarganfod ym Mhrydain hyd yn hyn.

Y defnydd sy'n sylfaen i'r gweolyn yw lliain mân iawn o wehyddiad plaen. Defnyddiwyd edefion sidan a lliain i addurno rhyw ddwy ran o dair o darn o'r gweolyn sydd ar ôl ag adar a chreaduriaid eraill o fewn fframwaith o winwydd, ac mae'r borderi yn cynnwys patrymau ailadroddus neu lewod.

Mae safon crefftwaith y gweolyn yn dal i fod yn destun rhyfeddod. Mae i'r lliain 23 edau i'r centimetr - cyflawniad gwych o ystyried yr offer oedd ar gael yn ystod y nawfed a'r ddegfed ganrif OC.

Ymddengys fod y gweolyn yn rhan o wisg neu diwnig neu ffrog efallai - mae ganddo hem a dolen ar gyfer gwregys - ond, gwaetha'r modd, nid oes digon wedi goroesi i ddangos ffurf fanwl y dilledyn.

Awgryma'r rhannau sydd wedi treulio nad oedd y dilledyn yn newydd pan gafodd ei golli, a gallwn fod yn sicr fod ei berchennog yn wraig neu'n ŵr o gryn statws oherwydd cafodd y sidan a ddefnyddiwyd i'w addurno ei fewnforio i Brydain, ac mae safon y gwniadwaith yn awgrymu y cafodd ei gynhyrchu mewn gweithdy arbenigol.

Felly, sut collwyd y gweolyn gwych hwn? Ceir cliw yn y Cronicl Eingl-Sacsonaidd ar gyfer OC916, sy'n cofnodi bod byddin Fersiaidd o Loegr wedi dinistrio safle dan yr enw Brecenanmere (Brecknock-mere = Llyn Syfaddan) yn y flwyddyn honno a chipio gwraig y brenin a 33 o bobl eraill.

Ai dyma'r digwyddiad a arweiniodd at losgi Llan-gors a cholli'r gweolyn? Mae'n demtasiwn i gredu hynny.

Darllen Cefndir

'A fine quality insular embroidery from Llangors Crannog, near Brecon' gan H. Granger-Taylor a F. Pritchard. Yn Pattern and purpose in insular art gan M. Redknap, S. Youngs, A. Lane a J. Knight, tt91-99. Cyhoeddwyd gan Oxbow Books (2001).

'Worn by a Welsh Queen?' gan L. Mumford a M. Redknap. Yn Amgueddfa, cyf. 2, tt52-4 (1999).

'The Llangorse textile; approaches to understanding an early medieval masterpiece' gan L. Mumford, H. Prosser a J. Taylor, mewn C. Gillis and M.-L. B. Nosch (eds), Ancient Textiles: Production, Craft and Society, 158-62. Cyhoeddwyd gan Oxbow Books (2007).