Casgliadau ac Ymchwil

Mae cymaint yn digwydd yfory ar safle Sain Ffagan: Amgueddfa Werin Cymru, fy mod am eu casglu at ei gilydd yma i chi! Mae mynediad i'r amgueddfa'n rhad ac am ddim, a dydyn ni ddim yn codi tâl am ein gweithgareddau: bydd raid i chi chwilota am newid i dalu am y parcio, fodd bynnag (£3.50). Yn well fyth, gallwch ddilyn y llwybr beic i Dyllgoed, ac yna dilyn y rheilffordd, neu ddal bws 320 yng ngorsaf Caerdydd Canolog, fydd yn dod â chi'n syth at y drws ffrynt.

Fel arfer, bydd crefftwyr yn gweithio ar y safle. Yfory, bydd y ddau 'Eraint (Geraint y Melinydd a Geraint y Clociswr) yn gweithio ar y safle, yn arddangos sgiliau traddodiadol. Gallwch brynnu bag o flawd y Felin Bompren i fynd adre gyda chi (dwi'n clywed ei fod yn neud torth cwrw-melyn flasus iawn). Mae'n Clocsiwr hefyd yn hapus i'ch mesur ar gyfer pâr o esgidiau traddodiadol - mae hydnoed yn eu cynnig mewn nifer o liwiau mwy modern, hefyd!

Cewch weld y tîm amaethyddol wrthi ar y safle, yn bwydo'r moch am 3.30 yn Ffermdy Llwyn yr Eos. Yn ogystal â hyn i gyd, mae gweithgareddau arbennig ar gyfer pob math o ddiddordebau gennym ni hefyd:

Dathlu Diwrnod Teilo (10-1, 2-3) yn Eglwys Teilo Sant. Fe fydda i yn storïo, yn defnyddio ein cerfiad arbennig o hanes bywyd Teilo. Gallwch weld y cerfiad o flaen llaw yma, os hoffech chi. Fe fydda i'n gwneud fy ngore i ateb eich cwestiynau am furluniau, yr adeilad, chwaraeon Tuduraidd, neu unrhywbeth arall sy'n eich diddori.

Short Stories, Poems and Songs(2-3) yn Oriel 1, gyda'r awdur Paul Burston. Rydym am nodi lawnsiad Mis Hanes Hoyw, Lesbaidd, Deurywiol (LBGT) a Thrawsrywiol am y tro cyntaf yma yn Amgueddfa Cymru I ddathlu, bydd perfformiadau, darlleniadau a sgwrsio i ymchwilio a dathlu bywyd pobl LBGT yng Nghymru heddiw, a'u hanes. Bydd Dresel y Gymuned hefyd yn arddangos gwrthrychau gan y grwp cymorth Gay Ammanford.

Felly, rhywbeth i blesio pawb, gobeithio. Diwrnod prysur arall ym mywyd Sain Ffagan - gobeithio y gwelwn ni chi yno!

Mae tro ar fyd wedi bod ers i mi ysgrifennu atoch o Eglwys Teilo Sant y tro diwethaf. Mae pethe wedi bod yn mynd yn eu blaen yn dawel bach yno, ac mae ymwelwyr o dros y byd yn grwn yn parhau i ddod i ymweld â'r tlws lliwgar yng nghoedwig Sain Ffagan.

Amser, felly, i roi hysbys bach ichi am beth sydd gennym ni ar y gweill ar gyfer 2011! Mae rhaglen flwyddyn gron gennym sy'n ymchwilio hanes 1500-1700 mewn ffordd unigryw a hwylus. Bydd arddangosfeydd byw, gwethgareddau a pherfformiadau yn dod â chyfnod y Tuduriaid, Stiwartiaid a'r Rhyfel Cartref yn fyw fel erioed o'r blaen.

Mi gyfeiriaf chi, felly, i dudalen ddigwyddiadau'r amgueddfa, lle cewch ragor o wybodaeth am ein digwyddiadau. Bydd pob digwyddiad yn rhad ac am ddim, a bydd rhan helaeth ohonynt yn rhan o'n prosiect Creu Hanes.

'Dyn ni wedi bod yn brysur yn gweithio ar arddangosfa arbennig i gyd-fynd â'r thema Creu Hanes. Bydd adeiladau hanesyddol y safle'n troi'n gefndir lliwgar ac addas i hanes byw o'r cyfnod 1500-1700. Bydd rhai o berfformwyr ac ymchwilwyr gorau'r DU yn ymuno â ni i roi bywyd a phersonoliaeth i'r hen lawysgrifau hanesyddol.

Fe rannaf restr llawn o'r digwyddiadau â chi maes o law. Yn y cyfamser, dyma flas o beth fydd yn digwydd. Mae'r llun ar ben y dudalen yn dangos y Tudor Group, fydd yn byw yn nhŷ-hir Hendre'r Ywydd, ac yn dathlu'r Pasg o amgylch Eglwys Teilos Sant. Oddi tanynt, mae llun o fois Brwydr Towton a'u cyfaill, fydd yn cymryd rhan mewn gŵyl ddrewllyd, waedlyd ac afiach i blant o'r enw Anrhefn! Ar hyd y flwyddyn, bydd sioe ffasiwn Duduraidd, coginio Canoloesol, cosbau oes y Tuduriaid, a llawer mwy, i'w gweld ar y safle. Mi wnai gloi drwy ddweud bod rhywbeth arbennig iawn am ddigwydd yma yn Sain Ffagan dros yr haf - rhywbeth at ddant pob un sy'n licio brwydrau a chwffio trwy hanes! Cadwch lygad ar y blog a mi wnai roi gwybod ichi yn y dyfodol agos.

One of the most popular displays at the National Roman Legion Museum is a stone coffin that contains the skeleton of a Roman man. The coffin also contains the remains of grave goods that he would need for their next life, including the base of a shale bowl and fragments of a glass perfume or ointment bottle.

Step 17

Now we turn our attention to the coffin lid.

Like the base it was broken by the digger. Here it is with all the fragments lined up ready to be joined. Some areas are missing, but the gaps will allow people to see inside the coffin when it is put back on display.

Step 18

The top of the lid looks so uneven and eroded because acid rain soaked into the soil has dissolved the limestone. This process eventually leads to the formation of limestone caves in nature. Solution holes, the start of mini 'caves', can be seen in the lid.

Step 19

Adhesive alone may not be strong enough to keep the heavy fragments of stone together.

To help strengthen the bond, metal rods will be inserted across the join. Holes have to be drilled into the broken edges of the stone. This is a tense moment as any mistakes could cause further damage.

The stone could split or flake; we just don't know how it will react to the drilling!

Step 20

Thankfully all goes well and the drill makes light work of the task.

That pile of stone dust will also come in useful; we can mix it with the glue to help secure the rods.

Step 21

Another hole now has to be drilled in the edge of the adjoining fragment; this must match up perfectly to allow the rod to fit across the break.

First stage is to dab paint thickly around the freshly drilled hole.

Step 22

The fragment is then placed in position and pressure applied.

This has to be done quickly before the paint blobs dry, but also with care as we don't want paint smeared everywhere

Step 23

Success!

The paint has left a good imprint on the other fragment, so we know where to drill the second hole to fit the rod.

Step 24

The metal rods now have to be cut to the right length, about 7cm.

This was harder than we thought as the stainless steel is very tough. We had to stop several times as the blade kept heating up.

Only 6 more to go!

Step 25

With the metal rods in place within the join and epoxy glue applied, the two pieces are brought together.

Care is taken to align the edges before the two sections are held in place and the adhesive allowed to set.

Step 26

All stuck together now.

Hopefully the metal dowels will give the extra strength required, especially as we have to move the lid from the workshop in the basement to the gallery upstairs, where at last it can be reunited with its base.

Unfortunately we have no lift....any ideas!

Step 27

The only option is good old fashioned man power just like the Romans!

Here some of the team (our modern day Roman slaves) take a well deserved break after bringing one of the coffin lid fragments up the stairs.

Step 28

Before the lid is put in place the skeleton has to be laid out again. Being careful to get it right!

Unfortunately one item will be missing for a while and that's the skull. This is needed for analysis as we try and find out more about the man buried in the coffin 1800 years ago.

Step 29

Once everything is in place a new Perspex cover can be installed to support the stone fragments of the lid.

The Perspex is only 1cm thick so hopefully it will be robust enough to take the weight of the solid Bath stone blocks.

Step 30

Now the tricky task of installing the lid begins.

Thankfully all goes well and the Perspex proves strong enough to take the weight.

At last, 15 years since its discovery, the lid is once more back where it belongs, on top of the coffin.

Although the lid partially obscures the contents of the coffin, new lights will be installed to help illuminate the interior.

Step 31

The first phase of the redisplay is now complete, so in the second phase we turn our attention to the Skull.

Follow the blog as we attempt to learn more about the man buried in the coffin.

Where did he grow up and what did he look like?

Post clou i roi gwybod ichi fod ein hail-berfformiad (re-enactment yn ôl geiriadur Bruce!) o wasanaeth Cristnogol Tuduraidd ar-lein.

Arweinwyd y prosiect gan Ganolfan Ymchwil i Gerddoriaeth Gynnar yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Bangor, a Phrifysgol Exeter. Roedd yn gyfle i weld os allwn ni heddiw geisio dilyn ôl troed addolwyr yng Nghymru, dros 500 mlynedd yn ôl. Roedd gennym gymaint o ddiddordeb yn y cwestiynau a'r problemau a godwyd ag yr oedd gennym mewn profi theorïau ynglŷn â sut oedd Cristnogion yn addoli yng Ngymru yn oes y Tuduriaid. 'Dyn ni'n gobeithio y byddwch chi'n ei fwynhau:

Gallwch gael mwy o wybodaeth am y prosiect yma.

Un o'r arddangosfeydd mwyaf poblogaidd yn Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru yw'r arch garreg sy'n dal sgerbwd gŵr Rhufeinig. Mae'r arch hefyd yn dal gweddillion nwyddau claddu fyddai'n ddefnyddiol iddo yn y bywyd nesaf, yn cynnwys gwaelod dysgl siâl a darnau o botel wydr fyddai'n dal persawr neu eli.

Darganfuwyd yr arch ym 1995 ar safle mynwent Rufeinig ychydig y tu allan i Gaerllion. Mae'r fynwent bellach yn rhan o Gampws Caerllion Prifysgol Cymru Casnewydd. Mae wedi cael ei harddangos yn Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru ers 2002, ond yn Haf 2010 dechreuwyd ar y gwaith o ailarddangos yr arch mewn modd fyddai'n adlewyrchiad gwell o'r gwreiddiol diolch i nawdd Cyfeillion Amgueddfa Cymru.

Mae'r arch wedi'i gwneud o flocyn solet o garreg Faddon ac yn dyddio o tua 200OC. Gan ei bod oddeutu 1800 mlwydd oed ni fyddai'r arch yn medru dal pwysau y caead gwreiddiol sydd mewn dau ddarn mawr. Mae ochrau a gwaelod yr arch yn cael eu hatgyfnerthu a bydd y caead yn gorwedd ar orchudd Persbecs gyda gofod fel eich bod yn gallu gweld y sgerbwd oddi mewn.

Bydd gwaith pellach yn cael ei wneud i ganfod mwy am ein gŵr Rhufeinig oedd oddeutu 40 mlwydd oed pan fu farw. Diolch i nawdd yr Ymddiriedolaeth Ymchwil Rufeinig, caiff dadansoddiad Isotop ei gynnal ar ei ddannedd a ddylai ddangos ble cafodd ei fagu a pa fath o fwyd a fwytai. Byddwn hefyd yn ceisio ailadeiladu ei wyneb fel y gallwn beintio portread ohono gan ddefnyddio'r un technegau a deunyddiau a ddefnyddid gan y Rhufeiniaid.

Dilynwch y gwaith wrth iddo fynd rhagddo yn ystod y flwyddyn nesaf.

Ein nod yw cwblhau'r gwaith ailarddangos erbyn diwedd 2011 fel eich bod yn medru dod wyneb yn wyneb â'r gorffennol!

Cam 1

Mae'r arch, y sgerbwd a'r nwyddau claddu, wedi cael eu harddangos ers 2002.

Ers hynny mae wedi dod yn un o arddangosiadau mwyaf poblogaidd yr oriel.

Cam 2

Roedd bylchau yn yr arch yn galluogi i bobl wthio pethau i mewn iddi.

Dyma rai o’r pethau a gafodd eu gadael, dim beth fyddai Rhufeiniwr am ei ddefnyddio yn y byd nesaf debyg iawn.

Cam 3

Gwaith yn dechrau. Rhaid tynnu’r sgerbwd a’r nwyddau bedd yn gyntaf a’u storio’n ofalus.

Tra’u bod o olwg y cyhoedd bydd y sgerbwd yn cael ei brofi ymhellach i ganfod mwy am y gŵr yn yr arch.

Cam 4

Rhaid i bob deunydd modern a ychwanegir i wrthrych allu cael ei waredu. Mae hyn yn ei gwneud yn haws i waredu gwaith cadwraeth heb achosi niwed i’r arteffact gwreiddiol.

Yma, mae mur y gellir ei waredu yn cael ei beintio ar yr arch. Bydd hyn yn gwahanu’r garreg wreiddiol a’r deunydd a ddefnyddir i lenwi’r bylchau a lefelu’r ymyl.

Cam 5

Roedd yn rhaid cyrraedd y mannau mwyaf lletchwith hyd yn oed!

Cam 6

Rhaid i gaead yr arch orffwys ar arwyneb gwastad!

Yn anffodus mae mwyafrif ymyl wreiddiol yr arch wedi erydu, felly gyda chymorth sbwng, tâp â dwy ochr ludiog a chaead gwydr yr arddangosfa wreiddiol, gobeithiwn greu lefel newydd i ymyl yr arch.

Cam 7

Gludwyd haenau o sbwng i’r caead gwydr gwastad. Pan cyrhaeddwyd rhan uchaf yr arch, defnyddiwyd hyn fel y lefel ar gyfer yr ymyl newydd.

Cam 8

Roedd y rhan nesaf yn llawer o hwyl...cymysgu’r deunydd llenwi.

Rhaid i’r deunydd hwn weithio fel pwti a setio’n galed wedi sychu. Mae’n rhaid iddo fod yn ddiogel i’w ddefnyddio yn yr oriel agored hefyd ac yn debyg mewn lliw a gwead i’r garreg Faddon wreiddiol.

Defnyddiwyd cyfuniad o glai sy’n sychu mewn aer, a thywod i atal crebachu ac i roi gwead gwell. Defnyddiwyd paent acrylig i’w liwio ac fel glud naturiol. Roedd y gwaith yma braidd yn anniben ac fe gymrodd hi beth amser i gael y gymysgedd yn gywir!

Cam 9

Pan oedd y gymysgedd yn barod llenwyd y bwlch rhwng y sbwng ac ymyl yr arch...

Cam 10

...gan ofalu peidio cael cymysgedd lenwi dros yr arch i gyd.

Cam 11

Mae’n edrych yn dda, gobeithio y bydd yn sychu heb grebachu gormod.

Mae’r lliw braidd yn olau ac nid yw mor euraid a’r garreg Faddon wreiddiol. Credwyd bod y garreg wedi dod o chwarel Rhufeinig i’r de o ddinas hynafol Caerfaddon. Mae’r garreg yn feddal ac yn hawdd i’w cherfio pan yn wlyb, ond yn sychu’n galed.

Cam 12

Arolygu gwaith y diwrnod! Gobeithio y bydd y llenwad yn wastad pan gaiff y gwydr a’r sbwng ei dynnu.

Cam 13

Mae’n rhaid llenwi’r bylchau yn ochr yr arch er mwyn atal pobl rhag cyffwrdd y sgerbwd pan gaiff ei ailarddangos.

Cam 14

Caiff y caead gwydr a’r sbwng eu tynnu gan ddatgelu’r ymyl newydd. Mae’r llenwad wedi sychu’n llawer goleuach na’r disgwyl felly bydd yn rhaid ei beintio er mwyn iddo asio’n well.

Bydd mwyafrif y llenwad yn cael ei guddio gan y caed sy’n ymestyn tu hwnt ac i lawr yr ochrau. Arferai’r ochr hon sy’n gorgyffwrdd orffwys ar gefnen a amgylchynai ymyl uchaf gwaelod yr arch.

Gellir gweld gweddillion y gefnen hon ar ochr dde’r llun ychydig islaw’r llenwad.

Cam 15

Dadorchuddiwyd yr arch gan beiriant cloddio a’i torrodd yn sawl darn. Arbedwyd mwyafrif y darnau, ond cafodd un darn gymaint o niwed fel na ellid arbed y darnau.

Yn hytrach na llenwi’r bwlch i gau’r ochr, penderfynom osod ffenestr arsylwi fel y gallai ymwelwyr byrrach weld y sgerbwd y tu mewn hefyd.

Cam 16

Mae’r arch yn aruthrol o drwm ac ni ellid ei symud o’r oriel yn ddiogel. Roedd yn rhaid i’r gwaith cadwraeth gael ei wneud yn yr oriel allai fod yn sialens ar brydiau.

Os ydych yn ein gweld ni yno yn ystod eich ymweliad, dewch draw i ddweud helo. Byddwn ni’n fwy na pharod i ateb cwestiynau am y project.