Adnabod mwynau yn Amgueddfa Cymru Amanda Valentine a Jana Horak, 7 Rhagfyr 2009 Y peiriant diffreithio â phelydr ecs yn yr Adran Ddaeareg Rhoi pelydr ecs drwy sampl o garreg o'r tarddiant hyd y synhwyrydd Crisial cwarts Graffit Diamwnt Langit Wroewolfeit Un o weithgareddau'r Adran Ddaeareg yn Amgueddfa Cymru yw dogfennu pob mwyn hysbys yng Nghymru. Gellir adnabod mwynau drwy edrych arnynt ond i gadarnhau'n derfynol defnyddiwn broses a elwir yn ddadansoddiad diffreithio â phelydr ecs. Mae'r dechneg hon yn rhoi i ni ôl bys fel petai o fwynau naturiol ac o waith dyn ac mae modd ei gymharu â chronfa ddata o samplau hysbys. Dadansoddiad diffreithio â phelydr ecs Mae'r rhan fwyaf o fwynau'n grisialaidd sy'n golygu eu bod wedi'u gwneud o fframwaith rheolaidd o atomau sy'n creu 'delltwaith crisialaidd' unigryw. Pan aiff pelydrau ecs drwy fwyn mae'r atomau'n peri bod y pelydrau ecs yn cael eu diffreithio neu eu plygu i sawl gwahanol gyfeiriad. Gellir cofnodi patrwm y pelydrau ecs wedyn i gynhyrchu ôl bys. Nid oes gan unrhyw ddau fwyn yr un trefniant o atomau ac felly mae eu holion bysedd (neu batrymau diffreithio delltwaith) yn unigryw. Gellir defnyddio'r patrymau hyn felly i adnabod mwynau. I ddadansoddi sampl fach o fwyn drwy ddefnyddio diffreithio â phelydr ecs mae'n cael ei falu'n bowdwr a'i pheledu â phelydrau ecs. Cofnodir y data fel graff o'r enw diffreithogram sy'n ffurf hwylus i weld y canlyniad. I adnabod y mwyn cymherir y canlyniad â chronfa ddata o batrymau miloedd o fwynau hysbys. Mwynau sy'n edrych yr un ffunud Mae adnabod wrth weld yn bwysig o hyd am ei bod yn bosibl i ddau fwyn gwahanol feddu ar yr un cyfansoddiad cemegol ond i ymddangos yn wahanol iawn. Er enghraifft mae gan ddiamwnt a graffit (ill dau yn garbon pur) yr un cyfansoddiad cemegol ond maent yn amlwg yn wahanol nid o ran golwg yn unig ond hefyd o ran caledwch a ffurf grisial. Ar y llaw arall mae wroewolfeit a langit yn ddau fwyn copor sydd yr un ffunud yn gemegol ac mae'r ddau ohonynt yn ffurfio nodwyddau glas. Fel canlyniad maent yn anodd iawn gwahaniaethu drwy edrych arnynt yn unig. Ond oherwydd bod ganddynt wahanol strwythurau crisialau maent yn cynhyrchu gwahanol batrymau diffreithio ac felly mae dadansoddiad diffreithio â phelydr ecs yn ffordd gyflym a dibynadwy o wahaniaethu rhyngddynt. Nid oes gan rai mwynau strwythur crisial rheolaidd ac felly ni chynhyrchant batrymau diffreithio. 'Mwynau amorffaidd' yw'r enw arnynt ac ni ellir eu hadnabod drwy ddadansoddiad diffreithio â phelydr ecs. Defnyddio dadansoddiad diffreithio â phelydr ecs Mae'r dechneg yn cael ei defnyddio'n eang ym maes daeareg ac mewn ystod o ddisgyblaethau cysylltiedig. Er enghraifft fe'i defnyddir i adnabod mwynau mewn lliwiau arlunwyr a chyfansoddiad rhwd ar wrthrychau archeolegol. Gall cadwraethwyr wedyn benderfynu ar y driniaeth briodol i sbesimenau mewn amgueddfa.
Mae gwaith y cregynegwr mawr wedi cyrraedd y lan Harriet Wood & Jennifer Gallichan, 9 Tachwedd 2009 Mae casgliadau molysgiaid Amgueddfa Cymru o bwys rhyngwladol ac yn cynnwys cannoedd o filoedd o sbesimenau. Yn 2008 cyhoeddwyd y llyfr diffiniol ar waith y casglwr mawr César-Marie-Felix Ancey (1860–1906). Enwodd César-Marie-Felix Ancey lawer o rywogaethau tir a dŵr croyw oedd yn newydd i wyddoniaeth. Daeth cyfran o’i gasgliad i Amgueddfa Cymru ym 1955 fel rhan o gasgliad Melvill-Tomlin. Er 2004 mae staff Amgueddfa Cymru yn ymchwilio i gasgliad Ancey sydd mewn amgueddfeydd ledled y byd ac erbyn hyn mae ganddynt y rhestr ddiweddaraf a mwyaf cynhwysfawr o’i enwau newydd a’i gyhoeddiadau gwyddonol. Mae’n ddefnyddiol iawn i arbenigwyr ac ymchwilwyr dros y byd. César-Marie-Felix Ancey Un o gregynegwyr mawr oes Fictoria oedd César-Marie-Felix Ancey ac roedd ei gyfraniad yn anferth yn ei fywyd byr. Ganed ef ym Marseille, Ffrainc, ar 15 November 1860 ac roedd ganddo ddiddordeb byw ym myd natur o oed cynnar. Creodd ei gasgliad ei hun o gregyn ac wedyn ysgrifennodd a chyhoeddodd sawl papur ar gregynneg. Pan oedd yn 23 oed cafodd ei benodi’n gadwraethydd casgliadau pryfetegol Oberthur yn Rennes (Roazhon) yn Llydaw. Dychwelodd wedyn i Marseille i astudio’r gyfraith, llenyddiaeth a gwyddoniaeth a chafodd ei ddiploma ym 1885. Dwy flynedd wedyn cafodd swydd gyda’r llywodraeth yn Algeria. Ar ôl 13 o flynyddoedd o waith caled cafodd ei ddyrchafu’n weinyddydd dros dro ym Mascara yng ngorllewin Algeria. Cyflawnodd ei holl astudiaethau o folysgiaid yn ei amser hamdden. Sbesimenau o bob man dan haul Diddordeb pennaf Ancey oedd malwod bychain y tir. Drwy gyfnewid a phrynu y casglodd sbesimenau o bob man dan haul. Mae’r Cefnfor Tawel ac Asia yn cael eu cynrychioli’n arbennig o gryf yn ei gasgliad ond mae hefyd yn cynnwys enghreifftiau o Ewrop, Gogledd a De America ac Affrica. Breuddwyd fawr Ancey oedd taith wyddonol i Ynysoedd Cabo Verde neu Dde America ond ni wireddwyd ei ddymuniad am iddo farw o’r dwymyn pan oedd yn 46 oed. Chwalu’r casgliad Ar ôl marwolaeth Ancey aeth ei holl gasgliad at Paul Geret, masnachwr cregyn, a werthodd y cwbl ym 1919 a 1923. Brwydrodd casglwyr preifat mawr yr oes – Tomlin, Dautzenberg, Connolly ac eraill – yn erbyn ei gilydd i gael cyfran o’r casgliad oedd yn cael ei chwalu. Erbyn hyn mae’r rhan fwyaf o sbesimenau Ancey yn Amgueddfa Cymru (Caerdydd: casgliad Melvill-Tomlin), Sefydliad Brenhinol Gwyddorau Naturiol Gwlad Belg (Brwsel: casgliad Dautzenberg), Muséum National d’Histoire Naturelle (Paris), Amgueddfa Bernice P. Bishop (Honolulu) ac Amgueddfa Hanes Natur (Llundain: casgliad Connolly). Teyrnged i gyflawniadau Ancey Ym 1908 lluniwyd rhestr o’i gyhoeddiadau am folysgiaid wedi’i dilyn yn fuan gan restr ar wahân o’r enwau gwyddonol a gyhoeddodd. Gwelwyd o’r ddau gyhoeddiad hyn fod Ancey wedi disgrifio rhyw 550 o enwau gwyddonol mewn 140 o bapurau. Yn anffodus nid oedd yr un o’r ddwy restr hyn yn gyflawn a bu hyn yn ddraenen yn ystlys ymchwilwyr byth ers hynny. Mae staff yn Amgueddfa Cymru erbyn hyn wedi dod o hyd i holl bapurau Ancey ac wedi llunio llyfryddiaeth gynhwysfawr sy’n rhestru 176 o gyhoeddiadau ac ynddynt 756 o enwau gwyddonol newydd. O gribo drwy gasgliad Melvill-Tomlin gwyddom fod rhyw 300 o’r enwau hyn yn codi yn ein casgliadau o sbesimenau gan Ancey a bod gennym deipsbesimenau o 155 ohonynt. Ffrwyth yr ymchwil hon yw The New Molluscan Names of César-Marie-Felix Ancey sef yr ymdriniaeth lawnaf o’i waith erioed. Mae’r gyfrol yn datgelu gwir faint cyfraniad Ancey i wyddoniaeth a chregynneg gan wneud ei gasgliad yn fwy hygyrch i’r gymuned wyddonol ledled y byd.
Trillabedogion trofannol o'r Ynys Las rewedig Lucy McCobb, 5 Awst 2009 Casglu ffosiliau yn yr eira. 1950. Ffoto o'r Ynys Las o'r awyr: Casglwyd y ffosiliau o'r ardal a liwiwyd yn goch. Ffosil o lygad mawr carolinit sef trillabedog a fu'n nofio drwy'r môr agored yn chwilio am fwyd. Mae gan gynffon y trillabedog asidifforws asgwrn cefn trawiadol. Mae casgliad eang yr Amgueddfa o ffosiliau'n cynnwys ffosiliau trillabedog o oes Ordofigaidd (470-490 miliwn o flynyddoedd yn ôl) o'r Ynys Las. Er bod y cyfandir erbyn hyn yn oer a rhewllyd nid felly y bu gynt. Fforwyr Prydain yn y gogledd rhewllyd Mae'r Ynys Las yn lle anodd iawn o ran astudio a chasglu ffosiliau. Mae'r rhan fwyaf ohoni'n aros dan rew drwy gydol y flwyddyn a dim ond ym misoedd yr haf ar yr arfordir mae modd mynd at gerrig brig yn hawdd. Dechreuodd fforwyr deithio i archwilio daeareg yr Ynys Las yn hwyr yn y 19eg ganrif ac maent yn parhau hyd heddiw. Trefnwyd y teithiau hyn gan Arolwg Daearegol yr Ynys Las sydd wedi'i leoli yng Nghopenhagen. Yn y 1990au cyflwynwyd i'r Amgueddfa gasgliad o drillabedogion o'r oes Gambriaidd ac Ordofigaidd o ganol dwyreiniol yr Ynys Las o deithiau 1950-4 gan y Dr John Cowie, gynt o Brifysgol Bryste a chydweithiwr, y Dr Peter Adams. Yr Ynys Las yn crwydro'r byd Heddiw rydym yn gyfarwydd â'r Ynys Las fel lle oer a rhewllyd ond nid felly y bu gynt. Mae'r platiau tectonig sy'n ffurfio lithosffer y ddaear wedi symud drwy gydol hanes. Mae daearegwyr wedi dangos bod yr Ynys Las yn ystod y cyfnod Ordofigaidd yn agos at y cyhydedd. Gyda gogledd America a Sbitsbergen roedd yn ffurfio cyfandir hynafol o'r enw Lawrensia. Ar yr un adeg roedd Cymru yn bell i ffwrdd yn y lledredau deheuol, uchel, claear yn agos i gyfandir anferth Gondwana. Mae ffosiliau'r planhigion o'r moroedd bas Ordofigaidd o gwmpas Lawrensia a Gondwana yn wahanol iawn i'w gilydd ac nid oes yr un rhywogaeth o drillabedog yn gyffredin i'r Ynys Las a Chymru. Ynys Las yn ystod y cyfnod Ordofigaidd yn agos at y cyhydedd Trillabedogion trofannol yn newydd i wyddoniaeth Mae trillabedogion Ordofigaidd yr Ynys Las wedi'u cadw mewn carreg galch a ymgasglodd ar lawr y moroedd twym, bas ac isdrofannol. Mae tua deugain o rywogaethau gwahanol wedi'u hadnabod yn ein casgliad o'r Ynys Las ac mae ambell un yn newydd i wyddoniaeth. Mae ymchwil wedi cadarnhau eu bod yn gyffredin i drillabedogion rhannau eraill o Lawrensia neu'n perthyn iddynt yn agos. Mae nodweddion gwahanol rywogaethau trillabedog yn awgrymu sut roeddynt yn byw. Roedd y rhan fwyaf mwy na thebyg yn ddyfnderol (yn byw ar lawr y môr) ac yn bwyta sborion neu waddodion. Mae gan eraill nodweddion megis llygaid mawr iawn sy'n dangos eu bod yn gefnforol (nofwyr). Roedd y ffurfiau hyn yn eang eu dosbarthiad yn y cefnforoedd Ordofigaidd ac fe'u ceid mewn ardaloedd trofannol eraill ar wahân i Lawrensia.
Gemau a Chrisialau o Gymru 23 Gorffennaf 2009 Mae mwynau wedi chwarae rhan bwysig iawn yn natblygiad economaidd a chymdeithasol Cymru ers yr Oes Efydd . Byth oddi ar y cyfnod hynafol hwnnw, mae brigiadau mwynol a mwyngloddiau wedi cael eu gweithio ledled Cymru, gan y Rhufeiniaid, mynachod Sistersaidd, cymeriadau enwog byd mwyngloddio'r ail ganrif ar bymtheg megis Thomas Bushell, ac yna ymlaen hyd oes aur y diwydiant mwyngloddio metelau yng nghanol y bedwaredd ganrif ar bymtheg, pan aed ati i agor siafftiau neu fwyngloddiau ar frigiad bron pob gwythïen a ffawt y wlad. Ar hyn o bryd mae oddeutu 4,900 o wahanol fathau o fwynau yn cael eu cydnabod yn fyd-eang, ac mae presenoldeb 430 ohonynt wedi'i gadarnhau yng Nghymru. Yma, cyflwynir detholiad o ddelweddau o fwynau a gedwir yn storfeydd Amgueddfa Cymru, gan ganolbwyntio ar rai o'r enghreifftiau mwyaf lliwgar yn y casgliadau. Gemau a Chrisialau Crisial o fflworsbar (17 mm x 12 mm) ac ynddo gylchfâu o liw, o Ferthyr Tudful. Fflworsbar yw un o'r mwynau cyntaf i'w gyfnodi yng Nghymru. Llun: M.P. Cooper. Crisial byrddol, glas o anatas o Danygrisiau, Blaenau Ffestiniog. Llun: D.I. Green. Clwstwr o grisialau prismatig linarit (1.5 mm yw hyd y mwyaf). Mwynglawdd Dolwen, ym Maes Mwynol Canolbarth Cymru. Llun: M.P. Cooper. Clwstwr o grisialau asurfaen, o Chwarel Dôl-hir. © D.I. Green. Crisialau asurfaen ar eu traed eu hunain ar galsit tyllog. Chwarel Dôl-hir. © D.I. Green. Calcanthit o lefel 16 gwrhyd, Gwythïen Carreg-y-doll, Mynydd Parys. Mae crisialau naturiol yn brin iawn, er bod modd cynhyrchu rhai artiffisial yn ddidrafferth. Llun: D.I. Green. Crisialau llafnog o wroewolffeit, hyd at 1 mm o hyd, o Fwynglawdd Eaglebrook. Crisialau langit (hyd at 1 mm o hyd) o lefel-brawf gopr Lodge Park, ger Tre'r-ddôl, ym Maes Mwynol Canolbarth Cymru. Llun: M.P. Cooper. Clystyrau rheiddiol o'r mwyn tyrolit, ynghyd ag asurfaen, mewn calchfaen. Chwarel Dôl-hir. Llun: D.I. Green. Casgliadau sfferaidd mân iawn o schmiederit o Fwynglawdd Llechweddhelyg, Maes Mwynol Canolbarth Cymru. Maes gwelediad 3 mm o led. Llun: D.I. Green. Rhosglymau o serpierit (hyd at 5 mm o hyd) o Fwynglawdd Ystrad Einion ym Maes Mwynol Canolbarth Cymru. Llun: M.P. Cooper. Crisialau hirfain, tebyg i nodwyddau bach, o awricalsit o Chwarel Machen. Crisialau byrddol o'r mwyn botallakit o Gwm Nedd, de Cymru. Llun: T.F. Cotterell. Clwstwr o grisialau defilin (hyd at 0.75 mm ar draws) o gyffiniau'r Bont-ddu, Gwynedd. Llun: M.P. Cooper. Microgrisialau llafnog, gwyrddloyw golau o lawtenthalit, o Fwynglawdd Eaglebrook. © D.I. Green. Clwstwr cywrain o grisialau redgilit o Fwynglawdd Eaglebrook. Llun: D.I. Green. Crisialau brochantit ar ffurf dici-bô, o Fwynglawdd Eaglebrook. Llun: D.I. Green. Crisialau ramsbeckit (1.5 mm) o Fwynglawdd Pen-rhiw. Llun: D.I. Green. Clystyrau o redgilit ynghyd â brochantit, o Fwynglawdd Eaglebrook. Llun: D.I. Green. Crisialau llafnog o'r mwyn brochantit (hyd at 0.5 mm ar draws) o lefel-brawf gopr Lodge Park ym Maes Mwynol Canolbarth Cymru. Llun: M.P. Cooper. Haen werdd o ddeunydd anhysbys ar nodwyddau o'r mwyn milerit, o Fwynglawdd Wyndham Deep. Arferid credu mai morenosit ydoedd ond mae dadansoddiad pelydr-X diweddarach, a wnaed gan Amgueddfa Cymru, wedi methu cadarnhau hynny. Mae ymchwil ddiweddar yn awgrymu mai nicelhecsahydrit yw'r haen werdd. Llun: M.P. Cooper. Crisialau prismatig, gloyw o epidot o Fae Marloes, Sir Benfro. Llun: D.I. Green. Blociau o grisialau enargit ar fflworsbar, o Fynydd Helygain, Sir y Fflint. Llun: T.F. Cotterell. Barytocalsit o Fwynglawdd Mwyndy, Llantrisant. Llun: M.P. Cooper. Crisial melynllwyd, chweochrog, 2.5 mm o hyd o ewaldit o Chwarel Dôl-hir. Mae ewaldit yn fwyn prin iawn. © D.I. Green. Pyrit — crisial ciwbig rhychedig, clasurol (10 mm x 12 mm) mewn llechfaen Cambriaidd o Chwarel y Penrhyn, Bethesda, Gwynedd. Crisialau maen tân (marcasit) ar ffurf olwynion cocos hyd at 10 mm ar draws, o Fwynglawdd Gwynfynydd ym Maes Aur Dolgellau. Crisial melyn o risial trwm (barytes), Mwynglawdd Mwyndy, Llantrisant. Llun: M.P. Cooper. Nodwyddau o goethit, hyd at 4 mm o hyd, o Faes Aur Dolgellau. Llun: M.P. Cooper. Goethit rheiddiol o Fwynglawdd Mwyndy, Llantrisant, Morgannwg Ganol. Llun: M.P. Cooper. Crisial oren (1 mm) o'r mwyn monasit yn gysylltiedig â chwarts, o Fronoleu, ger Pren-teg, Gwynedd. Llun: M.P. Cooper. Crisialau melyn, prismatig o risial trwm (barytes) (hyd at 7 mm o hyd) o Dŷ Peiriant Llwyn-saer, Mwynglawdd Mwyndy. Llun: M.P. Cooper. Crisialau plwm melyn (wlffenit) (hyd at 1 mm o hyd) o Fwynglawdd Elgar. Llun: D.I. Green. Plwm melyn (wlffenit) byrddol ar hemimorffit, o Fwynglawdd Bwlchrhennaid. Llun: M.P. Cooper. Crisial byrddol mawr o blwm melyn (wlffenit) (5 mm yw hyd yr ymyl) o Fwynglawdd Llechweddhelyg, Ceredigion. Cnepyn dŵr-dreuliedig o aur yn pwyso 6.5 g ac yn 20 mm o hyd. Fe'i darganfuwyd yng ngwely afon Eden yn 2001 yn dilyn fflachlifau enbyd. Mae cnepynnau o'r maint hwn yn hynod brin yng Nghymru. © J.S. Mason. Rhosglwm o syncysit (2 mm ar draws), wedi'i trawsnewid yn rhannol, o Chwarel Gloddfa Ganol, Gwynedd. Llun: T.F. Cotterell. Wafelit prismatig, gwydrog ynghyd â chacocsenit sfferaidd, o draeth Pwll-du, Bro Gŵyr. Llun: D.I. Green. Crisialau gefeilliog anarferol o siderit yn gysylltiedig â sffalerit (brown; canol dde) a milerit (nodwyddau pŵl), o Bwll Glo Wyndham. Calcopyrit tetrahedrol (crisialau hyd at 0.5 mm ar draws), Pwll Glo Caerau, Maesteg. Calcopyrit yw prif fwyn copr. Llun: M.P. Cooper. Crisial byrddol o'r mwyn brwcit, o Fronoleu, Pren-teg. Mae'r crisial yn 20 mm o hyd. Llun: M.P. Cooper. Crisialau di-liw, prismatig a lluniaidd o hemimorffit mewn ceudod mewn gwythïen o risial trwm (barytes). Chwarel Machen. Crisialau deubyramidaidd, brown cochlyd o anatas (hyd at 1.5 mm o ran maint) o Chwarel Hendre, Glyn Ceiriog. © M.P. Cooper. Brwcit byrddol (2.5 mm ar draws) ac anatas, o Chwarel Hendre. © M.P. Cooper. Crisialau ciwbig o'r mwyn cwprit (hyd at 0.2 mm sgwâr), o lefel-brawf gopr Lodge Park, ym Maes Mwynol Canolbarth Cymru. Llun: M.P. Cooper. Santhoconit o Chwarel Dôl-hir. Llun: D.I. Green, © D.I. Green. Crisial gemog coch o'r mwyn proustit (1 mm o hyd) o Chwarel Dôl-hir, Pencraig, Maesyfed. Mae proustit yn un o fwynau prinnaf Cymru ac mae galw mawr amdano ymhlith casglwyr. © D.I. Green. Cramen o erythrit ar gwarts o Faes Aur Dolgellau. Llun: D.I. Green. Crisialau wythochrog o'r mwyn cwprit (hyd at 0.09 mm ar draws), o Chwarel Dôl-hir. © D.I. Green. Microgrisialau disglair, pinc o erythrit o Fwynglawdd Clogau. Mae erythrit, a gâi ei alw'n 'fflŵr cobalt' gan fwynwyr, yn fwyn amlwg iawn, oherwydd ei liw pinc llachar. Llun: M.P. Cooper. Crisial di-liw o gwarts, Penmaendewi. Llun: D.I. Green. Crisial ciwbo-wythochrog o siegenit (1.5 mm ar draws) ar siderit. Pwll Glo'r Gelli, Morgannwg Ganol. Llun: M.P. Cooper. Crisial prismatig o syncysit, ynghyd ag anatas a rhyw fymryn o senotim. Chwarel Cwmorthin, Gwynedd. Llun: D.I. Green. Crisialau gemog, di-liw o'r mwyn ceriwsit (1—2 mm ar draws), o Fwynglawdd Rhyd Fach, ym Maes Mwynol Canolbarth Cymru. Llun: M.P. Cooper. Crisial byrddol o risial trwm (barytes), maes glo de Cymru. Llun: M.P. Cooper. Clwstwr o'r mwyn milerit (25 mm o hyd) ar siderit o faes glo de Cymru. Mae milerit yn haeddu cael ei gydnabod yn un o fwynau enwocaf Cymru, dyfarniad y mae'n ei rannu ag aur, brwcit ac anglesit. Llun: M.P. Cooper. Senotim prismatig, lliw hufen, yn gysylltiedig ag anatas deubyramidaidd, o Flaenau Ffestiniog. Llun: D.I. Green. Electronmicrograff sganio o glystyrau dici-bô o agardit-(Y). Hyd y gwyddom, mae agardit-(Y) i'w cael ar dri safle yn unig yn y Deyrnas Unedig — un yng Nghymru, sef Mwynglawdd Gwaith-yr-afon yn y canolbarth, a dau yng Nghernyw. Delwedd electronmicrograff sganio, modd ôl-wasgaru, o grisial cymhleth o albit, ynghyd ag anatas (llwyd golau; chwith, pen uchaf), Chwarel Gloddfa Ganol, Blaenau Ffestiniog. Electronmicrograff sganio o grisial deubyradmidaidd o anatas (0.5 mm), Chwarel Cwmorthin, Blaenau Ffestiniog. Electronmicrograff sganio o ddarn bach o grisialau blociog arsentsumebit o Chwarel Dôl-hir. © D.I. Green. Electronmicrograff sganio o grisial unigol o'r mwyn beudantit o Chwarel Dôl-hir. © D.I. Green. Electronmicrograff sganio o grisial o ewaldit, yn dangos patrymau tyfu grisiog, o Chwarel Dôl-hir. Mae ewaldit yn fwyn hynod brin sydd, hyd yma, ond wedi'i gofnodi ar dri safle arall yn y byd. Electronmicrograff sganio o glwstwr o grisialau harmotom, o Chwarel Dôl-hir. Electronmicrograff sganio o grisialau hynod brin mattheddleit. Dim ond mewn ambell fan yng Nghymru y ceir crisialau o fattheddleit, a'r rheiny ar ffurf microsgopig. Electronmicrograff sganio o grisial lluniaidd o realgar, o Chwarel Dôl-hir. © D.I. Green. Electronmicrograff sganio o grisialau haenaidd o syncysit-(Ce), o Chwarel Dôl-hir, ger Pencraig, Maesyfed. Delwedd: T.F. Cotterell. Electronmicrograff sganio o grisialau perffaith o senotim-(Y), llai na milimetr o ran eu maint ac ar lun Colofn Cleopatra, o Chwarel Cwmorthin ger Blaenau Ffestiniog, Gwynedd. Mae abhurit i'w gael dim ond ar ingotau tun mewn llongddrylliadau. Fe'i crëir gan adwaith cemegol rhwng tun a'r ïonau clorid sydd i'w cael mewn dŵr môr. Dengys yr electronmicrograff sganio yma y crisialau haenaidd o abhurit y cafwyd hyd iddynt ar ingotau tun a achubwyd o'r llong hwyliau Liverpool, a ddrylliwyd oddi ar arfordir Môn. Electronmicrograff sganio o grisial o byrit. Mae pyrit i'w gael mewn amryw o wahanol amgylchiadau daearegol, gan gynnwys creigiau gwaddod, igneaidd a metamorffig o bob oes. Electronmicrograff sganio o grisial pyramidaidd alstonit (y crisial mwyaf) ynghyd â chrisialau pennau dwbl, llai o'r mwyn paralstonit, o Chwarel Dôl-hir.
Mwynau a ddarganfuwyd gyntaf yng Nghymru Tom Cotterell, 29 Mehefin 2009 Crisialau anglesit hyd at 10mm o hyd o'i deipleoliad ym Mynydd Parys, Môn. Ffoto MP Cooper. Crisial brookit 20mm o led o'i deipleoliad ym Mhrenteg, Gwynedd. Ffoto MP Cooper. Micrograff electronig archwiliol o grisialau prismatig cymrit o'i deipleoliad yng nghloddfa Benallt, Rhiw, Pen Llŷn. Dicit powdrog sy'n ffurfio caen ar ddolomit o'i deipleoliad yn Nhrwyn Bychan, Môn. Ffoto MP Cooper Teipsbesimen namuwit o gloddfa Aberllyn, Betws-y-coed. Mae dros 430 math gwahanol ar fwynau'n digwydd yng Nghymru sef tua deg y cant o'r rhai hysbys. Cafodd unarddeg mwyn eu darganfod gyntaf yng Nghymru a'u henwi ar ôl daearegwyr, mwynolegwyr a llefydd yma a hyd yn oed ar ôl yr Amgueddfa ei hun sef anglesit banalsit bramalit brinrobertsit brookit cymrit dicit lanthantit-(Ce) namuwit pennantit a steverustit Darganfuwyd Brookit (ocsid o ditaniwm) gyntaf tua 1809 yn y gogledd. Fe'i enwyd yn 1825 ar ôl y crisialegwr a mwynolegwr o Brydain, Henry James Brooke (1771-1857) gan y mwynolegwr o Ffrainc, Armand Lévy. Ym 1783 disgrifiodd y Parchedig William Withering rywogaeth nwydd, plumbum (plwm) wedi'i fineraleiddio gan asid fitriolig a haearn, oedd i'w ganfod yn helaeth ar Ynys Môn. Wedyn ym 1832 cynigiodd y mwynolegydd o Ffrainc Francois Sulpice Beudant yr enw anglesit am sylffad plwm gan gofio ei leoliad gwreiddiol, ac mae'r enw hwn wedi aros. Ym 1930 enwyd mwyn clai newydd dicit ar ôl y cemegydd metelegol o'r Alban, Allan Brugh Dick (1833-1926) a gyhoeddodd ddisgrifiad manwl o'i briodoleddau ar sail deunydd o Drwyn Bychan, Môn. Enwyd mwyn clai arall bramalit ar ôl Alfred Brammall (1879-1954) gynt o'r Adran Ddaeareg, Coleg yr Ymerodraeth, Llundain. Ym 1943 disgrifiodd enghraifft o Landybïe, Sir Gâr. Yn ystod y 1940au cafwyd ymchwil drylwyr yn y cloddfeydd manganîs yn Rhiw, Pen Llŷn lle danganfuwyd sawl math newydd yng nghloddfa Benallt. Enwyd y cyntaf, banalsit, oherwydd ei gyfansoddiad o'r mwynau canlynol: bariwm (Ba); sodiwm (Na); alwminiwm (Al) a silicad (Si). Ym 1946 cafodd y naturiaethwr enwog o Gymru, Thomas Pennant (1726-1798) ei gydnabod drwy enwi mwyn manganîs clorit penantit ar ei ôl. Ym 1949 enwyd ffelsbar bariwm hydradol cymrit ar ôl Cymru. Ym 1982 darganfuwyd hydrocsid sinc a sylffad copor hydradol newydd ar hen sbesimen yn yr Amgueddfa o gloddfa Aberllyn ger Betws-y-coed. Fe'i enwyd yn namuwit ar ôl rhan Saesneg enw'r Amgueddfa yn llawn sef Amgueddfa Cymru - National Museum Wales. Erbyn hyn ystyrir enwi mwyn ar ôl sefydliad yn amhriodol ond mae'r enw'n aros gan wneud y mwyn hwn yn anarferol iawn. Ym 1985 disgrifiwyd lanthanit gyda llawer o seriwm ynddo o gloddfa Britannia ar yr Wyddfa a'i enwi'n lanthanit-(Ce) . Canfuwyd mwyn clai newydd a ger Bangor yn 2002. Enwyd hwn yn brinrobertsit ar ôl Brinley Roberts, Prifysgol Llundain sydd wedi cyhoeddi'n eang am ddaeareg y gogledd. Y mwyn diweddaraf i gael ei ddarganfod yng Nghymru yw'r thiosylffad plwm prin sy'n ffurfio mewn tomeni mwyngloddiau mewn sawl lleoliad yng Nghanolbarth Cymru. Rhoddwyd yr enw steverustit iddo yn 2009, ar ôl y gŵr a'i darganfu, Steve Rust. Mae yntau'n gasglwr micromineralau sydd wedi bod wrthi am y rhan fwyaf o'i oes yn canfod ac adnabod mwynau ôl-fwyngloddio anarferol ym Maes Mwynau Canolbarth Cymru. Am fwy o wybodaeth am y mwynau hyn ac eraill o Gymru ewch i wefan Mwynoleg Cymru'r Amgueddfa .
