Casgliadau ac Ymchwil

Mae'r wythnos hon wedi bod yn un brysur iawn yn Eglwys Teilo Sant, a 'dyn ni wedi cael amser gwych. Dyn ni ddim wedi gorffen eto, a bydd drama Y Gwr Cadarnyn cael ei pherfformio yn iard yr Eglwys yfory. Roedd y gwasanaeth Tuduraidd yn lwyddiant, a daeth pobol o bob pegwn o'r byd i gymryd rhan.

Gwnaethom dair 'fersiwn' o'r gwasanaeth, a ffilmiwyd rhan helaeth ohono. Cadwch lygad ar y blog 'ma - fe fydda i'n rhoi rhan o'r fideo yma i'w weld cyn gynted ag y bo'r modd.

Roedd ddoe yn ddiwrnod arbennig iawn, am i aelodau o'r cyhoedd gymryd rhan yn y gwasanaeth. Daeth rhai o'r ardal ble'r adeiladwyd yr Eglwys yn wreiddiol, ger Pontarddulais. Roedd eraill yn Gatholigion, oedd yn gyfarwydd â rhai rhannau o'r ddefod, ond wedi'u syfrdanu ar ba mor wefreiddiol oedd cymryd rhan, yn enwedig ym mhresenoldeb y murluniau.

Roeddwn i yn fy ngwisg Duduriadd, nid er mwyn creu sioe, ond i weld pa mor gyfforddus y byddai hi i gymryd rhan mewn gwasanaeth Tuduraidd yn y wisg berthnasol (h.y. un â chorset bren ynddi). Roedd o leia 20 munud o benglinio isel (hynny yw, penglinio ar lawr carreg, gyda'ch trwyn mor agos i'r llawr â sy'n bosibl. Ro'n i'n teimlo y byddwn yn ddeall y ddefod yn well petawn i'n cymryd rhan. Roedd yn sioc pan sylwais ei bod lawer yn haws yn y wisg Duduraidd nag yn fy nillad bob dydd. Mae Margery Kempe, dynes a oedd yn addoli yn y 15ed ganrif, yn sôn sut y gallwch greu clustog i benelinio arni gan rowlio blaen eich sgert i fyny. Roedd ychydig yn fwy cyfforddus, ond dwi dal wedi cleisio'n biws!

Yn fuan wedi i'r gwasanaeth ddod i ben, daeth llwyth o bensiynwyr o Dde-ddwyrain Llundain i mewn, a dechrau canu 'We'll keep a welcome in the hillside' yn ddi-rybudd. Roedd yr awyrgylch ddifrifol, dawel wedi'i thrawsnewid yn llwyr - profiad swreal iawn oedd profi'r ddau beth yn olynol. Fe dynnais ffilm fer - efallai y dylwn geisio creu mashupohonynt!

Roedd y gwasanaeth ei hun yn croesawu penydwyr yn ôl i'r Eglwys a'r gymuned. Gweithiodd y clerigwyr, yr academyddion, cantorion, anthropolegwyr a'r curaduron yn galed iawn ar y prosiect, a rwy'n gobeithio iddyn nhw gael boddhad o gymeryd rhan, ac eu bod wedi dysgu cymaint â fi! Byddaf yn cael seibiant bach i ddad-Dudurio (h.y. trip i Ynys y Barri), ac yna'n dechrau trafod y gwahanol bethau y byddwn ni'n gwneud gyda ffilm y gwasanaeth. Oes gennych chi gynnig - beth hoffech chi ei weld?

Byddwn yn cynnal gwasanaeth Lladin Canoloesol yn Eglwys Teilo Sant wythnos nesa.
Mae'r nifer o lefydd sydd ar gael yn fach, felly gaf fi ddechrau gan argymell eich bod yn galw'r swyddfa addysg yn Sain Ffagans ar (029) 20 57 3424 i archebu lle. Bydd y gwasanaeth am 11.00 ar y 24ain o Fehefin.

Hwn fydd y gwasanaeth Lladin cyntaf yn hanes Eglwys Teilo Sant ar y safle hwn. Cyn ei symud o ardal Pontarddulais, byddai'r math hwn o wasanaeth wedi bod yn gyffredin yn oes y Tuduriaid. Mae'r gwasanaeth ei hun ar agor i'r cyhoedd, ond mae'n angenrheidiol eich bod yn bwcio lle. Mae'n cael ei gynnal gan arbenigwyr sy'n dod i'r amgueddfa o bedwar ban byd i gwrdd a thrafod hanes Canoloesol. Y nhw sy'n gweithio gyda llawysgrifau, archaeoleg a phensaernïaeth y cyfnod i greu darlun mwy cyflawn o fywyd tua 500 mlynedd yn ôl. Fe fyddwn ni yn arbrofi gyda'u damcaniaethau, a mae croeso i chi ymuno â ni!

Mewn ffordd, bydd cynnal y gwasanaeth yn ffordd o brofi os ydy'n gwaith ni yn ail-adeiladu Eglwys Teilo Sant yn gywir. Byddwn hefyd yn gallu helpu'r ymchwilwyr i brofi, neu gwrth-brofi, eu damcaniaethau nhw am sut oedd y gwasanaeth yn gweithio. Yn anffodus, does dim Tuduriaid o'r cyfnod ar ben arall y ffôn, felly wrth geisio arbrofion fel hyn y byddwn yn cael darlun cliriach o fywyd pobl yn y Canol Oesoedd. Tan i fi adeiladu peiriant amser, dyma'r peth agosa' gewch chi...

Reit, o'n i angen hynna! Ar ôl treulio'r Pasg yn Eglwys Teilo Sant, roedd cael treulio deuddydd yn yr haul ym Mharis yn siwtio i'r dim. Mi dreuliais i'r rhan fwyaf o'n amser yno mewn amgueddfeydd, am ryw reswm, yn arbennig y Musée Cluny. Ro'n i'n hapus iawn i ail-ymweld â'r lle - mae'r casgliad wedi bod yn ysbrydoliaeth i mi ers blynyddoedd a roeddwn ar ben fy nigon. Mae gan y Cluny (nid y Clooney, sydd yn amgueddfa ddychmygol wahanol iawn) gasgliad heb-ei-ail o wrthrychau canoloesol. Cerfluniau wedi'w dinistrio yn y Diwygiad; gwydr lliw llawn storïau fwy lliwgar fyth; coronnau cywrain; llawysgrifau gwerthfawr: dyma'r math o le sy'n rhoi ias lawr cefn gîcs fel fi.

Roedd awyrgylch debyg yn Eglwys Teilo Sant adeg y Pasg, gydag ymwelwyr yn ymweld (ac ail-ymweld) i brofi'r "teimlad 'na" ac i siarad am bob math o bethe eglwysig. Ro'n i'n rhedeg teithiau tywys ar thema'r Pasg ym 1520: beth fyddai wedi bod yn digwydd yn yr Eglwys, pwy fyddai yno, a sut y byddai'r murluniau a'r cerfluniau yn chwarae rhan bwysig yn yr holl weithgarwch. Daeth dros 800 o bobl i ymuno â'r teithiau - fe ges i'r teimlad eleni mod i wedi gwneud rhywbeth i haeddu'n wy Pasg, am unwaith!

Yn hwyrach yn y gwyliau, dyma droi asgell ddeheuol yr Eglwys yn weithdy bychan, i artistiaid o bob oed gael tro ar beintio'n defnyddio deunyddiau naturiol. Daeth dros 300 egin-Holbein atom i ddefnyddio stensiliau, ocr, pownswyr a phaent wy i greu portread Tuduraidd, gan ddefnyddio'r un technegau ac y gwnaethom ni wrth ail-addurno'r adeilad. Fel y gwelwch ar flog Oriel 1 Sian isod, roedd cyfle i greu ffrâm Duduraidd i arddangos y portread yn ei lawn ogoniant. Dwi'n credu y galla i fentro a dweud bod y weithgaredd wedi bod yn un hwylus iawn, er i mi gael fy ngorchuddio mewn ocr. Erbyn diwedd yr wythnos, ro'n i'n edrych fel petawn i 'di cael anffawd gyda photel o liw-haul ffug.

A finne wedi sgrwbio tu ôl i fy nghlustiau, ac wedi rhoi fy nhrwyn yn ôl ar y maen, mae'r cylch yn troi eto: amgyffred â'r gweithgareddau, ymchwilio, gwerthuso, paratoi ac yna aros, aros, aros i chi bobl hyfryd i'n ffonio i archebu lle! A chan fy mod i'n arfer cloi bob post gyda hysbyseb bach digywilydd: dyma grynodeb o'r gweithgareddau i oedolion y gwelwch chi o gwmpas yr Eglwys yn ystod y misoedd nesaf.

Diwrnod o Gelf i Oedolion dros 50, 6 Mai, sy'n cynnwys gweithdy pigmentau naturiol, cinio a deunyddiau am ddima llawer mwy! Mae'r niferoedd yn gyfyngedig, felly cofiwch alw o flaen llawn i osgoi cael eich siomi.

Gwyddoniaeth a'r Eglwys yn y Canol Oesoedd, 29-31 Mai: sgwrs i bryfocio'r meddwl yn Eglwys Teilo Sant.

Y Gwr Kadarn, 26 Mehefin. Y cyfle cyntaf ers 1640 i weld y chwip o ddrama Gymraeg hon yn cael ei pherfformio yn yr awyr agored.

Nodyn i dynnu sylw at y ffaith fod rhaglen y BBC 'Wales and the History of the World' nawr i'w gweld ar yr iplayer. Ymddangosodd Eglwys Teilo Sant ynddi neithiwr, a gallwch wylio'r bennod yn fan hyn. Bydd ar gael tan y 31ain o Fawrth.

Darn o furlun gwreiddiol, sy'n dangos rhosyn Tuduraidd a gorsedd, o Eglwys Teilo Sant. Hawlfraint CBHC/Coflein.

Mae'r rhaglen wedi ei chyflwyno gan Eddie Butler, ac mae'n rhoi golwg ffres ar beth drafodais yn y blog isod: beth sy'n ein gwneud ni yn 'ni'? Cewch weld uchafbwyntiau diddorol, anghyffredin ac eiconig o'ch casgliadau cenedlaethol yn ystod y rhaglen.

Dwi ddim yn hollol ddi-duedd, ond rhaid i mi ddweud fod yr Eglwys wedi ei ffilmio'n dda iawn, ac roedd yn hwyl gweithio gyda'r tîm. Y tro nesa', fe fyddai'n sicr o ddod a bocs i sefyll arno ar gyfer fy nghyfweliad, gan fod Mr Butler yn enfawr! Gallwch weld fy ngwep i (a'r Eglwys) tua 9 munud i mewn i'r rhaglen. Mwynhewch!

Ro'n i'n ymweld â'r llyfrgell yma yn Sain Ffagan, i fachu cwpwl o lyfrau er mwyn paratoi ar gyfer teithiau'r Pasg o amgylch Eglwys Teilo Sant. Taro mewn i 'nghyd-weithiwr wnes i, pan ddigwyddodd rhywbeth wnaeth i'm meddwl grwydro tan i fi gyrraedd y blog 'ma.

Mi ddoth ata i yn dal mewn cyfeirlyfr hen a swmpus, a dweud rhywbeth rhyfedd: "Mae'n real! A ma' fe 'ma!". Wrth roi'r llyfr i lawr, mae'n gadael i'r tudalennau syrthio ar agor. A dyna wnaethon nhw, ac agor ar yr union dudalen 'roedd eisiau ei dangos i mi.

O'r profiad dwi wedi ei gael gyda geiriaduron a hen lawysgrifau, mae tudalennau sy'n syrthio ar agor fel hyn yn bownd o gynnwys rhywbeth diddorol neu anweddus. Mae dod o hyd i dudalen yn y modd hwn yn gwneud i mi feddwl am yr holl bobl sydd wedi bod yn darllen yr union dudalen o fy mlaen. Dwi'n teimlo fel fy mod yn ymuno â chlwb cudd, lle mae cenedlaethau o ddarllenwyr wedi chwilota am yr un peth, a'i ddarllen yn ofalus. Roedd gan fy hen athro hanes celf stori am lawysgrifau Beiblaidd o'r canol oesoedd, oedd wedi'u copïo a'u defnyddio gan fynachod. Bron yn ddi-ffael, mae'r llawysgrifau hyn yn agor ar un dudalen arbennig: ble bydd Bathsheba yn cael ei disgrifio yn mynd i'r bath. Yn lwcus, doedd dim byd mor fasweddus i'w ganfod y tro hwn - ond sioc gefais i yr un fath:

Mae bron yn apocryffa: cofnod yr Enyclopaedia Britannica am Gymru: 'Wales, See England'. Roedd e'n bodoli! Roeddwn i wedi hen arfer defnyddio'r frawddeg fel idiom, i'w rwgnach o dan fy ngwynt pan fydd Jeremy Clarkson yn defnyddio 'us'; pan fydd map corfforaethol yn hepgor Ynys Môn, ac yn fwyaf diweddar, pan ddefnyddiodd Google lun un o gestyll y Brenin Edward i dathlu dydd Gwyl Dewi. Mae'n dipyn sylweddol o hanes i'w wasgu i mewn i gyn lleied o eiriau.

Fy ymateb i yw hynny, wrth gwrs. Bydd trafodaethau am Gymreictod, Prydeindod ac amryw o '-tods' eraill yn parhau tra bo pobl ar yr ynys yma, a rhai o gorneli llai goleuedig y rhyngrwyd yn ogystal. Beth bynnag yw'ch barn chi, swyddogaeth amgueddfa yw gwneud cofnod ohono, o dro i dro, i gadw llygad ar beth sy'n ein gwneud ni yn 'ni'.

Mi alwais heibio'r fersiwn ddiwygiedig o Encyclopaedia Britannica, gan obeithio dod â'r blog hwn i ben gyda dyfyniad bach diddorol. Ro'n i wedi gobeithio gallu crybwyll hyder a phroffil y wlad yn fyd-eang, a gorffen ar rhyw nodyn positif. Yn anffodus, yn ôl britannica.com (fel y gelwir y gyfrol nawr), 'constituent unit' yw Cymru heddiw. Rhaid cyfaddau i mi gael fy siomi. Mae'n rhyfedd gweld, 150 mlynedd ar ôl i'r frawddeg "Wales: see England" gael ei chyhoeddi, ac ar drothwy trosglwyddo pŵerau newydd i Lywodraeth y Cynulliad, nad yw 'Gwlad' yn llawn ddisgrifio'r hyn a wêl rhai, pan fyddan nhw'n edrych ar Gymru.