Baner Gymreig Capten Scott Elen Phillips, 1 Mawrth 2012 Y Terra Nova yn gadael Caerdydd ar 15 Mehefin 1910. Mae'r Ddraig Goch yn cyhwfan o'r hwylbren canol, tra bod y Lluman Gwyn yn cyhwfan o'r tryfer canol. Gwelir baner Dinas Caerdydd ar yr hwylbren blaen. Baner y ddraig Goch a gynhyrchwyd gan Howell & Co ac a gyflwynwyd i Alldaith Capten Scott i Antarctica. Hysbyseb llawn tudalen ar gyfer James Howell & Co. a welwyd yn rhaglen Pasiant Cenedlaethol Cymru, 1909. Cyhoeddwyd gan y Great Western Railway Co. Mae nifer o faneri Draig Goch yng nghasgliad tecstilau Amgueddfa Cymru. Roedd y mwyafrif yn cyhwfan yn wreiddiol uwchlaw adeiladau dinesig ac mae un wedi cael ei hedfan yn y gofod hyd yn oed! Mae cysylltiad rhwng yr esiampl fwyaf a hynaf yn y casgliad â thaith feiddgar arall — Alldaith Antarctig Brydeinig Capten Robert Falcon Scott 1910–13.Dangoswyd y faner hon mewn cinio ffarwel a gynhaliwyd er anrhydedd i Capten Scott a'i swyddogion yng Nghaerdydd ar 13 Mehefin 1910, ac a hedfanodd ar fwrdd y Terra Nova wrth i'r llong hwylio o Gaerdydd ac ar ei dychweliad ym 1913.Ar ddydd Gŵyl Dewi 1911 a 1912, codwyd y faner uwchlaw caban pencadlys Scott yn yr Antarctig.Mae wedi'i gwneud o ddefnydd gwlanen garw gyda selfeisiau ar yr ymylon uchaf ac isaf ac yn mesur 3.45m x 1.83m. Torrwyd y motiff draig o ddefnydd gwahanol a'i wnio â pheiriant i'r ffabrig cefndir gwyrdd a gwyn. Mae manylion — fel y crafangau, y tafod a'r llygaid — wedi'u paentio arni â phaent du gwyn.James Howell & Co. o GaerdyddWyddon ni ddim pwy bwythodd neu liwiodd y faner, ond rydyn ni'n gwybod taw cwmni James Howell & Co yng Nghaerdydd a'i cynhyrchodd, yn yr adran wisgoedd mwy na thebyg.Cyhoeddwyd mewn cinio a gynhaliwyd ar 1 Tachwedd 1909 er anrhydedd i'r Is-gapten E. R. G. R. Evans, aelod o alldaith Scott, bod Howell wedi cynnig cynhyrchu baner Draig Goch fawr iddo ei chludo i Begwn y De. Roedd Evans wedi rhoi'r gorau i drefnu Alldaith Antarctig Gymreig ei hun ac wedi ymuno â Scott fel ei ddirprwy.Bu Evans yn hynod ddylanwadol yn hyrwyddo a chasglu nawdd i'r alldaith, a hynny'n bennaf drwy olygydd y Western Mail, Willie Davies — gwraig Davies gafodd y syniad o gyflwyno baner Cymru i'r alldaith.Caerdydd yn 'un o ddinasoedd mwyaf mentrus yr Ymerodraeth'Estynnodd trigolion Caerdydd groeso cynnes i'r Alldaith Antarctig Brydeinig — mwy nag unrhyw ardal arall o bosibl. Wedi ennill statws dinas ym 1905, roedd arweinwyr dinesig Caerdydd wrthi'n ceisio ei hailfrandio. Yng ngeiriau Clerc y Dref, J. L. Wheatley, roeddent am hyrwyddo Caerdydd 'fel un o ddinasoedd mwyaf mentrus yr Ymerodraeth'.Roedd cael ei chysylltu'n agos â mordaith Scott i Antarctica — un o'r cyffindiroedd mawr olaf — yn brawf o'r hyder dinesig newydd hwn.Un o ffigurau blaenllaw cymuned fusnes Caerdydd oedd James Howell. Sefydlwyd ei siop adrannol, James Howell & Co, ym 1865 fel siop ddillad fechan ar Yr Aes ac erbyn dechrau'r ganrif roedd yn un o'r mwyaf o'i bath yng Nghymru. Does dim syndod fod James Howell yn teimlo cymhelliad i gyfrannu at fenter Scott mewn rhyw fodd ac yntau â hanes o 'noddi' digwyddiadau dinesig yng Nghaerdydd. Yn nechrau 1909, darparodd un o'i adeiladau ar Stryd Wharton i Basiant Cenedlaethol Cymru yn rhad ac am ddim. Cerdyn post i goffau Pasiant Cenedlaethol Cymru, 1909 Ardalyddes Biwt fel 'Dame Wales' ym Mhasiant Cenedlaethol Cymru, Gorffennaf 1909. Yn haf 1914, cynhaliodd yr Amgueddfa arddangosfa dros dro o luniau dyfrlliw a brasluniau Edward Wilson o'r Antarctig. Wilson oedd Prif Wydonydd yr alldaith a bu farw gydag ef ar y daith yn ôl o Begwn y De ym 1912. Cynhaliwyd yr arddangosfa yn Neuadd y Ddinas gan fod adeilad yr Amgueddfa heb ei gwblhau ar y pryd. Pasiant Cenedlaethol CymruI bob pwrpas, cyfle i fawrion cymdeithas ail-greu golygfeydd o hanes arwrol Cymru oedd y Pasiant Cenedlaethol. Roedd angen 40,000 o wisgoedd ar drefnwyr y pasiant a cyflogwyd tîm o 800 o fenywod. Sefydlodd y menywod gweithdy yn Stryd Wharton am chwe mis. Fel un o noddwyr y Pasiant byddai Howell hefyd wedi darparu gwneuthurwyr gwisgoedd proffesiynol o'i weithlu ei hun. Yn wir, mae gwisg eiconig 'Dame Wales' o olygfa agoriadol y Pasiant ar 16 Gorffennaf 1909 wedi ei chreu mewn modd tebyg iawn i faner y Terra Nova. Mae gan y ddwy addurn gosod ar lun motiff draig goch, mewn dyluniad naïf. Gyda'r ddwy wedi'u creu ychydig fisoedd ar wahân yn un o weithdai James Howell & Co, ai'r un dwylo a'u pwythodd ys gwn i?Draig Goch y 1890auMae'r ddraig ar faner y Terra Nova yn amlwg yn wahanol i'r faner bresennol. Mae'n fwy talsyth, dragon segreant yn hytrach na dragon passant. Roedd yr arddull hwn yn gyffredin yn y 1890au a dechrau'r 1900au a gellir ei weld, mewn ffurfiau amrywiol, ar gadeiriau eisteddfodol y cyfnod a llu o arwyddluniau cenedlaethol eraill. Mae'n siŵr taw o ffynonellau tebyg y gweithiodd gwneuthurwyr dillad Howell wrth greu draig y Terra Nova.Safoni Baner CymruYm 1910, ysgrifennodd yr Eisteddfod Genedlaethol at yr Amgueddfa yn gofyn am gymorth gyda ffurf y ddraig: 'Rydym yn awyddus i gael ffurf y ddyfais mor gywir a phosibl'. Cawsant ateb gan guradur: 'Gresynaf nad oes gennym sbesimen dilys o'r anifail yn yr Amgueddfa Genedlaethol'. Trosglwyddwyd y llythyr i Mr Thomas Henry Thomas, awdurdod cydnabyddedig ar faterion o'r fath, a fu wrthi ers blynyddoedd yn ceisio cysoni ffurf y ddraig Gymreig. Mae ei frasluniau a'i bapurau bellach wedi eu cadw yn yr Amgueddfa.Torri'r faner yn gofroddionPan ddychwelodd y Terra Nova i Gaerdydd ym Mehefin 1913, gyda'r ddraig goch yn cyhwfan o'r mast, nododd y Western Mail ei bod 'dipyn yn llai na pan y codwyd hi am y tro cyntaf dair mlynedd yn ôl. Tra bod y Terra Nova wedi'i hangori yn Lyttleton, Seland Newydd, rhoddwyd caniatâd i gynrychiolwyr y cymdeithasau Cymreig yno i dorri darnau o'r faner a'u cadw fel cofroddion o'r alldaith.'Mewn cinio yn y Royal Hotel ar 16 Mehefin 1913 i ddathlu dychweliad yr alldaith i Gaerdydd, cyhoeddodd Teddy Evans y byddai'r faner yn cael ei rhoi i'r Eisteddfod Genedlaethol. Yn dilyn y dathlu fodd bynnag, doedd neb yn siŵr iawn beth wnaeth Evans â'r faner. Roedd yn credu ei fod wedi ei rhoi i'r Arglwydd Faer, ond cafodd ei chanfod yn y Royal Hotel bedwar mis yn ddiweddarach!
Mwy craff na'r Edwardiaid? Canfod bwcl gwregys Rhufeinig Evan Chapman, 14 Medi 2010 Bwcl gwregys o'r cyfnod Rhufeinig hwyr o Gaerwent Yr unig esiampl arall o Gymru y gwyddom amdani — o fryngaer Pen y Corddyn, Conwy. Addurn o bysgod a phâr o beunod yn wynebu coeden arddulliedig. Datglodd yng Nghaerwent yn gynnar yn yr 20fed ganrif Ail-ddatgloddio y ffosydd Edwardaidd yng Nghaerwent Dechreuodd Archeolegwyr ddatgloddio'r forum-basilica yng Nghaerwent yn Sir Fynwy ar ddechrau'r ugeinfed ganrif. Dychwelodd staff yr Amgueddfa yn ddiweddar i ddatgloddio'r safle eto, a chanfod eitemau gafodd eu methu yn wreiddiol, yn cynnwys y bwcl a phlât aloi copr o ddiwedd y bedwaredd ganrif. Mae pâr o bennau dolffin yn wynebu am i mewn ar ddolen y bwcl ynghyd â phâr o bennau ceffyl yn wynebu am allan. Yn wreiddiol byddai'r plât llenfetel wedi'i glymu i wregys ledr gyda dau rybed ar y pen. Mae border o gebl addurniadol iddo a thri motif cylchog gyda rhosglwm melyn Mair ar gefndir o ddotiau. Mae'r ymwthiadau crwm sy'n codi o'r rhain yn edrych fel pennau a gyddfau adar, sy'n awgrymu taw peunod yw'r motifau. Ar ragfur gorllewinol bryngaer Pen y Corddyn, Conwy y canfuwyd yr unig blât bwcl tebyg yng Nghymru. Addurniadau o bysgod a phâr o beunod yn wynebu coeden arddulliedig sydd ar yr esiampl honno. Peunod anfarwol a phren y bywyd Mae peunod yn symbol o anfarwoldeb (dywedir bod eu cnawd yn anllygradwy), a gellir dehongli'r pysgod a phren y bywyd fel symbolau Cristnogol. Mae hyn wedi arwain rhai i feddwl taw byclau Cristnogol yw'r rhain, ond mae'n bosib taw motifau addurniadol cyffredin ydyn nhw. Gwregys Filwrol Rufeinig Mae'n debyg bod platiau bwcl fel hwn yn offer milwrol swyddogol. Roedd y 'wregys filwrol' yn symbol bwysig o reng, er ei bod yn amlwg i wregysau o'r un arddull ddod yn boblogaidd y tu hwnt i'r fyddin. Gallai'r esiampl hon fod yn fersiwn lled swyddogol ar gyfer y 'gwasanaeth sifil', yn hytrach na'r fyddin. Mae'n debyg fodd bynnag, i'w poblogrwydd ledu ymhellach fel symbol o statws i rai oedd yn gweld eu hunain fel gweision y wladwriaeth. Maent wedi cael eu canfod mewn beddrod sawl gwraig, sy'n awgrymu bod merched yn eu gwisgo hefyd. Ni ddylid ystyried bwcl Caerwent yn ddim mwy nag eitem ddillad sy'n dangos chwaeth bersonol y perchennog. Nid yw'n dangos rheng na chenedl y perchennog yn uniongyrchol hyd yn oed, er y gall awgrymu bod gan y perchennog awydd i edrych fel un o 'fawrion y gymdeithas'.
Cwiltiau 17 Ebrill 2009 Mae'r casgliad cwiltiau a chlytwaith yn Amgueddfa Cymru yn cynnwys esiamplau o ddillad gwely o'r ddeunawfed i'r ugeinfed ganrif. Mae yma hefyd eitemau llai megis gorchudd clustogau, leinin basgedi bedydd, peisiau o'r ddeunawfed ganrif a gŵn fedydd Peter Morgan o’r Gelli Aur o 1722. Dechreuwyd ar gasgliad cwiltiau'r Amgueddfa yn y 1930au. Er bod nifer o gwiltiau wedi cael eu rhoi i'r Amgueddfa ym 1914, dim ond wedi sefydlu'r Adran Diwylliant a Diwydiant Gwerin ym 1932 y dechreuwyd casglu o ddifrif. Gellir gweld y casgliad drwy apwyntiad. Am ragor o wybodaeth, cysylltwch â'r curadur drwy ein Ffurflen E-bost. Porwch drwy ein casgliadau cwiltiau o dan y categorïau canlynol: Cwiltiau cofio Cwrlid clytwaith ac applique a wnaed gan Mary Lloyd o Aberteifi yn 1840. Cwilt priodas a wnaed ym 1886 gan Mary Miles o Fferm Berthlwyd, Mynwent y Crynwyr. Manylyn o gwilt priodas a wnaed ym 1886 gan Mary Miles o Fferm Berthlwyd, Mynwent y Crynwyr. Cwilt satîn wedi ei addurno â llofnodion. Rhodd trigolion Edmonton yng Nghanada i'r Welsh War Relief Committee ym 1942. Manylyn o gwilt satîn wedi ei addurno â llofnodion. Rhodd trigolion Edmonton yng Nghanada i'r Welsh War Relief Committee ym 1942. Manylyn o gwilt priodas a wnaed ym Maesteg yn y 1920au. Cwilt priodas a wnaed ym Maesteg yn y 1920au. Cwilt clytwaith o gotwm printiedig a waned yn Aberhonddu tua 1820. Mae'r panel canolog yn cynnwys darlun o Caroline o Brunswick, gwraig Siôr IV. Cwrlid clytwaith heb lenwad na chefn. Gwnaed gan deulu Richards, Darowen, o bosib i gofnodi agoriad eglwys newydd yn eu pentref ym 1863. Cwilt brethyn cyfan o Abergwawr a wnaed i gofnodi Jiwbili Aur Brenhines Fictoria ym 1887. Cwilt brethyn cyfan o Abergwawr a wnaed i gofnodi Jiwbili Aur Brenhines Fictoria ym 1887. Clytwaith chweochrog Lliain bwrdd a ddefnyddiwyd ym mhlasdy Llwyn Onn, Wrecsam. Gwnaed o clytwaith o gotwm a tsints sy'n dyddio o'r cyfnod 1780-1820. Cwrlid clytwaith a wnaed gan forwyn laeth yn Llanharan House, ger Llanharan, ym 1886. Cwrlid clytwaith o gotymau printiedig coch a leilac. Gwnaed gan Esther David o Lanfabon ganol i ddiwedd y 19eg ganrif. Cwrlid clytwaith o'r 19eg ganrif a wnaed yn bennaf o tsints cotwm. Daw'n wreiddiol o Gaerdydd. Cwrlid o glytwaith cotwm printiedig yn dilyn patrwm cadwynau. Cyflwynwyd fel rhodd priodas ym 1874 i A. C. Humphreys-Owen o Glansevern House, Y Trallwng. Manylyn o gwrlid clywaith heb gefn a wnaed yn Llantrisant ym 1886. Cwrlid clytwaith heb gefn a wnaed ym 1886 yn Llantrisant. Cwrlid clytwaith o gotwm printiedig a wnaed yn Y Wig yn ystod y 19eg ganrif. Cwilt o chweonglau coch a gwyn wedi eu gosod yn groeslinol. Gwnaed gan Elizabeth Edwards o Gaerdydd ym 1870. Clytwaith: Ar y gweill Manylyn o gwrlid clytwaith o'r 19eg ganrif a wnaed yn bennaf o tsints cotwm. Daw'n wreiddiol o Gaerdydd. Cwrlid clytwaith anorffenedig o ddiwedd y 19eg ganrif. Gwnaed ym Mhort Talbot o gotymau plaen a phrintiedig. Mae'r templedi papur gwreiddiol i'w gweld mewn mannau. Manylyn o gwrlid clytwaith anorffenedig o ddiwedd y 19eg ganrif. Gwnaed ym Mhort Talbot o gotymau plaen a phrintiedig. Mae'r templedi papur gwreiddiol i'w gweld mewn mannau. Clytwaith anorffenedig a wnaed yng Nghaerdydd ddiwedd y 19eg ganrif. Mae'r stribedi cotwm wedi eu gosod mewn patrwm a elwir yn 'log cabin'. Clytwaith anorffenedig a wnaed ym Maentwrog ar ddiwedd y 19eg ganrif. Mae'r darn wedi ei wneud o sidan, melfed a satin ac yn dilyn patrwm Americanaidd a elwir yn 'crazy patchwork'. Manylyn o gefn clytwaith anorffenedig a wnaed yn Aberpennar ym 1880. Mae'r templedi papur a'r brasbwythau gwreiddiol wedi goroesi. Clytwaith anorffenedig o gotwm printiedig chweochrog a wnaed yn Aberpennar ym 1880. Mae'r templedi papur a'r brasbwythau gwreiddiol wedi goroesi. Clywaith anorffenedig o Ddinas Powys a wnaed o gotymau printiedig wedi eu gosod o amgylch panel canolog. Mae'n dyddio o ddechrau'r 19eg ganrif. Cwiltiau buddugol Rhaglen yn cynnwys manylion arddangosfeydd a digwyddiadau a gynhaliwyd yn Sain Ffagan ym 1951 i gyd-fynd a Gwyl Prydain. Rhaglen yn cynnwys manylion arddangosfeydd a digwyddiadau a gynhaliwyd yn Sain Ffagan ym 1951 i gyd-fynd a Gwyl Prydain. Boned a wnaed gan Jane Davies o Bontardawe ar gyfer yn gystadleuaeth gwiltio a gynhaliwyd yn Sain Ffagan ym 1951. Cwilt buddugol o gotwm poplin a gafodd ei arddangos yn Sain Ffagan yn ystod Gwyl Prydain, 1951. Gwnaed gan Jessie Edwards, athrawes gwiltio o Ferthyr. Manylyn o gwilt cotwm buddugol a gafodd ei arddangos yn Sain Ffagan yn ystod Gwyl Prydain, 1951. Gwnaed gan Jessie Edwards, athrawes gwiltio o Ferthyr. Cwiltiau plant Cwilt crud sidan a wnaed gan Mabel Owen o Aberdar. Ennillod wobr gyntaf yn y Sioe Frenhinol a gynhaliwyd yn Aberystwyth ym 1933. Cwilt crud a wnaed yn Amgueddfa Werin Cymru ym 1987 gan Katy Lewis o Gaerffili. Gorchudd o gotwm melynbinc a llenwad o bolyester. Cwilt clytwaith ar gyfer crud plentyn. Gwnaed a defnyddiwyd yng Nghaerfyrddin ym 1914. Cwilt clytwaith ar gyfer crud plentyn. Gwnaed yn Nhy Ddewi, Sir Benfro. Cwrlid clytwaith a ddefnyddiwyd ym 1850 gan William Hely Llewelyn o Gwrt Colman, Penybont-ar-Ogwr. Cwilt crud o gotwm printiedig a tsints. Gwnaed ym 1856 ar gyfer William Hely Llewelyn, plentyn saith mlwydd oed o Gwrt Colman, Penybont-ar-Ogwr. Cwilt o sidan plaen a chaerog yn dilyn patrwm a elwir yn 'falling blocks'. Gwaed a defnyddiwyd yn Llanelwy ym 1870. Cwiltiau: Ennill bywoliaeth Cwiltwragedd o bentref Solfach gyda'u ffrâm ym 1928. Manylyn canol o gwilt a wnaed ym 1933 gan gwiltwragedd y Porth, Rhondda. Cwilt o gotwm poplin lliw hufen gyda llenwad o wlân wedi ei gribo. Gwnaed ym 1933 gan gwiltwragedd y Porth, Rhondda. Llyfryn yn cynnwys nodiadau, patrymau a ffioedd am gwiltio. Eiddo'r diweddar Irene Morgan o Aberdar a fu'n mynychu dosbarthiadau cwiltio yn ystod y 1920au-30au. Llyfryn yn cynnwys nodiadau, patrymau a ffioedd am gwiltio. Eiddo'r diweddar Irene Morgan o Aberdar a fu'n mynychu dosbarthiadau cwiltio yn ystod y 1920au-30au. Llyfryn yn cynnwys nodiadau, patrymau a ffioedd am gwiltio. Eiddo'r diweddar Irene Morgan o Aberdar a fu'n mynychu dosbarthiadau cwiltio yn ystod y 1920au-30au. Cwilt o gotwm pinc a gwyrdd a wnaed tua 1906 ym Mancyfelin gan Phoebe Walters - cwiltwraig broffesiynol. Manylyn o gwilt cotwm pinc a gwyrdd a wnaed tua 1906 ym Mancyfelin gan Phoebe Walters - cwiltwraig broffesiynol. Cwiltiau: Gwell clwt na thwll Cwilt clytwaith o wlanen Cymreig. Gwnaed yn ystod y 19eg ganrif gan y gwehydd Benjamin Jones, neu aelod o'i deulu, ym Melin Wlân Ogof, Drefach-Felindre. Cwilt a wnaed gan yr arlunydd Becky Knight o Borth yn 2006. Caniau Guinness wedi eu pwytho â pheiriant yw'r gorchudd blaen. Manylyn o gwilt a wnaed drwy ailgylchu caniau Guinness. Cynlluniwyd gan yr arlunydd Becky Knight o Borth yn 2006. Cwilt clytwaith o wlanen Cymreig. Gwnaed yn ystod y 19eg ganrif gan y gwehydd Benjamin Jones, neu aelod o'i deulu, ym Melin Wlân Ogof, Drefach-Felindre. Cwrlid clytwaith a wnaed yn ystod blynyddoedd cynnar yr 20fed ganrif ym Mlaenau Ffestiniog. Siwtiau brethyn a wisgwyd gan chwarelwyr yw'r gorchudd blaen. Cwilt clytwaith o gotymau printiedig. Gwaned tua 1850 gan gwiltwraig anhysbys o Rydlafar. Cwilt a wnaed yn ystod y ganrif ddiwethaf yng Nghaerdydd o deis sidan lliwgar wedi eu hailgylchu. Cwilt o Langamarch a wnaed ar ddiwedd y 19eg ganrif drwy ailgylchu dwy siol paisley, y naill wedi ei wehyddu a'r llall o gotwm printiedig. Cwilt clytwaith o gotwm printiedig a wnaed gan Esther David o Lanfabon yng nghanol y 19eg ganrif. Hen gwilt neu flanced yw'r llenwad mae'n debyg. Cwrlid clytwaith a wnaed gan y teiliwr James Williams o Wrecsam rhwng 1842 a 1852. Gwnaed o 4,525 darn o frethyn unigol - lifrau milwrol yn bennaf.
Y Wisg Gymreig 'Go Iawn'? 6 Gorffennaf 2007 Mae'r darlun o'r 'Wisg Gymreig', sef het ddu dal, siôl goch a sgert wlanen yn adnabyddus iawn. Daeth i gael ei nabod fel gwisg genedlaethol Cymru. Ond ai dyma oedd merched yn ei wisgo slawer dydd go iawn? Braslun dyfrlliw o Gymraes yn gwau, yn dangos sanau heb draed, canol y 19eg ganrif Beth yw gwisg genedlaethol? Mae haneswyr yn gorfod defnyddio gwahanol fathau o wybodaeth i ganfod beth oedd pobl yn ei wisgo bob dydd go iawn. Crewyd gwisg genedlaethol o'r dillad yr oedd merched cefn gwlad yn eu gwisgo. Mae hyn wedi sicrhau bod sawl rhan o'r 'wisg Gymreig' yn arfer cael eu gwisgo gan ferched Cymru. Ffynonellau gwybodaeth cynnar Er mwyn gwybod yn iawn beth roedd pobl yn ei wisgo yng nghefn gwlad yn y 18fed a'r 19eg ganrif, mae'n rhaid ymchwilio i ffynonellau o'r cyfnod hwnnw. Yn achos y cyfnodau cynharaf, adroddiadau, dyddiaduron a llythyron teithwyr yng Nghymru ar ffurf llawysgrifau a llyfrau, ynghyd â darluniau gan arlunwyr a deithiai trwy Gymru yw'r prif ffynonellau. O'r 1830au ymlaen, ceir mwy o adroddiadau gan drigolion Cymru a phobl oedd yn ymddiddori yn yr iaith Gymraeg a'r ffyrdd traddodiadol o fyw, nid arlunwyr a haneswyr yn unig, ond pobl fel Augusta Hall, Arglwyddes Llanofer. Twristiaeth dorfol Cyn diwedd y ganrif, gyda dyfodiad y rheilffyrdd, gwelwyd dechreuadau twristiaeth dorfol, a daeth galw am brintiau, llestri ac, yn nes ymlaen, gardiau post, i gofio'r gwyliau. Mae'n dda bod gan lawer o ffotograffwyr wir ddiddordeb yn y diwylliant traddodiadol, crefftau gwledig ac amaethyddiaeth. Maent wedi cofnodi cymdeithas goll a, thrwy hynny, eu dillad. Mae'r rhan fwyaf o'r dillad a welir mewn casgliadau amgueddfeydd heddiw yn dod o ganol y 19eg ganrif ac wedyn. Ystyriwch yn ofalus Mae'n rhaid bod yn ofalus iawn wrth ystyried yr holl ffynonellau hyn. Dieithriaid sy'n gyfrifol am bron yr holl ffynonellau ysgrifenedig ac maent yn tueddu i ganolbwyntio ar yr hynod a'r anghyffredin. Gall darluniau gael eu rhamanteiddio ac yn aml mae ffotograffwyr yn trefnu i'w lluniau ddangos yr hyn y dymunant ei weld. Tua dechrau'r 19eg ganrif, roedd gan bobl ddiddordeb mawr yn nelwedd y Cymry ac arweiniodd hyn at greu gwisg genedlaethol 'safonol', artiffisial fel na wyddem am flynyddoedd lawer bod gwisg y Cymry gwledig mewn gwirionedd yn amrywiol iawn. Dillad cefn gwlad Trwy ddadansoddi'n ofalus, cawn dystiolaeth o'r hyn yr oedd pobl yn ei wisgo yn eu bywyd bob dydd, yn enwedig i weithio. Yn sicr, mae modd gwybod beth oedd rhai elfennau o ddillad y Cymry cefn gwlad. Er enghraifft, gwnaed llawer o ddefnydd o wlân a byddai menywod yn gwisgo ffedogau, ffunennau a hetiau dynion. Parhaodd elfennau o hyn yng nghefn gwlad hyd yn oed i mewn i'r 20fed ganrif. Dillad gwaith ynteu wisg genedlaethol? Ffedogau a siolau yw'r unig ddillad y mae llaweroedd ohonynt wedi goroesi. Fe rheol, byddai ffrogiau a sgerti'n treulio neu'n cael eu hailddefnyddio fel rhacs. Nid yw hyn yn syndod o gofio cyflwr rhai a ddangosir mewn ffotograffau. Mae nifer o beisiau gwlanen gennym o hyd hefyd, efallai gan fod y sgerti'n eu gwarchod rhag traul. Cedwir llawer o'r rhain mewn casgliadau amgueddfeydd fel enghreifftiau o'r 'wisg Gymreig' ond, mewn gwirionedd, nid oeddent yn perthyn i 'wisg draddodiadol' ymwybodol o gwbl, ond yn ddillad y byddai pobl cefn gwlad yn eu gwisgo'n naturiol.
Sidanau o Loegr a wisgid yn Nhŷ Tredegar 8 Mai 2007 Tŷ a Pharc Tredegar. Bellach, mae'r tŷ a'r tir o'i gwmpas yn eiddo i Gyngor Sir Casnewydd. Mae nifer o'r ystafelloedd a adnewyddwyd ar agor i'r cyhoedd. Llun © Steve Burrow. Cot fer gŵr, yn dyddio o'r 1720au cynnar. Taffeta gwyn ac iddo batrwm les yw'r defnydd. Yn ôl pob tebyg, cafodd y got hon ei gwisgo gan Syr William Morgan. Fe'i gwnaed naill ai yn Lloegr neu Ffrainc o sidan melyn ac iddo batrwm les ac mae'n dyddio o oddeutu 1725. Gŵn llys o sidan caerog glas wedi'i frodio ag arian (gŵn ac iddo flaen agored a godre cywrain), a wnaed yn y 1720au. Gwisg sidan a phais a wnaed yn Lloegr tua 1745-47. Er i'r wisg gael ei hail-lunio, mae'r defnydd mewn cyflwr da. Ar gefndir o daffeta melyn ceir streipiau cannelé gwyn, a'r cyfan wedi'i frocedio â rhosod a luniwyd o edau sidan. Yn ystod y ddeunawfed ganrif bu teulu Morgan o Dŷ Tredegar yn gyfrifol am gasglu ynghyd gasgliad pwysig o ddillad sidan oedd yn tystio i'w cyfoeth a'u statws. Yn ystod y 18g. gellid mesur safle cymdeithasol gŵr bonheddig ar sail ansawdd ei dŷ neu ei ddillad - mynegiant o statws oedd gwisgo sidan, les neu edau aur ddrudfawr. Byddai teuluoedd o Gymru'n prynu sidanau gweëdig, cynnyrch diwydiant sidan Spitalfields yn Llundain, ac yn ddod â nhw nôl i Gymru i ddodrefnu eu tai, i wneud dillad a gwneud argraff ar eu cymdogion. Morganiaid Tŷ Tredegar, Arglwyddi Tredegar yn ddiweddarach, oedd yn un o deuluoedd cyfoethocaf Cymru. Roedd ganddynt lenni sidan cyfoethog yn eu cartref, yn ôl y disgrifiad hwn a o restr a baratowyd ym 1698: "4 green Silke Damask chequer curtains flowred with gold colour and lined with white chequer silke with double valiance, foot valiance, teaster and quilte imbroidred with Silke frings." Yn yr un ystafell wely roedd pedair llen ffenestr o sidan caerog gwyn a saith clustog sidan a oedd yn cyd-fynd â chroglenni'r gwely. Roedd gorchuddion oren yn eu hamddiffyn nhw i gyd. Yn ogystal, byddai'r Morganiaid yn gwisgo'r sidanau caerog gweëdig a'r sidanau eurbleth gwychaf a mwyaf ffasiynol. Mae rhai ohonynt, a gafwyd yn rhoddion gan Arglwydd Tredegar ym 1923, i'w gweld yn Amgueddfa Werin Cymru. Mae'r rhan fwyaf o'r casgliad hwn yn cynnwys dillad sidan a wnaed yn Lloegr, ac mae'r mwyafrif yn dyddio o ganol y 18g. Mae un wisg a phais o Ffrainc yn dyddio o gyfnod cynharaf cofnod 1698. Mae'n bosibl mai Martha Morgan oedd piau'r rhain. Roedd Martha'n wraig Thomas Morgan, aelod o deulu Mansel, Margam (a Phen-rhys yn ddiweddarach), ac un o deuluoedd cyfoethocaf y sir. Dilynwyd Thomas Morgan gan ei frawd, a ychwanegodd yn sylweddol at faint y stadau. Pan etifeddodd ei fab yntau, Syr William Morgan, yr eiddo ym 1719, roedd modd iddo fentro ar ffordd liwgar iawn o fyw. Ym 1724 priododd Syr William â'r Foneddiges Rachel Cavendish, merch Dug Dyfnaint, a chanddi waddol o £20,000. Mae sawl dilledyn o Dŷ Tredegar yn dyddio o'r cyfnod rhwng 1720 a 1731, pan bu farw William. Mae pob un o'r gwisgoedd hyn yn cydweddu â chwaeth Syr William, oedd yn enwog am ei afradlonedd - ym 1725 gwariodd £37,418 - ac yn ôl pob tebyg prynoddd pob un o'r gwisgoedd yn Llundain. Bu i'r Foneddiges Rachel fyw am hanner can mlynedd wedi marwolaeth ei gŵr, a threuliodd ei hamser yn gofalu am fuddiannau ei phlant. Pan fu farw ei hunig fab heb briodi ym 1763, fe gollodd hi frwydr yn y llysoedd ac etifeddodd ei brawd-yng-nghyfraith Thomas Morgan y stad. Mae'r rhan fwyaf o wisgoedd eraill Tredegar yn perthyn i'r cyfnod hwn ac yn ôl pob tebyg, y Foneddiges Rachel, neu Jane, wyres John Morgan (a aned ym 1731), a briododd ym 1758 ac a etifeddodd y stad yn ddiweddarach, oedd piau'r dillad hyn. Gan nad oes un o sidanau Tredegar yn dyddio o'r cyfnod wedi marwolaeth y Foneddiges Rachel, mae'n demtasiwn credu fod y cyfan yn eiddo iddi hi ac iddynt gael eu rhoi i gadw wedi iddi farw. Yna, yn ystod y ganrif ddilynol, cawsant eu hailddarganfod gan y teulu a'u hystyried yn addas i'w defnyddio fel gwisgoedd ffansi. Darllen Cefndir "Social conditions at Tredegar House Newport in the 17th and 18th centuries", gan M.R. Apted. Yn Monmouthshire Antiquarian, cyf. 3:2, tt.124-54 (1972-3). Tredegar House gan David Freeman. Cyhoeddwyd gan Adran Gweithgareddau Hamdden Casnewydd (1982, cyhoeddwyd argraffiad diwygiedig ym 1998). Silk designs of the 18th century in the collection of the Victoria & Albert Museum gan Natalie Rothstein. Cyhoeddwyd gan Amgueddfa Victoria ac Albert (1990). Woven Textile Design in Britain to 1750 gan Natalie Rothstein. Cyhoeddwyd gan Amgueddfa Victoria ac Albert (1994). "A court mantua of c.1740 by Janet Arnold". Yn Costume (Journal of the Costume Society), cyf. 6, tt.48-52 (1972).
