: Hanes Naturiol

Syr Henry Thomas De la Beche (1796-1855)

Map daearegol cyntaf Jamaica

Duria Antiquior

- A more Ancient Dorset. Dyfrlliw gan De la Beche yn 1830. Y llun hwn oedd y cyntaf i bortreadu amgylchedd ffosil yn ei gyfanrwydd, ac i ddangos sut yr oedd gwahanol elfennau o'r ffosilau ffawna a flora yn rhyngweithio, yn arbennig felly ymlusgiaid môr mawr y Cyfnod Jwrasig cynnar.

De la Beche a'i merched yn Abertawe, 1853

Mae Adran Daeareg Amgueddfa Cymru yn rhoi llety i un o'r archifau daearegol pwysicaf yn y byd. Mae'n cynnwys dros 2,000 o eitemau - llythyrau, dyddiaduron, dyddlyfrau, brasluniau a ffotograffau - gan un o brif ddaearegwyr dechrau'r bedwaredd ganrif ar bymtheg, Syr Henry Thomas De la Beche (1796-1855).

Yn ystod hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg chwaraeodd De la Beche ran bwysig yng ngwyddor newydd daeareg. Yn ogystal â'i gyfraniadau gwyddonol, sefydlodd ddaeareg fel galwedigaeth a sefydlu nifer o brif sefydliadau daearegol Prydain gan gynnwys y rhain:

• British Geological Survey
• Museum of Practical Geology (wedyn y Geological Museum ac erbyn hyn y Natural History Museum yn Llundain)
• School of Mines (erbyn hyn yn rhan o Imperial College Llundain)
• Mining Record Office (erbyn hyn yn rhan o'r Coal Authority).

Ganed De la Beche yn Llundain ac fe'i magwyd yn Nyfnaint a Lyme Regis yn Dorset, ble datblygodd ddiddordeb mewn daeareg drwy ei gyfeillgarwch gyda merch leol, Mary Anning (1799-1847) a oedd yn casglu ffosiliau.

Jamaica

Roedd cyfoeth ei deulu'n dod o gaethweision a phlanhigfa siwgwr yn Jamaica, ac ym 1823-4 treuliodd ddeuddeg mis ar yr ystâd. Roedd hefyd wedi teithio o amgylch yr ynys gan archwilio ei cherrig brig. Wrth ddychwelyd i Loegr, cyhoeddodd y disgrifiad cyntaf o ddaeareg Jamaica a'i map daearegol cyntaf. Ystyrir De la Beche fel 'tad daeareg Jamaica'.

Dechreuodd De la Beche fapio creigiau Dyfnaint yn gynnar yn y 1830au. Ond roedd yr aflonyddwch yn Jamaica oherwydd diddymu caethwasiaeth a chwymp yn y farchnad siwgwr wedi ei adael mewn anawsterau ariannol. Nid oedd yn gallu parhau gyda'i waith. Ysgrifennodd at Fwrdd yr Ordnans gan gynnig cwblhau mapio daearegol Dyfnaint i'r llywodraeth am £300. Roedd ei gais yn llwyddiannus a chafodd ei benodi'n Ddaearegydd i Arolwg Trigonometrig yr Ordnans.

Sefydlu Arolwg Daearegol Prydain

Unwaith bod gwaith Dyfnaint wedi'i orffen gwnaeth gais llwyddiannus i barhau gyda mapio daearegol Cernyw ac ym 1835 sefydlwyd Arolwg Daearegol yr Ordnans. O hwn tyfodd Arolwg Daearegol Prydain heddiw. Mewn cyfnod pan oedd y rhan fwyaf o ddaearegwyr yn ficeriaid neu amaturiaid oedd â diddordeb gydag incwm preifat, De la Beche oedd un o'r proffesiynolion cyntaf.

Ym 1837 symudodd De la Beche ei Arolwg Daearegol i Abertawe gan gydnabod pwysigrwydd economaidd maes glo Cymru. Yn fuan daeth yn rhan o fyd gwyddonol lleol fel aelod o Sefydliad Athronyddol a Llenyddol Abertawe a chyfaill i'r naturiaethwr o Abertawe, Lewis Weston Dillwyn.

Roedd gan De la Beche ferch deunaw oed, Elizabeth (Bessie). Yn fuan daeth hi'n gyfaill i un o feibion Dillwyn,

Darganfod ffosiliau ysblennydd

Mae'r papurau'n cynnwys cyfoeth o wybodaeth am ddaeareg gynnar yn hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Roedd enwau'r cyfnodau daearegol (Cambriaidd, Ordofigaidd ac ati) sydd erbyn hyn mor hysbys yn cael eu cynnig am y tro cyntaf ac o hyd yn ddadleuol. Roedd ffosiliau newydd ac ysblennydd yn cael eu darganfod a thystiolaeth o Oes y Rhew'n cael ei hadnabod am y tro cyntaf.

Bu De la Beche yn gweithio'n bersonol ar ddisgrifiadau cyntaf ffosiliau'r ymlusgiaid morwrol mawr, y pysgymlusgiaid a'r plesiorsoriaid. Mae llawer yn y papurau hefyd parthed sefydlu'r Arolwg Daearegol a'r sefydliadau eraill roedd ef wedi eu sefydlu.

Darwin yn ysgrifennu at De la Beche

Roedd De la Beche yn gohebu gyda phrif ddaearegwyr y dydd a gofynnwyd iddo'n aml, ar sail ei brofiad o Jamaica, am gyngor am yr ynys. Mae un o lythyrau'r casgliad yn ei holi ym 1842 am liw'r ceffylau, y gwartheg a'r anifeiliaid eraill a fagwyd ers sawl cenhedlaeth ar yr ynys a sut roedden nhw wedi newid. Awdur y llythyr oedd Charles Darwin a oedd adeg honno'n ffurfio ei ddamcaniaeth am esblygiad.

Roedd De la Beche yn ddarluniwr medrus ac mae hyn yn amlwg yn yr archif. Roedd yn gywir iawn wrth fraslunio tirluniau, darluniadau o ffosiliau a chroestoriadau daearegol ond hefyd gwnaeth nifer o wawdluniau a chartwnau. Roedd y rhain yn ffordd iddo wneud sylwadau ar ddatblygiadau mewn daeareg ac ar ei weithgareddau ei hun a rhai ei gyfoedion.

Adnodd pwysig yw'r archif i hanes daeareg ac mae ymchwilwyr o Brydain a thramor yn ymgynghori â hi'n aml - i drefnu ymweliad,

Mae Cymru'n gyforiog o blanhigion, i wlad mor fach. Mae'r holl greigiau a thopograffeg gwahanol, o galchfeini Penrhyn Gŵyr i gerrig llaid a chreigiau folcanig Eryri, yn gynefin i amrywiaeth o blanhigion arbennig.

Mae Cymru yn gartref i sawl planhigyn prin. Mae rhywogaethau prin fel y Gerddinen Darren Fach neu Heboglys y Mynydd Du yn unigryw i Gymru, ac nid ydynt ar gael unrhyw le arall yn y byd. Mae planhigion prin eraill fel Lili'r Wyddfa neu Lysiau Melyn y Bystwn ar gael mewn gwledydd amrywiol, ond dim ond yng Nghymru y maent i'w cael yng ngwledydd Prydain. Mae eraill fel y Canri Dryflwyddol neu'r Merllys Gorweddol yn brin dros y byd.

Nod Project Planhigion Prin Cymru yw helpu i warchod rhai o'n planhigion prin sydd dan fygythiad trwy gynnig sail wyddonol gadarn ar gyfer eu cadwraeth. Darperir cyngor trwy gasglu gwybodaeth am faint a lleoliad y poblogaethau planhigion prin, asesu'r peryglon i'w gallu i oroesi, casglu gwybodaeth ecolegol, dadansoddi amrywiadau geneteg a gwneud argymhellion ar gyfer rheoli cynefinoedd.

Cychwynnodd y project ym 1998, gan ganolbwyntio ar blanhigion brodorol prin Cymru i ddechrau, ac mae wedi tyfu o egin bach i fod yn gangen braff. Mae'n broject ar y cyd rhwng Amgueddfa Cymru a'r Ardd Fotaneg Genedlaethol, ac wedi'i ariannu'n rhannol gan Gyngor Cefn Gwlad Cymru.

Cliciwch ar ddelwedd i ddarganfod mwy...

Hieracium radyrense, Heboglys Radur

Hieracium radyrense, Heboglys Radur: planhigyn prin iawn sy'n unigryw i Gymru, wedi'i gofnodi mewn dau safle ym Morgannwg. Ym 1998, cafodd naw planhigyn eu darganfod mewn gardd yn Radur, lle mae'n tyfu ar lawntiau a chloddiau glas, mewn cysgod yn aml. Ni chafwyd hyd iddo yn Chwarel Radur, lle cafodd ei weld ddiwethaf ym 1985.

Nid yw'r rhywogaethau na'r safleoedd wedi'u gwarchod yn gyfreithiol, a gallai fod dan fygythiad sylweddol yn y tymor hir oherwydd arferion garddio anffafriol. Anfonwyd hedyn i Fanc Hadau'r Mileniwm, ac mae planhigion yn cael eu tyfu yn yr Ardd Fotaneg Genedlaethol. Cynhaliwyd y gwaith hwn ar y cyd â Chyngor Sir Caerdydd.

Lawrlwytho cyhoeddiad: http://archive.bsbi.org.uk/25_4_HutchinsonHieracium.pdf

Hieracium pseudoleyi, Heboglys porffor

Cyfunwyd adolygiadau o ddata hanesyddol ac arolygon maes i asesu statws H. pseudoleyi, planhigyn prin sy'n unigryw i ogledd Cymru. Cafwyd cofnod hanesyddol mewn tri safle, a chofnodion amheus neu anghywir o bedwar safle. Yn 2006, gwelwyd 798 o blanhigion ar Benygogarth a 53 o blanhigion ar Drwyn y Fuwch. Ni chafodd ei ailddarganfod ar unrhyw safle arall. Mae'n tyfu ar greigiau calchfaen ac mewn holltau ar lystyfiant agored. Mae ganddo statws 'bregus' yn ôl meini prawf IUCN (2001) o rywogaethau sydd dan fygythiad.

Hieracium neocoracinum, Heboglys Craig Cerrig-gleisiad

Dyma blanhigyn prin iawn sy'n unigryw i Warchodfa Natur Genedlaethol Craig Cerrig-gleisiad ym Mannau Brycheiniog (V.c. 42). Cafodd ei ddarganfod ym 1895 ac mae wedi tyfu mewn o leiaf dau le gwahanol yn ardal Craig Cerrig-gleisiad. Ym 1975, amcangyfrifwyd bod 60 o blanhigion mewn un boblogaeth. Roedd arolygon maes 2003 yn dangos bod 147 o blanhigion yn yr un lle, a dim un ohonynt yn yr ail safle — ond gwelwyd un planhigyn yno yn 2007. Mae'n debyg mai gwladychiad tir moel yn sgil tirlithriad, a llai o bori, sy'n gyfrifol am y cynnydd mewn poblogaeth. Casglwyd hadau ar gyfer Banc Hadau'r Mileniwm, ac mae planhigion yn cael eu tyfu yn yr Ardd Fotaneg Genedlaethol.

Lawrlwytho cyhoeddiad: http://archive.bsbi.org.uk/25_3_RichHieracium.pdf

Hieracium holosericeum, Heboglys hardd

Hieracium holosericeum, Heboglys hardd - planhigyn mynyddig sy'n unigryw i Brydain, sydd fwyaf cyffredin yn lleol yn Ucheldiroedd yr Alban. Mae enghreifftiau mwy prin ohonynt yn ne'r Alban, Ardal y Llynnoedd yn Lloegr, ac Eryri.

Mae cofnodion hanesyddol yn dangos bod y planhigyn hwn yn tyfu mewn rhyw 5 neu 7 safle yn Eryri ar un adeg, a bod llawer iawn ohonynt wedi'u crynhoi mewn ardal fechan yn rhai o'r safleoedd hynny. Roedd arolygon maes 2000 a 2002 yn dangos mai dim ond tri safle oedd ar ôl, ond mae llawer o safleoedd newydd wedi dod i'r fei ers hynny. Gorbori yw'r prif reswm am eu dirywiad. Efallai fod y planhigyn yn gyndyn o flodeuo oherwydd amodau hinsawdd llai ffafriol, ac efallai y bydd cynhesu byd-eang yn effeithio ar ei allu i oroesi yn y tymor hir. Nid yw'n tyfu'n dda iawn mewn planhigfeydd.

Hieracium asteridiophyllum, Heboglys Llangatwg

Hieracium asteridiophyllum, Heboglys Llangatwg — rhywogaeth brin sy'n unigryw i'r creigiau o amgylch Gwarchodfa Natur Genedlaethol Craig y Cilau, Bannau Brycheiniog. Ym mis Mehefin 2000, cynhaliwyd arolygon o'r holl boblogaethau er mwyn asesu gofynion cadwraeth. Daethpwyd o hyd i 512 o blanhigion. Cafodd llai o blanhigion H. asteridiophyllum eu darganfod o gymharu â 1975, er mai problemau cofnodi sy'n gyfrifol am hynny mae'n debyg. Mae mewn 'perygl difrifol' yn ôl meini prawf IUCN, ond mae'n debyg nad yw mewn perygl arwyddocaol. Mae hadau wedi'u hanfon i Fanc Hadau'r Mileniwm, ac mae planhigion yn cael eu tyfu yn yr Ardd Fotaneg Genedlaethol.

Lawrlwytho cyhoeddiad: http://archive.bsbi.org.uk/2409Rich.pdf

Sorbus minima, Cerddinen Wen Fach

Coeden brin iawn Cymreig, sy'n unigryw i darren Llangatwg ym Mannau Brycheiniog. Cafodd nifer helaeth ohonynt eu darganfod am y tro cyntaf gan Augustin Ley ym 1893, a chafodd 744 o goed eu cyfrif yn 2002. Roeddynt yn arfer tyfu ym Mlaen Onneu hefyd cyn cael eu dinistrio gan waith chwarel mae'n debyg. Ceir cofnod o un goeden yng Nghraig y Castell a 27 o goed yng Nghwm Cleisfer. Mae'n debyg fod Chwareli Llangatwg wedi lleihau poblogaeth Craig y Cilau yn sylweddol; mae poblogaethau ar y rhannau a chwarelwyd tua 40% o'r creigiau sydd heb eu cyffwrdd. Er hynny, mae'r coed hyn yn adfywio ac yn dechrau taro'n ôl, ac efallai y byddant yn dychwelyd i'w hen ogoniant maes o law. Credir mai croesiad rhwng y Gerddinen (S. aucuparia) a Cherddinen y Graig (S. rupicola) ydyw o bosibl. Nid yw'n ffrwythlon iawn.

Lawrlwytho cyhoeddiad: http://archive.bsbi.org.uk/25_4_WelshSorbus.pdf

Sorbus leyana, Cerddinen Darren Fach

Dim ond yn nhiroedd gwyllt y De y gwelir y rhywogaeth hon, sef dau glogwyn calchfaen serth ym Mannau Brycheiniog. Cafodd ei darganfod am y tro cyntaf ym 1896. Mae'n debyg nad oes mwy na 16 o goed llawn dwf yno. Ym mis Awst 1998, cafodd ei disgrifio fel 'coeden fwyaf prin Prydain' a'i gosod mewn categori dan fygythiad uchaf: rhywogaeth 'mewn perygl difrifol'. Mae'r Ardd Fotaneg Genedlaethol yn tyfu casgliad ohonynt o blith nifer o goed gwyllt o Fannau Brycheiniog, naill ai fel eginblanhigion neu gasgliadau wedi'u trawsblannu. Mae rhagor o waith ymchwil yn cael ei gynnal ar ei hamrywiadau genetig ar y cyd â'r Royal Botanic Gardens, Kew.

Lawrlwytho cyhoeddiad: http://archive.bsbi.org.uk/25_4_WelshSorbus.pdf

Sorbus leptophylla, Cerddinen Cymreig

Cafwyd y disgrifiad cyntaf ohono gan E. F. Warburg ym 1952. Dim ond dau safle ym Mannau Brycheiniog y gwyddom amdanynt, sef Craig Rhiwarth (29 o goed) a Chraig y Cilau (45 o goed). Planhigyn prin iawn sy'n unigryw i Gymru, felly.

Maent yn tyfu ar greigiau calchfaen carbonifferaidd a chreigiau folcanig, ac wedi'u gwreiddio'n uniongyrchol i'r holltau, neu'n tyfu ar ysgafelloedd bychain weithiau. Fel pob cerddinen arall, mae'r cynnyrch ffrwythau'n amrywio, gyda 1999 yn flwyddyn wael a 2000 a 2002 yn ffrwythlon iawn. Mae'r rhan fwyaf o ffrwythau yn cynnwys 2 neu 3 o hadau mawr sy'n ffrwythlon dros ben.

Cyfeiriwyd at goed tebyg yng Nghraig Breiddan, Sir Drefaldwyn, yn y gorffennol, ond byddant yn cael eu disgrifio fel rhywogaethau newydd o hyn allan.

Lawrlwytho cyhoeddiad:: http://archive.bsbi.org.uk/25_4_WelshSorbus.pdf

Hieracium tavense, Heboglys y mynydd du

Rhywogaeth brin iawn sy'n unigryw i gymru. Mae wedi'i chyfyngu i un safle yng nghwm tawe uchaf. Mae'n tyfu ar ysgafelloedd sy'n gyfoethog mewn bas, a chyfrifwyd 13 o blanhigion yno wrth ddringo ym 1998. Yr unig fygythiad iddynt yw creigiau sy'n cwympo. Mae hadau wedi'u hanfon i fanc hadau'r mileniwm, ac maent yn cael eu tyfu mewn planhigfa yn yr ardd fotaneg genedlaethol.<>/p>

Gofyn am gyhoeddiad: http://archive.bsbi.org.uk/Wats23p311.pdf

Hieracium snowdoniense, Heboglys eryri

Planhigion prin, unigryw gymreig sydd ond yn tyfu yn eryri. Cafwyd cofnod hanesyddol ohono mewn saith safle, er mai 1967 oedd y tro diwethaf y'i gwelwyd. Er chwilio'n ddyfal amdano, ofnwyd ei fod wedi diflannu o'r tir — cyn i un blanhigyn gael ei weld eto ar glogwyn serth yn wynebu'r gogledd yn 2002. Casglwyd hadau ohono, ac mae 26 o blanhigion ifanc bellach yn cael eu trin yn yr ardd fotaneg genedlaethol.

Lawrlwytho cyhoeddiad http://archive.bsbi.org.uk/2438Rich.pdf

Hieracium riddelsdellii, Heboglys riddelsdell

Planhigyn prin iawn sy'n unigryw i gymru, ac wedi'i gyfyngu i ran orllewinol bannau brycheiniog. Ym 1899 y cafodd ei weld am y tro cyntaf. Gwelwyd tua 870 o blanhigion mewn tri safle yn ystod gwaith maes yn 2003-4, ac maent naill ai wedi'u colli'n naturiol neu eu difa mewn tri safle arall. Mae hadau wedi'u cadw ym manc hadau'r mileniwm, ac mae planhigion yn cael eu tyfu yn yr ardd fotaneg genedlaethol.

Lawrlwytho cyhoeddiad: http://archive.bsbi.org.uk/Wats26p139.pdf

Hieracium pachyphylloides, Heboglys carbonifferaidd

Cynhaliwyd adolygiadau o ddata hanesyddol ac arolygon maes i asesu statws

H. pachyphylloides, sy'n unigryw i ddyffryn gwy. Mae wedi dirywio o chwe safle i un, ac 'mewn perygl difrifol' yn ôl meini prawf iucn o rywogaethau sydd dan fygythiad. Y prif fygythiadau yw dringwyr, cau canopi coetiroedd, a phlanhigion estron yn lledu.

Hieracium linguans, Heboglys y tafod

Rhywogaeth brin sy'n unigryw i gymru. Cafodd ei darganfod am y tro cyntaf ym 1898 gan Augustin Ley yn ardal bannau brycheiniog. Er bod y cofnodion herbariwm a llenyddiaeth hanesyddol braidd yn ddryslyd, maent yn cyfeirio at dri safle yng nghwm Tawe. Ym 1999 a 2000, dim ond un boblogaeth o 80 o blanhigion a welwyd, a doedd dim golwg ohonynt yn y ddau safle arall. Mae'n blanhigyn lluosflwydd sy'n blodeuo ym misoedd Gorffennaf-Awst, ac yn aildyfu'n rhwydd o hadau wedi'u gwasgaru gan y gwynt. Mae hadau wedi'u cadw ym Manc Hadau'r Mileniwm, ac mae planhigion yn cael eu tyfu yn yr Ardd Fotaneg Genedlaethol.

Gofyn am gyhoeddiad: http://archive.bsbi.org.uk/Wats23p517.pdf

Hieracium cyathis, Heboglys y Caregl

Planhigyn prin sy'n unigryw i Brydain, wedi'i gofnodi mewn wyth safle yn ardal Bannau Brycheiniog a Gwlad yr Haf. Cynhaliwyd arolwg o'r safleoedd hynny rhwng 2000 a 2002 er mwyn nodi statws presennol y planhigyn a'r angen i'w warchod. Gwelwyd 1304 o blanhigion mewn 8 safle. Mae'n bosibl ei fod wedi diflannu'n llwyr yn Sir Gaerfyrddin, wedi dirywio'n sylweddol yn Cheddar Gorge, ac wedi dirywio yng Nghraig y Cilau o bosibl. Mae ymchwiliadau maes, trin a genetig yn awgrymu nad oes fawr o sail i'r awgrym fod y planhigion sy'n tyfu yn ardal Mendips yn wahanol i rai Bannau Brycheiniog.

Lawrlwytho cyhoeddiad: http://www3.interscience.wiley.com/journal/119394264/abstract

Hieracium cillense, Heboglys Craig y Cilau

Rhywogaeth brin sy'n unigryw i'r creigiau o amgylch Gwarchodfa Natur Genedlaethol Craig y Cilau, Bannau Brycheiniog. Cafodd ei darganfod am y tro cyntaf yn y 1890au a'i henwi fel math arbennig o blanhigyn cyn cael statws rhywogaeth. Ym 1975, cafodd 253 o blanhigion eu cofnodi yn y Warchodfa Natur. Ym mis Mehefin 2000, cofnodwyd 204 o blanhigion. Efallai mai ffyrdd gwahanol o gofnodi sy'n gyfrifol am y dirywiad, neu ei fod yn ddirywiad gwirioneddol oherwydd defaid yn pori. Er hynny, cafodd 263 o blanhigion ychwanegol eu darganfod i'r dwyrain o'r Warchodfa Natur. Mae hadau wedi'u hanfon i Fanc Hadau'r Mileniwm, ac mae planhigion yn cael eu tyfu yn yr Ardd Fotaneg Genedlaethol.

Lawrlwytho cyhoeddiad: http://archive.bsbi.org.uk/2409Rich.pdf

Hieracium cambricogothicum, Heboglys Llanfairfechan

Wedi'i gofnodi mewn pedair ardal wasgarog yng Nghymru, Lloegr a'r Alban. Ar ôl i Sawtschuk a Rich (2006) adolygu ei statws, awgrymwyd mai dim ond yn ardal Llanfairfechan (V.c. 49) y mae'n bodoli'n bendant, a chodwyd amheuon ynglŷn â Chaint (ac o bosibl Forres yn absenoldeb unrhyw sbesimen). Ni chafodd planhigion eu hailddarganfod yn 2004 na 2006, ac yn anffodus, mae'n cael ei ystyried fel planhigyn sydd wedi diflannu o'r gwyllt ar hyn o bryd.

Hieracium cacuminum, Heboglys Y Copa

Heboglys prin sy'n unigryw i Gymru ac sy'n cael ei ddrysu â'r H. siluriense. Roedd arolwg o gofnodion a gwaith maes newydd yn dangos bod 240 o blanhigion mewn tri safle; ni chafodd ei ailddarganfod mewn tri safle arall. Mae'n tyfu ar glogwyni a chreigiau Hen Dywodfaen Coch yn ardal Bannau Brycheiniog. Mae wedi'i nodi fel rhywogaeth 'mewn perygl' dan feini prawf IUCN.

Hieracium cambricum, Heboglys Cymreig

Rhywogaeth brin sy'n unigryw i Gymru. Cynhaliwyd arolwg o dri safle y gwyddom amdanynt ym 1998. Mae'n debyg ei bod wedi diflannu o Dreorci yn sgil cwymp creigiau. Cafodd 38 o blanhigion eu hailddarganfod yn Llangollen (y tro cyntaf iddynt gael eu cofnodi yno ers 1907) ac amcangyfrifir bod tua 300 o blanhigion ar Benygogarth. Mae hadau wedi'u cadw ym Manc Hadau'r Mileniwm, ac mae'n cael ei dyfu mewn planhigfa yn yr Ardd Fotaneg Genedlaethol.

Lawrlwytho cyhoeddiad: http://archive.bsbi.org.uk/Wats23p305.pdf

Asparagus prostratus, Merllys gorweddol

Planhigyn morwrol sy'n unigryw i Orllewin Ewrop. Mae'n un o rywogaethau 'Red Data Book' Prydain ac wedi'i rhestru'n Rhywogaeth â Blaenoriaeth yng Nghynllun Gweithredu'r DU ar Fioamrywiaeth. Cynhaliwyd gwaith ymchwil ar gofnodion hanesyddol a chyfunwyd hynny ag arolygon maes diweddar ar gyfer Prydain. Bu cofnod ohono mewn 34 safle o leiaf, ond yn ddiweddar, ni chafodd ei weld mewn chwe safle (gostyngiad o 18%). Mae wedi diflannu yng Ngorllewin Sussex ac Ynys Môn, ac ar fin diflannu yn Dorset. O'r 28 poblogaeth sydd ar gael, mae naw yn cynnwys llai na deg planhigyn, a dim ond tri safle sy'n cynnwys dros gant o blanhigion.

Lawrlwytho cyhoeddiad: http://archive.bsbi.org.uk/2414Rich.pdf

Cerddinen Motley

- Sorbus x motleyi
Croesiad newydd sy'n tyfu ar un safle ger Merthyr Tudful yn unig, lle mae dwy goeden ifanc wedi'u darganfod.

Cerddinen Stirton

- Sorbus stirtoniana
Mae tua 40 o goed i'w gweld ar glogwyni Craig Breidden, Sir Drefaldwyn.

Cerddinen Houston

- Sorbus x houstoniae
Croesiad rhwng y Gerddinen Wen a Cherddinen Bryste. Dim ond un enghraifft sydd, ar glogwyn yng Ngheunant yr Avon, ac ni ellir ei chyrraedd heb ddefnyddio rhaffau. Darganfuwyd y goeden gan Ms Libby Houston yn 2005.

Cerddinen Robertson

- Sorbus x robertsonii
Croesiad newydd sy'n gyfuniad o'r Gerddinen Wen a'r Gerddinen Ddeilgrwn. Dim ond un goeden sydd wedi'i darganfod hyd yn hyn, ond gallai fod yn gyffredin yn ne-orllewin Lloegr.

Cerddinen Maura Scannell

- Sorbus scannelliana
Rhywogaeth newydd a nodwyd fel un wahanol ym mis Medi 2008. Mae pum coeden i'w gweld ym Mharc Cenedlaethol Killarney, Swydd Kerry, Gweriniaeth Iwerddon, ac mae'n debyg eu bod yn tarddu o groesiad rhwng Cerddinen y Graig a Chriafolen.

Cerddinen Coed Leigh

- Sorbus leighensis
Rhywogaeth newydd sydd wedi bod yn hysbys i ni ers yr 1980au. Dim ond yn ddiweddar, trwy gyfrwng dulliau DNA, y bu'n bosibl nodi'r gwahaniaethau rhwng y goeden hon â'r Gerddinen Ddail Llwyd. Mae'n gyffredin yng Nghoedwig Leigh ar ochr Gwlad yr Haf Ceunant yr Avon. Credir bod tua 100 o goed yn bodoli.

Jess Gould gyda Sorbus stirtoniana yng Ngardd Fotaneg Genedlaethol Cymru.

Cerddinen Llangollen, coeden brin sydd ond i'w gweld ar glogwyni Mynydd Eglwyseg, Sir Ddinbych.

Y Gerddinen Gymreig

- Sorbus cambrensis - Mae astudiaethau biocemegol wedi dangos bod y rhywogaethau hyn yn wahanol i'w gilydd ac i'r Cerddin dail llwyd y credid eu bod yn perthyn iddynt cynt.

Cerddinen Motley

(Sorbus x motleyi) yng Ngardd Fotaneg Genedlaethol Cymru

Map o ble y darganfuwyd y coed newydd (Allwedd: W. = Whitebeam)

Mae botanegwyr o Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd wedi cydweithio â gwyddonwyr o Brifysgol Bryste, Prifysgol Caerwysg, Prifysgol Rhydychen a Gerddi Botaneg Brenhinol, Kew i enwi rhywogaethau newydd o goed yng Nghymru, Lloegr ac Iwerddon. Mae'r cyfan yn brin ac angen eu diogelu.

O'r 14 rhywogaeth sydd wedi'u henwi'n swyddogol yr wythnos hon yn Watsonia, cyfnodolyn gwyddonol Cymdeithas Fotanegol Ynysoedd Prydain, mae chwech i'w gweld yng Nghymru, sef:

• Cerddinen Stirton (Sorbus stirtoniana) — clogwyni Craig Breidden, Sir Drefaldwyn yw'r unig le yn y byd i weld y goeden hon;
• Cerddinen Llangollen (Sorbus cuneifolia) - coeden brin sydd ond i'w gweld ar glogwyni Mynydd Eglwyseg, Sir Ddinbych sy'n gartref i tua 240 o blanhigion;
• Y Gerddinen Gymreig (Sorbus cambrensis) — i'w gweld ym Mannau Brycheiniog i'r gorllewin o'r Fenni a Cherddinen Dyffryn Llanddewi Nant Hodni (Sorbus stenophylla) — dwy rywogaeth o Gymru sy'n perthyn i'w gilydd yn agos;
• Cerddinen Doward (Sorbus eminentiformis) i'w gweld yn Nyffryn Gwy yng Nghymru a Lloegr yn unig;
• Cerddinen Motley (Sorbus x motleyi) — croesiad newydd sy'n tyfu ar un safle ger Merthyr Tudful, lle mae dwy goeden ifanc wedi'u darganfod.

Broses esblygu ar waith

Mae'r datganiad am Gerddinen Motley yn enghraifft o'r broses esblygu ar waith. Dechreuodd fel croes rhwng Cerddinen y Darren Fach a Chriafolen mewn coedwig ar ôl i un o'r ychydig o'r coed Cerddin y Darren Fach oedd ar ôl ddisgyn yng nghorwynt 1989. Roedd y golau ychwanegol o'r bwlch yng nghanopi'r goedwig yn ei gwneud hi'n bosibl i'r hadau yn y pridd egino a thyfu.

Mae'r coed newydd hyn, yn ogystal â saith rhywogaeth newydd yn Lloegr ac un yn Iwerddon, yn perthyn i'r grŵp Sorbus, sy'n cynnwys coed cerddin a choed criafol. O ganlyniad, mae nifer y math hwn o goed wedi cynyddu dros 50%.

Arweiniwyd y project gan Dr Rich, ac fe'i hariannwyd yn bennaf gan Sefydliad Leverhulme ac Amgueddfa Cymru gyda chyfraniadau gan Gyngor Cefn Gwlad Cymru, Natural England a Gerddi Botaneg Brenhinol, Kew.

Mae'n debyg bod rhai o'r coed hyn wedi datblygu'n ddiweddar ac maent yn dangos bod rhywogaethau newydd yn esblygu drwy'r amser. Mae rhai eraill yn hŷn ac wedi bod yn hysbys i ni ers peth amser, ond dim ond nawr y gallwn eu disgrifio fel 'rhywogaethau' diolch i ddulliau DNA modern.

Rrhywogaethau a'r croesiadau newydd

Cymru

Cerddinen Llangollen - Sorbus cuneifolia

• Rhywogaeth newydd o'r Gogledd sydd wedi esblygu o'r Gerddinen Seisnig mwy na thebyg.
• Mae'r enw Lladin cuneifolia yn cyfeirio at fonion culach y dail, nodwedd sy'n wahanol i'r Gerddinen Seisnig.
• Dyma goeden brin sydd ond i'w gweld ar glogwyni Mynydd Eglwyseg i'r gogledd o Langollen yn Sir Ddinbych, sy'n gartref i tua 240 o blanhigion.

Cerddinen Motley - Sorbus x motleyi

• Croesiad newydd sy'n tyfu ar un safle ger Merthyr Tudful yn unig, lle mae dwy goeden ifanc wedi'u darganfod.
• Dyma enghraifft o'r broses esblygu ar waith. Dechreuodd fel croes rhwng Cerddinen y Darren Fach a Chriafolen mewn coedwig ar ôl i un o'r ychydig o'r coed Cerddin y Darren Fach oedd ar ôl ddisgyn yng nghorwynt 1989. Roedd y golau ychwanegol o'r bwlch yng nghanopi'r goedwig yn ei gwneud hi'n bosibl i'r hadau yn y pridd egino a thyfu.
• Darganfuwyd y goeden am y tro cyntaf ym 1999 gan Graham Motley o Gyngor Cefn Gwlad Cymru pan oedd yn monitro'r Gerddinen Ley brin, ac mae'r goeden wedi'i henwi ar ei ôl.

Cerddinen Stirton - Sorbus stirtoniana

• Rhywogaeth newydd, sydd bellach wedi'i chydnabod fel coeden wahanol i'r Gerddinen ddail main.
• Mae tua 40 o goed i'w gweld ar glogwyni Craig Breidden, Sir Drefaldwyn.
• Mae hi wedi'i henwi er anrhydedd i'r Athro Charles Stirton er mwyn cydnabod ei waith ysbrydoledig yn sefydlu Gardd Fotaneg Genedlaethol Cymru.
• Mae rhai o'r coed yn tyfu yn yr Ardd Fotaneg.

Y Gerddinen Gymreig - Sorbus cambrensis a Cherddinen Dyffryn Llanddewi Nant Hodni - Sorbus stenophylla

• Dwy rwyogaeth newydd o Gymru sy'n perthyn yn agos i'w gilydd.
• Mae astudiaethau biocemegol wedi dangos bod y rhywogaethau hyn yn wahanol i'w gilydd ac i'r Cerddin dail llwyd y credid eu bod yn perthyn iddynt cynt.
• Credir bod tua 100 o blanhigion y Gerddinen Gymreig yn ardal ddwyreiniol Bannau Brycheiniog i'r gorllewin o'r Fenni.Darganfuwyd Cerddinen Dyffryn Llanddewi Nant Hodni am y tro cyntaf ym 1874 gan y Parch. Augustin Ley.
• Mae'n debyg bod tua 100-200 o blanhigion yn Nyffryn Llanddewi Nant Hodni.

Lloegr

Cerddinen Ceunant yr Avon - Sorbus x avonensis

• Croesiad rhwng y Gerddinen Wen a'r Gerddinen Ddail Llwyd.
• Fe'i darganfuwyd am y tro cyntaf gan Dr Tim Rich, Ashley Robertson a Libby Houston pan oeddent yn astudio coed cerddin yng Ngheunant yr Avon yn 2004.
• Dim ond yng Ngheunant yr Avon, Bryste y mae wedi cael ei gweld hyd yn hyn, ond mae'n bosibl ei bod i'w gweld yn lleol yn ne-orllewin Lloegr lle mae'r rhieni yn tyfu gyda'i gilydd.

Cerddinen Houston - Sorbusx houstoniae

• Croesiad rhwng y Gerddinen Wen a Cherddinen Bryste.
• Dim ond un enghraifft sydd, ar glogwyn yng Ngheunant yr Avon, ac ni ellir ei chyrraedd heb ddefnyddio rhaffau. Darganfuwyd y goeden gan Ms Libby Houston yn 2005.

Cerddinen Coed Leigh - Sorbus leighensis

• Rhywogaeth newydd sydd wedi bod yn hysbys i ni ers yr 1980au. Dim ond yn ddiweddar, trwy gyfrwng dulliau DNA, y bu'n bosibl nodi'r gwahaniaethau rhwng y goeden hon â'r Gerddinen Ddail Llwyd.
• Mae'n gyffredin yng Nghoedwig Leigh ar ochr Gwlad yr Haf Ceunant yr Avon.
• Credir bod tua 100 o goed yn bodoli.

Cerddinen Margaret - Sorbus margaretae

• Mae hon yn perthyn i Gerddinen y Graig a'r Gerddinen Ruddgoch.
• Fe'i nodwyd fel rhywogaeth ar wahân am y tro cyntaf gan Margaret E. Bradshaw pan oedd hi'n cynnal arolwg o goed Cerddin prin yn ne-orllewin Lloegr ym 1984, ac mae wedi'i henwi ar ei hôl.
• Dim ond ar glogwyni arfordir gogledd Dyfnaint a Gwlad yr Haf y mae'n tyfu, a chredir bod o leiaf 120 o goed yno.

Cerddinen Dim Parcio - Sorbus admonitor

• Nodwyd bod y Gerddinen Dim Parcio yn wahanol i Gerddinen Dyfnaint (a oedd yn fwy cyffredin) am y tro cyntaf yn yr 1930au, ond dim ond yn ddiweddar y profwyd ei bod hi'n rhywogaeth wahanol drwy wneud gwaith dadansoddi biocemegol.
• Mae'r enw yn tarddu o gyfnod yn yr 1930au pan oedd arwydd 'Dim Parcio' wedi'i hoelio ar goeden ger encilfa fechan yn Watersmeet, Gogledd Dyfnaint.
• Mae'r goeden hon yn gyffredin yn ardal Watersmeet, Gogledd Dyfnaint lle mae o leiaf 110 o goed yn tyfu.

Criafolen Proctor - Sorbus x proctoris

• Croesiad newydd rhwng Criafolen a Chriafolen Sichuan.
• Mae'n cael ei henwi ar ôl Dr Michael Proctor, uwch fotanegydd blaenllaw o Brifysgol Caerwysg, yn dilyn ei waith rhagorol ym maes coed Cerddin Prydeinig.
• Dim ond un goeden sydd wedi'i darganfod yn y gwyllt yng Ngheunant yr Avon, lle mae problem o safbwynt cadwraeth. Gan mai coeden yr ardd o Tsieina yw un o'i rhieni, mae perygl y gall genynnau'r Griafolen Sichuan ledaenu i'r coed criafol cynhenid yng Ngheunant yr Avon. I atal hyn, un dewis posibl fyddai dinistrio/tynnu'r unig enghraifft o'r goeden hon!

Cerddinen Robertson - Sorbus x robertsonii

• Croesiad newydd sy'n gyfuniad o'r Gerddinen Wen a'r Gerddinen Ddeilgrwn.
• Dim ond un goeden sydd wedi'i darganfod hyd yn hyn, ond gallai fod yn gyffredin yn ne-orllewin Lloegr.
• Fe'i canfuwyd am y tro cyntaf gan Dr Tim Rich, Ashley Robertson a Libby Houston pan oeddent yn astudio coed cerddin yng Ngheunant yr Avon.
• Mae'n cael ei henwi ar ôl Dr Ashley Robertson am ei waith rhagorol ym maes esblygu coed cerddin yng Ngheunant yr Avon.

Cymru a Lloegr

Cerddinen Doward - Sorbus eminentiformis

• Rhywogaeth newydd, sydd i'w gweld yn Nyffryn Gwy yng Nghymru a Lloegr yn unig.
• Mae'n debyg bod poblogaeth y goeden yn llai na 100, ac mae'r mwyafrif i'w gweld ar y Great Doward.

Iwerddon

Cerddinen Maura Scannell - Sorbus scannelliana

• Rhywogaeth newydd a nodwyd fel un wahanol ym mis Medi 2008.
• Mae pum coeden i'w gweld ym Mharc Cenedlaethol Killarney, Swydd Kerry, Gweriniaeth Iwerddon, ac mae'n debyg eu bod yn tarddu o groesiad rhwng Cerddinen y Graig a Chriafolen.
• Mae'n cael ei henwi ar ôl Maura Scannell, cynt o Erddi Botaneg Cenedlaethol Glasnevin, un o brif fotanegwyr Iwerddon sydd â gwybodaeth heb ei hail am fotaneg y wlad.

Cyfeiriadau:

• Rich, T. C. G. a Proctor, M. C. F. (2009).  Some new British and Irish Sorbus L. taxa (Rosaceae).  Watsonia 27: 207-216.
• Rich, T. C. G., Harris, S. A. a Hiscock, S. J. (2009).  Five new Sorbus (Rosaceae) taxa from the Avon Gorge, England. Watsonia 27: 217-228.

Darnau o graig naturiol o'r gofod sy'n syrthio i'r ddaear yw gwibfeini. Wrth iddynt basio drwy'r atmosffer mae'r ffrithiant yn cynhesu'r haenau allanol gan achosi iddynt ddisgleirio'n llachar. Dyma sy'n gyfrifol am ffenomen y sêr gwib.

Mae rhai gwibfeini cyn hyned â, neu'n hynach na'r Ddaear. Mae eu cyfansoddiad cemegol yn cynnwys gwybodaeth am hanes cynharaf cysawd yr haul, a gall roi cliwiau i ni am y ffordd y cafon nhw, a'n daear ni, eu creu.

Daw'r detholiad delweddau isod o gasgliad gwibfeini Amgueddfa Cymru — cliciwch ar ddelwedd i ddarganfod mwy.

Meteorites

Haearn-carregog, palasit (PAL)
Lleoliad:

Talaith Somervell, Texas, Unol Daleithiau America.
Gorffeniad: Wedi'i dorri a'i lathru

Haearn, grŵp IIIA
Lleoliad:

Mynyddoedd Sacramento, Talaith Eddy, New Mexico, Unol Daleithiau America.
Gorffeniad: Wedi'i dorri a'i ysgythru ag asid i ddatgelu ei streipiau nodweddiadol, a elwir yn strwythurau Widmanstätten - Cedwir y sbesimen mewn bag aerglos i gadw'r haearn rhag ocsideiddio yn y lleithder atmosfferig

Haearn, grŵp IA
Lleoliad:

Odessa, Talaith Ector, Texas, Unol Daleithiau America.
Gorffeniad: Torri ac ysgythru-asid i ddatgelu'r streipiau nodweddiadol, a elwir yn strwythurau Widmanstätten — Cedwir y sbesimen mewn bag aerglos i gadw'r haearn rhag ocsideiddio yn y lleithder atmosfferig.

Haearn, grŵp IIIAB
Lleoliad:

Cape York, Greenland, Gogledd America.
Gorffeniad: Torri ac ysgythru-asid i ddatgelu'r streipiau nodweddiadol, a elwir yn strwythurau Widmanstätten

Condrit, enstatit (E6)
Lleoliad:

Happy Canyon, Talaith Armstrong, Texas, Unol Daleithiau America.
Gorffeniad: Wedi'i sleisio

Condrit, olifin-hypersthene (L5)
Lleoliad:

Taiban, Talaith De Baca, New Mexico, Unol Daleithiau America.
Gorffeniad: Wedi'i dorri a'i lathru

Haearn, octahedrit IIB
Lleoliad:

Talaith Arforol, Rwsia.
Cofnodwyd y gwymp am 10:38 am ar 12 Chwefror 1947 mewn coedwig drwchus ym Mynyddoedd Sikhote Alin, 40km o Novopoltavka. Canfuwyd 106 o dyllau gwrthdrawiad, y mwyaf ohonynt yn 28m

Condrit, olifin-bronsit (H5)
Lleoliad:

Beddgelert, Eryri, Gwynedd.
Gorffeniad: Atgynhyrchiad

Haearn-carregog, palasit (PAL)
Lleoliad:

Krasnojarsk, Yeniseysk, Krasnoyarskiy Kray, Rwsia.

Haearn-carregog, mesosiderit (MES)
Lleoliad:

Estherville, Emmet, Iowa, Unol Daleithiau America.
Gorffeniad: Wedi'i dorri a'i lathru

Haearn, grŵp IIIF
Lleoliad:

Talaith St Genevieve, Missouri, Unol Daleithiau America.
Gorffeniad: Wedi'i dorri a'i ysgythru ag asid i ddatgelu ei streipiau nodweddiadol, a elwir yn strwythurau Widmanstätten

Tektit-indochinit
Lleoliad:

Samrong, Cambodia, Asia.

Tektit-indochinit
Lleoliad:

Gwlad y Tai, Asia. — Mae'r dull darganfod a'r union leoliad yn anhysbys.

Acondrit, Ca-poor, Urelite (AURE)
Lleoliad:

Kenna, Talaith Roosevelt, New Mexico, Unol Daleithiau America.
Gorffeniad: Slab wedi'i dorri a'i lathru

Condrit (H4)
Lleoliad:

Weldona, Talaith Morgan, Colorado, Unol Daleithiau America.
Gorffeniad: Wedi'i dorri a'i lathru

Gwibfaen Haearn
Lleoliad:

Gibeon, Namibia, Affrica.
[Darn mawr o wibfaen haearn a syrthiodd yn Gabon, Nambia (a ddarganfuwyd ym 1836)]

Casglwyd y rhywogaeth a'r Genws newydd Spinaxinus sentosus o gargo organig y llong suddedig Francois Vieljeux. Mae'r genws yn wahanol i thyasiridau eraill hysbys, a dyma'r unig gofnod o'r rhywogaeth hon hyd heddiw.

Thyasira methanophila

, cragen fylchog newydd i wyddoniaeth o ardal tryddiferfannau methan oddi ar arfordir Concepción, Chile. Mae ei enw'n awgrymu ei ddibyniaeth ar fethan.

Darlun manwl o gragen allanol Spinaxinus sentosus a ganfuwyd yng nghargo organig y llong suddedig Francois Vieljeux. Ar ôl i wyddonwyr yr Amgueddfa chwyddo'r llun a sylwi ar y pigau, galwyd y genws newydd yn 'Spinaxinus'.

Ceir cronfeydd mawr o olew a nwy naturiol yn ddwfn o dan wely'r môr, ond ni ddarganfuwyd tan yn gymharol ddiweddar fod methan yn tryddiferu o arwyneb gwely'r môr. Gelwir y mannau hyn yn 'dryddiferfannau nwy', ac mae rhai anifeiliaid wedi esblygu yn benodol i fanteisio ar yr amgylchedd unigryw hwn.

Diet o fethan a sylffwr

Mae cymunedau o gregyn bylchog yn byw wrth y tryddiferfannau methan hyn sy'n defnyddio'r nwy fel ffynhonnell fwyd. Nid ydynt yn bwyta'r nwy, ond maent wedi esblygu i lochesu bacteria yn eu meinwe sy'n cyflawni'r dasg yn eu lle.

Gelwir yr organebau hyn yn rhai 'cemosymbiotig', ac mae rhai grwpiau o gregyn bylchog wedi bod yn llwyddiannus iawn wrth addasu i'r amgylchedd hwn.

Mae'r grŵp hwn o gregyn bylchog yn gallu ecsploetio sylffwr hefyd, ac maent yn byw mewn mannau lle ceir haenau o blanhigion yn pydru, o amgylch carcasau pydredig morfilod, wrth agorfaoedd poeth, a hyd yn oed mewn mwd sydd wedi'i lygru ag olew disel.

Oherwydd bod y cregyn bylchog hyn yn dod o amgylchedd anghyffredin, ac yn aml o ddyfroedd dyfnion, mae llawer ohonynt eto i'w hastudio'n fanwl. Anfonwyd nifer ohonynt i Amgueddfa Cymru i gael eu hadnabod a'u disgrifio.

Cregyn bylchog o Chile

Anfonwyd cregyn yn ogystal â sbesimenau byw o gregyn bylchog i'r Amgueddfa yn dilyn darganfyddiad tryddiferfan nwy oddi ar arfordir Chile 700-900m o dan arwyneb y môr.

Roedd un rhywogaeth o'r fath, mewn grŵp o'r enw Thyasira, yn newydd i wyddoniaeth. . Astudiwyd y bacteria ym meinwe tagell y gragen fylchog drwy ddefnyddio microsgop sganio electronig. Cadarnhaodd hyn y symbiosis (dibyniaeth) rhwng y bacteria a'r gragen fylchog.

Darganfuwyd bod rhywogaeth o'r genws Lucinoma yn newydd i wyddoniaeth hefyd, ond hyd yma dim ond cregyn a ddarganfuwyd. Mae'n debygol bod y mwyafrif o'r rhywogaethau sy'n byw ar y safle hwn yn endemig (wedi'u cyfyngu i'r lleoliad hwn) ac nac ydynt yn bodoli unrhyw le arall yn y byd.

Glandir Pacistan

Anfonwyd rhywogaeth fach o Thyasira atom ar draws y byd o Indus Fan oddi ar arfordir Pacistan. Fe'i casglwyd yn ystod astudiaethau o'r ffawna anghyffredin sy'n byw yn nyfroedd ocsigen isel yr ardal.

Canfuwyd y gragen fylchog bitw hon mewn dwyseddau hyd at 500/y metr sgwâr ac mae'n sicr ei fod wedi manteisio ar y bwyd helaeth. Dyma genws arall sydd heb ei astudio, ac mae'r Amgueddfa'n cydweithio â'r Amgueddfa Hanes Natur, Llundain sy'n astudio trefn folecwlar (DNA) y grŵp.

Cragen fylchog â blas am longddrylliadau

Manteisia'r cregyn hefyd ar ffynonellau artiffisial o fethan a sylffwr, ac un o'r rhyfeddaf ohonynt oedd cargo'r llong gynwysyddion suddedig "Francois Vieljeux". Suddodd y llong oddi ar arfordir gogledd Sbaen mewn 1160m o ddŵr, ynghyd â'i chargo o ffa castor a hadau blodau'r haul.

Yn ystod yr ymdrechion i achub y llong sylwyd bod cregyn bylchog wedi setlo ac wedi tyfu ar y cargo. Roedd y cregyn bylchog i gyd yn perthyn i grwpiau cemosymbiotig ac yn ecsbloetio'r sylffwr a ryddhawyd gan y cargo pydredig. Roedd un o'r cregyn bylchog yn Thyasira tebyg i'r sbesimen o Chile.

Basn Cascadia, oddi ar Dalaith Washington

Tarddell boeth yng ngogledd ddwyrain y Môr Tawel yw Baby Bare Seamount sy'n gartref i rywogaeth newydd o Axinus (tebyg i Thyasira). Mae'r safle'n anghyffredin oherwydd nad oes yno enghreifftiau o'r rhywogaethau deufalf eraill sy'n nodweddiadol mewn lleoliadau tryddiferfannau methan ac awyrellau poeth. Ar y cychwyn roedd ffynhonnell maeth yr anifeiliaid yn ddirgelwch gan fod y lefelau methan a hydrogen sylffid mor isel.

Llosgfynyddoedd Mwd Cadiz

Oddi ar arfordir de Portiwgal ceir nifer o losgfynyddoedd mwd a ffurfiwyd gan wasgiannau'r platiau tectonig Affricanaidd ac Ewrasiaidd. Mae'r gwasgiannau'n gwthio hylif sy'n llawn methan a sylffwr o grombil y llosgfynyddoedd i wely'r môr uwchben. Erbyn i'r hylifau gyrraedd yr arwyneb maent wedi oeri, felly gelwir y llosgfynyddoedd yn dryddiferfannau oer. Ceir nifer o rywogaethau o gregyn bylchog Thyasira ar y safleoedd hyn, ond dim ond rhai ohonynt sy'n llochesu'r bacteria cemosymbiotig i'w galluogi i dynnu maeth o sylffwr a methan. Yn sgil cydweithio rhwng yr Amgueddfa a Phrifysgol Cadiz, Sbaen, disgrifiwyd rhywogaeth newydd o'r enw Thyasira vulcolutre, sy'n golygu 'perthyn i losgfynydd mwd'.

Erbyn hyn, mae'r Amgueddfa, mewn cydweithrediad â Phrifysgol Bangor, yn gweithio ar dacsonomeg Thyasira a gasglwyd mewn folcano mwd yn yr Arctig, a misglen o'r genws Idas a gasglwyd o fwd a lygrwyd gan ddisel o dan lwyfan olew ym Môr y Gogledd.

Mae'r gwaith hwn gan Amgueddfa Cymru yn cynorthwyo i ymchwilio'r posibilrwydd o ddefnyddio'r cregyn bylchog hyn i lanhau mannau llygredig ar wely'r môr.