Archif De la Beche yn Amgueddfa Cymru Tom Sharpe, 20 Ebrill 2009 Syr Henry Thomas De la Beche (1796-1855) Map daearegol cyntaf Jamaica Duria Antiquior - A more Ancient Dorset. Dyfrlliw gan De la Beche yn 1830. Y llun hwn oedd y cyntaf i bortreadu amgylchedd ffosil yn ei gyfanrwydd, ac i ddangos sut yr oedd gwahanol elfennau o'r ffosilau ffawna a flora yn rhyngweithio, yn arbennig felly ymlusgiaid môr mawr y Cyfnod Jwrasig cynnar. De la Beche a'i merched yn Abertawe, 1853 Mae Adran Daeareg Amgueddfa Cymru yn rhoi llety i un o'r archifau daearegol pwysicaf yn y byd. Mae'n cynnwys dros 2,000 o eitemau - llythyrau, dyddiaduron, dyddlyfrau, brasluniau a ffotograffau - gan un o brif ddaearegwyr dechrau'r bedwaredd ganrif ar bymtheg, Syr Henry Thomas De la Beche (1796-1855). Yn ystod hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg chwaraeodd De la Beche ran bwysig yng ngwyddor newydd daeareg. Yn ogystal â'i gyfraniadau gwyddonol, sefydlodd ddaeareg fel galwedigaeth a sefydlu nifer o brif sefydliadau daearegol Prydain gan gynnwys y rhain: British Geological Survey Museum of Practical Geology (wedyn y Geological Museum ac erbyn hyn y Natural History Museum yn Llundain) School of Mines (erbyn hyn yn rhan o Imperial College Llundain) Mining Record Office (erbyn hyn yn rhan o'r Coal Authority). Ganed De la Beche yn Llundain ac fe'i magwyd yn Nyfnaint a Lyme Regis yn Dorset, ble datblygodd ddiddordeb mewn daeareg drwy ei gyfeillgarwch gyda merch leol, Mary Anning (1799-1847) a oedd yn casglu ffosiliau. Jamaica Roedd cyfoeth ei deulu'n dod o gaethweision a phlanhigfa siwgwr yn Jamaica, ac ym 1823-4 treuliodd ddeuddeg mis ar yr ystâd. Roedd hefyd wedi teithio o amgylch yr ynys gan archwilio ei cherrig brig. Wrth ddychwelyd i Loegr, cyhoeddodd y disgrifiad cyntaf o ddaeareg Jamaica a'i map daearegol cyntaf. Ystyrir De la Beche fel 'tad daeareg Jamaica'. Dechreuodd De la Beche fapio creigiau Dyfnaint yn gynnar yn y 1830au. Ond roedd yr aflonyddwch yn Jamaica oherwydd diddymu caethwasiaeth a chwymp yn y farchnad siwgwr wedi ei adael mewn anawsterau ariannol. Nid oedd yn gallu parhau gyda'i waith. Ysgrifennodd at Fwrdd yr Ordnans gan gynnig cwblhau mapio daearegol Dyfnaint i'r llywodraeth am £300. Roedd ei gais yn llwyddiannus a chafodd ei benodi'n Ddaearegydd i Arolwg Trigonometrig yr Ordnans. Sefydlu Arolwg Daearegol Prydain Unwaith bod gwaith Dyfnaint wedi'i orffen gwnaeth gais llwyddiannus i barhau gyda mapio daearegol Cernyw ac ym 1835 sefydlwyd Arolwg Daearegol yr Ordnans. O hwn tyfodd Arolwg Daearegol Prydain heddiw. Mewn cyfnod pan oedd y rhan fwyaf o ddaearegwyr yn ficeriaid neu amaturiaid oedd â diddordeb gydag incwm preifat, De la Beche oedd un o'r proffesiynolion cyntaf. Ym 1837 symudodd De la Beche ei Arolwg Daearegol i Abertawe gan gydnabod pwysigrwydd economaidd maes glo Cymru. Yn fuan daeth yn rhan o fyd gwyddonol lleol fel aelod o Sefydliad Athronyddol a Llenyddol Abertawe a chyfaill i'r naturiaethwr o Abertawe, Lewis Weston Dillwyn. Roedd gan De la Beche ferch deunaw oed, Elizabeth (Bessie). Yn fuan daeth hi'n gyfaill i un o feibion Dillwyn, Lewis Llewelyn Dillwyn , a phriodon nhw yn Awst 1838. Gan eu disgynyddion nhw y daeth y rhan fwyaf o archif De la Beche i'r Amgueddfa yn y 1930au. Darganfod ffosiliau ysblennydd Mae'r papurau'n cynnwys cyfoeth o wybodaeth am ddaeareg gynnar yn hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Roedd enwau'r cyfnodau daearegol (Cambriaidd, Ordofigaidd ac ati) sydd erbyn hyn mor hysbys yn cael eu cynnig am y tro cyntaf ac o hyd yn ddadleuol. Roedd ffosiliau newydd ac ysblennydd yn cael eu darganfod a thystiolaeth o Oes y Rhew'n cael ei hadnabod am y tro cyntaf. Bu De la Beche yn gweithio'n bersonol ar ddisgrifiadau cyntaf ffosiliau'r ymlusgiaid morwrol mawr, y pysgymlusgiaid a'r plesiorsoriaid. Mae llawer yn y papurau hefyd parthed sefydlu'r Arolwg Daearegol a'r sefydliadau eraill roedd ef wedi eu sefydlu. Darwin yn ysgrifennu at De la Beche Roedd De la Beche yn gohebu gyda phrif ddaearegwyr y dydd a gofynnwyd iddo'n aml, ar sail ei brofiad o Jamaica, am gyngor am yr ynys. Mae un o lythyrau'r casgliad yn ei holi ym 1842 am liw'r ceffylau, y gwartheg a'r anifeiliaid eraill a fagwyd ers sawl cenhedlaeth ar yr ynys a sut roedden nhw wedi newid. Awdur y llythyr oedd Charles Darwin a oedd adeg honno'n ffurfio ei ddamcaniaeth am esblygiad. Roedd De la Beche yn ddarluniwr medrus ac mae hyn yn amlwg yn yr archif. Roedd yn gywir iawn wrth fraslunio tirluniau, darluniadau o ffosiliau a chroestoriadau daearegol ond hefyd gwnaeth nifer o wawdluniau a chartwnau. Roedd y rhain yn ffordd iddo wneud sylwadau ar ddatblygiadau mewn daeareg ac ar ei weithgareddau ei hun a rhai ei gyfoedion. Adnodd pwysig yw'r archif i hanes daeareg ac mae ymchwilwyr o Brydain a thramor yn ymgynghori â hi'n aml - i drefnu ymweliad, cysylltwch â ni . Nodyn: fe olygwyd yr erthygl hon ar 28/06/17 i ddileu cyfeiriad at de la Beche fel "perchennog caethweision teg".
Cwiltiau 17 Ebrill 2009 Mae'r casgliad cwiltiau a chlytwaith yn Amgueddfa Cymru yn cynnwys esiamplau o ddillad gwely o'r ddeunawfed i'r ugeinfed ganrif. Mae yma hefyd eitemau llai megis gorchudd clustogau, leinin basgedi bedydd, peisiau o'r ddeunawfed ganrif a gŵn fedydd Peter Morgan o’r Gelli Aur o 1722. Dechreuwyd ar gasgliad cwiltiau'r Amgueddfa yn y 1930au. Er bod nifer o gwiltiau wedi cael eu rhoi i'r Amgueddfa ym 1914, dim ond wedi sefydlu'r Adran Diwylliant a Diwydiant Gwerin ym 1932 y dechreuwyd casglu o ddifrif. Gellir gweld y casgliad drwy apwyntiad. Am ragor o wybodaeth, cysylltwch â'r curadur drwy ein Ffurflen E-bost. Porwch drwy ein casgliadau cwiltiau o dan y categorïau canlynol: Cwiltiau cofio Cwrlid clytwaith ac applique a wnaed gan Mary Lloyd o Aberteifi yn 1840. Cwilt priodas a wnaed ym 1886 gan Mary Miles o Fferm Berthlwyd, Mynwent y Crynwyr. Manylyn o gwilt priodas a wnaed ym 1886 gan Mary Miles o Fferm Berthlwyd, Mynwent y Crynwyr. Cwilt satîn wedi ei addurno â llofnodion. Rhodd trigolion Edmonton yng Nghanada i'r Welsh War Relief Committee ym 1942. Manylyn o gwilt satîn wedi ei addurno â llofnodion. Rhodd trigolion Edmonton yng Nghanada i'r Welsh War Relief Committee ym 1942. Manylyn o gwilt priodas a wnaed ym Maesteg yn y 1920au. Cwilt priodas a wnaed ym Maesteg yn y 1920au. Cwilt clytwaith o gotwm printiedig a waned yn Aberhonddu tua 1820. Mae'r panel canolog yn cynnwys darlun o Caroline o Brunswick, gwraig Siôr IV. Cwrlid clytwaith heb lenwad na chefn. Gwnaed gan deulu Richards, Darowen, o bosib i gofnodi agoriad eglwys newydd yn eu pentref ym 1863. Cwilt brethyn cyfan o Abergwawr a wnaed i gofnodi Jiwbili Aur Brenhines Fictoria ym 1887. Cwilt brethyn cyfan o Abergwawr a wnaed i gofnodi Jiwbili Aur Brenhines Fictoria ym 1887. Clytwaith chweochrog Lliain bwrdd a ddefnyddiwyd ym mhlasdy Llwyn Onn, Wrecsam. Gwnaed o clytwaith o gotwm a tsints sy'n dyddio o'r cyfnod 1780-1820. Cwrlid clytwaith a wnaed gan forwyn laeth yn Llanharan House, ger Llanharan, ym 1886. Cwrlid clytwaith o gotymau printiedig coch a leilac. Gwnaed gan Esther David o Lanfabon ganol i ddiwedd y 19eg ganrif. Cwrlid clytwaith o'r 19eg ganrif a wnaed yn bennaf o tsints cotwm. Daw'n wreiddiol o Gaerdydd. Cwrlid o glytwaith cotwm printiedig yn dilyn patrwm cadwynau. Cyflwynwyd fel rhodd priodas ym 1874 i A. C. Humphreys-Owen o Glansevern House, Y Trallwng. Manylyn o gwrlid clywaith heb gefn a wnaed yn Llantrisant ym 1886. Cwrlid clytwaith heb gefn a wnaed ym 1886 yn Llantrisant. Cwrlid clytwaith o gotwm printiedig a wnaed yn Y Wig yn ystod y 19eg ganrif. Cwilt o chweonglau coch a gwyn wedi eu gosod yn groeslinol. Gwnaed gan Elizabeth Edwards o Gaerdydd ym 1870. Clytwaith: Ar y gweill Manylyn o gwrlid clytwaith o'r 19eg ganrif a wnaed yn bennaf o tsints cotwm. Daw'n wreiddiol o Gaerdydd. Cwrlid clytwaith anorffenedig o ddiwedd y 19eg ganrif. Gwnaed ym Mhort Talbot o gotymau plaen a phrintiedig. Mae'r templedi papur gwreiddiol i'w gweld mewn mannau. Manylyn o gwrlid clytwaith anorffenedig o ddiwedd y 19eg ganrif. Gwnaed ym Mhort Talbot o gotymau plaen a phrintiedig. Mae'r templedi papur gwreiddiol i'w gweld mewn mannau. Clytwaith anorffenedig a wnaed yng Nghaerdydd ddiwedd y 19eg ganrif. Mae'r stribedi cotwm wedi eu gosod mewn patrwm a elwir yn 'log cabin'. Clytwaith anorffenedig a wnaed ym Maentwrog ar ddiwedd y 19eg ganrif. Mae'r darn wedi ei wneud o sidan, melfed a satin ac yn dilyn patrwm Americanaidd a elwir yn 'crazy patchwork'. Manylyn o gefn clytwaith anorffenedig a wnaed yn Aberpennar ym 1880. Mae'r templedi papur a'r brasbwythau gwreiddiol wedi goroesi. Clytwaith anorffenedig o gotwm printiedig chweochrog a wnaed yn Aberpennar ym 1880. Mae'r templedi papur a'r brasbwythau gwreiddiol wedi goroesi. Clywaith anorffenedig o Ddinas Powys a wnaed o gotymau printiedig wedi eu gosod o amgylch panel canolog. Mae'n dyddio o ddechrau'r 19eg ganrif. Cwiltiau buddugol Rhaglen yn cynnwys manylion arddangosfeydd a digwyddiadau a gynhaliwyd yn Sain Ffagan ym 1951 i gyd-fynd a Gwyl Prydain. Rhaglen yn cynnwys manylion arddangosfeydd a digwyddiadau a gynhaliwyd yn Sain Ffagan ym 1951 i gyd-fynd a Gwyl Prydain. Boned a wnaed gan Jane Davies o Bontardawe ar gyfer yn gystadleuaeth gwiltio a gynhaliwyd yn Sain Ffagan ym 1951. Cwilt buddugol o gotwm poplin a gafodd ei arddangos yn Sain Ffagan yn ystod Gwyl Prydain, 1951. Gwnaed gan Jessie Edwards, athrawes gwiltio o Ferthyr. Manylyn o gwilt cotwm buddugol a gafodd ei arddangos yn Sain Ffagan yn ystod Gwyl Prydain, 1951. Gwnaed gan Jessie Edwards, athrawes gwiltio o Ferthyr. Cwiltiau plant Cwilt crud sidan a wnaed gan Mabel Owen o Aberdar. Ennillod wobr gyntaf yn y Sioe Frenhinol a gynhaliwyd yn Aberystwyth ym 1933. Cwilt crud a wnaed yn Amgueddfa Werin Cymru ym 1987 gan Katy Lewis o Gaerffili. Gorchudd o gotwm melynbinc a llenwad o bolyester. Cwilt clytwaith ar gyfer crud plentyn. Gwnaed a defnyddiwyd yng Nghaerfyrddin ym 1914. Cwilt clytwaith ar gyfer crud plentyn. Gwnaed yn Nhy Ddewi, Sir Benfro. Cwrlid clytwaith a ddefnyddiwyd ym 1850 gan William Hely Llewelyn o Gwrt Colman, Penybont-ar-Ogwr. Cwilt crud o gotwm printiedig a tsints. Gwnaed ym 1856 ar gyfer William Hely Llewelyn, plentyn saith mlwydd oed o Gwrt Colman, Penybont-ar-Ogwr. Cwilt o sidan plaen a chaerog yn dilyn patrwm a elwir yn 'falling blocks'. Gwaed a defnyddiwyd yn Llanelwy ym 1870. Cwiltiau: Ennill bywoliaeth Cwiltwragedd o bentref Solfach gyda'u ffrâm ym 1928. Manylyn canol o gwilt a wnaed ym 1933 gan gwiltwragedd y Porth, Rhondda. Cwilt o gotwm poplin lliw hufen gyda llenwad o wlân wedi ei gribo. Gwnaed ym 1933 gan gwiltwragedd y Porth, Rhondda. Llyfryn yn cynnwys nodiadau, patrymau a ffioedd am gwiltio. Eiddo'r diweddar Irene Morgan o Aberdar a fu'n mynychu dosbarthiadau cwiltio yn ystod y 1920au-30au. Llyfryn yn cynnwys nodiadau, patrymau a ffioedd am gwiltio. Eiddo'r diweddar Irene Morgan o Aberdar a fu'n mynychu dosbarthiadau cwiltio yn ystod y 1920au-30au. Llyfryn yn cynnwys nodiadau, patrymau a ffioedd am gwiltio. Eiddo'r diweddar Irene Morgan o Aberdar a fu'n mynychu dosbarthiadau cwiltio yn ystod y 1920au-30au. Cwilt o gotwm pinc a gwyrdd a wnaed tua 1906 ym Mancyfelin gan Phoebe Walters - cwiltwraig broffesiynol. Manylyn o gwilt cotwm pinc a gwyrdd a wnaed tua 1906 ym Mancyfelin gan Phoebe Walters - cwiltwraig broffesiynol. Cwiltiau: Gwell clwt na thwll Cwilt clytwaith o wlanen Cymreig. Gwnaed yn ystod y 19eg ganrif gan y gwehydd Benjamin Jones, neu aelod o'i deulu, ym Melin Wlân Ogof, Drefach-Felindre. Cwilt a wnaed gan yr arlunydd Becky Knight o Borth yn 2006. Caniau Guinness wedi eu pwytho â pheiriant yw'r gorchudd blaen. Manylyn o gwilt a wnaed drwy ailgylchu caniau Guinness. Cynlluniwyd gan yr arlunydd Becky Knight o Borth yn 2006. Cwilt clytwaith o wlanen Cymreig. Gwnaed yn ystod y 19eg ganrif gan y gwehydd Benjamin Jones, neu aelod o'i deulu, ym Melin Wlân Ogof, Drefach-Felindre. Cwrlid clytwaith a wnaed yn ystod blynyddoedd cynnar yr 20fed ganrif ym Mlaenau Ffestiniog. Siwtiau brethyn a wisgwyd gan chwarelwyr yw'r gorchudd blaen. Cwilt clytwaith o gotymau printiedig. Gwaned tua 1850 gan gwiltwraig anhysbys o Rydlafar. Cwilt a wnaed yn ystod y ganrif ddiwethaf yng Nghaerdydd o deis sidan lliwgar wedi eu hailgylchu. Cwilt o Langamarch a wnaed ar ddiwedd y 19eg ganrif drwy ailgylchu dwy siol paisley, y naill wedi ei wehyddu a'r llall o gotwm printiedig. Cwilt clytwaith o gotwm printiedig a wnaed gan Esther David o Lanfabon yng nghanol y 19eg ganrif. Hen gwilt neu flanced yw'r llenwad mae'n debyg. Cwrlid clytwaith a wnaed gan y teiliwr James Williams o Wrecsam rhwng 1842 a 1852. Gwnaed o 4,525 darn o frethyn unigol - lifrau milwrol yn bennaf.
Planhigion Prin Cymru 1 Ebrill 2009 Mae Cymru'n gyforiog o blanhigion, i wlad mor fach. Mae'r holl greigiau a thopograffeg gwahanol, o galchfeini Penrhyn Gŵyr i gerrig llaid a chreigiau folcanig Eryri, yn gynefin i amrywiaeth o blanhigion arbennig. Mae Cymru yn gartref i sawl planhigyn prin. Mae rhywogaethau prin fel y Gerddinen Darren Fach neu Heboglys y Mynydd Du yn unigryw i Gymru, ac nid ydynt ar gael unrhyw le arall yn y byd. Mae planhigion prin eraill fel Lili'r Wyddfa neu Lysiau Melyn y Bystwn ar gael mewn gwledydd amrywiol, ond dim ond yng Nghymru y maent i'w cael yng ngwledydd Prydain. Mae eraill fel y Canri Dryflwyddol neu'r Merllys Gorweddol yn brin dros y byd. Nod Project Planhigion Prin Cymru yw helpu i warchod rhai o'n planhigion prin sydd dan fygythiad trwy gynnig sail wyddonol gadarn ar gyfer eu cadwraeth. Darperir cyngor trwy gasglu gwybodaeth am faint a lleoliad y poblogaethau planhigion prin, asesu'r peryglon i'w gallu i oroesi, casglu gwybodaeth ecolegol, dadansoddi amrywiadau geneteg a gwneud argymhellion ar gyfer rheoli cynefinoedd. Cychwynnodd y project ym 1998, gan ganolbwyntio ar blanhigion brodorol prin Cymru i ddechrau, ac mae wedi tyfu o egin bach i fod yn gangen braff. Mae'n broject ar y cyd rhwng Amgueddfa Cymru a'r Ardd Fotaneg Genedlaethol, ac wedi'i ariannu'n rhannol gan Gyngor Cefn Gwlad Cymru. Cliciwch ar ddelwedd i ddarganfod mwy... Hieracium radyrense, Heboglys RadurHieracium radyrense, Heboglys Radur: planhigyn prin iawn sy'n unigryw i Gymru, wedi'i gofnodi mewn dau safle ym Morgannwg. Ym 1998, cafodd naw planhigyn eu darganfod mewn gardd yn Radur, lle mae'n tyfu ar lawntiau a chloddiau glas, mewn cysgod yn aml. Ni chafwyd hyd iddo yn Chwarel Radur, lle cafodd ei weld ddiwethaf ym 1985.Nid yw'r rhywogaethau na'r safleoedd wedi'u gwarchod yn gyfreithiol, a gallai fod dan fygythiad sylweddol yn y tymor hir oherwydd arferion garddio anffafriol. Anfonwyd hedyn i Fanc Hadau'r Mileniwm, ac mae planhigion yn cael eu tyfu yn yr Ardd Fotaneg Genedlaethol. Cynhaliwyd y gwaith hwn ar y cyd â Chyngor Sir Caerdydd.Lawrlwytho cyhoeddiad: http://archive.bsbi.org.uk/25_4_HutchinsonHieracium.pdf Hieracium pseudoleyi, Heboglys porffor Cyfunwyd adolygiadau o ddata hanesyddol ac arolygon maes i asesu statws H. pseudoleyi, planhigyn prin sy'n unigryw i ogledd Cymru. Cafwyd cofnod hanesyddol mewn tri safle, a chofnodion amheus neu anghywir o bedwar safle. Yn 2006, gwelwyd 798 o blanhigion ar Benygogarth a 53 o blanhigion ar Drwyn y Fuwch. Ni chafodd ei ailddarganfod ar unrhyw safle arall. Mae'n tyfu ar greigiau calchfaen ac mewn holltau ar lystyfiant agored. Mae ganddo statws 'bregus' yn ôl meini prawf IUCN (2001) o rywogaethau sydd dan fygythiad. Hieracium neocoracinum, Heboglys Craig Cerrig-gleisiad Dyma blanhigyn prin iawn sy'n unigryw i Warchodfa Natur Genedlaethol Craig Cerrig-gleisiad ym Mannau Brycheiniog (V.c. 42). Cafodd ei ddarganfod ym 1895 ac mae wedi tyfu mewn o leiaf dau le gwahanol yn ardal Craig Cerrig-gleisiad. Ym 1975, amcangyfrifwyd bod 60 o blanhigion mewn un boblogaeth. Roedd arolygon maes 2003 yn dangos bod 147 o blanhigion yn yr un lle, a dim un ohonynt yn yr ail safle — ond gwelwyd un planhigyn yno yn 2007. Mae'n debyg mai gwladychiad tir moel yn sgil tirlithriad, a llai o bori, sy'n gyfrifol am y cynnydd mewn poblogaeth. Casglwyd hadau ar gyfer Banc Hadau'r Mileniwm, ac mae planhigion yn cael eu tyfu yn yr Ardd Fotaneg Genedlaethol.Lawrlwytho cyhoeddiad: http://archive.bsbi.org.uk/25_3_RichHieracium.pdf Hieracium holosericeum, Heboglys harddHieracium holosericeum, Heboglys hardd - planhigyn mynyddig sy'n unigryw i Brydain, sydd fwyaf cyffredin yn lleol yn Ucheldiroedd yr Alban. Mae enghreifftiau mwy prin ohonynt yn ne'r Alban, Ardal y Llynnoedd yn Lloegr, ac Eryri.Mae cofnodion hanesyddol yn dangos bod y planhigyn hwn yn tyfu mewn rhyw 5 neu 7 safle yn Eryri ar un adeg, a bod llawer iawn ohonynt wedi'u crynhoi mewn ardal fechan yn rhai o'r safleoedd hynny. Roedd arolygon maes 2000 a 2002 yn dangos mai dim ond tri safle oedd ar ôl, ond mae llawer o safleoedd newydd wedi dod i'r fei ers hynny. Gorbori yw'r prif reswm am eu dirywiad. Efallai fod y planhigyn yn gyndyn o flodeuo oherwydd amodau hinsawdd llai ffafriol, ac efallai y bydd cynhesu byd-eang yn effeithio ar ei allu i oroesi yn y tymor hir. Nid yw'n tyfu'n dda iawn mewn planhigfeydd. Hieracium asteridiophyllum, Heboglys Llangatwg Hieracium asteridiophyllum, Heboglys Llangatwg — rhywogaeth brin sy'n unigryw i'r creigiau o amgylch Gwarchodfa Natur Genedlaethol Craig y Cilau, Bannau Brycheiniog. Ym mis Mehefin 2000, cynhaliwyd arolygon o'r holl boblogaethau er mwyn asesu gofynion cadwraeth. Daethpwyd o hyd i 512 o blanhigion. Cafodd llai o blanhigion H. asteridiophyllum eu darganfod o gymharu â 1975, er mai problemau cofnodi sy'n gyfrifol am hynny mae'n debyg. Mae mewn 'perygl difrifol' yn ôl meini prawf IUCN, ond mae'n debyg nad yw mewn perygl arwyddocaol. Mae hadau wedi'u hanfon i Fanc Hadau'r Mileniwm, ac mae planhigion yn cael eu tyfu yn yr Ardd Fotaneg Genedlaethol.Lawrlwytho cyhoeddiad: http://archive.bsbi.org.uk/2409Rich.pdf Sorbus minima, Cerddinen Wen FachCoeden brin iawn Cymreig, sy'n unigryw i darren Llangatwg ym Mannau Brycheiniog. Cafodd nifer helaeth ohonynt eu darganfod am y tro cyntaf gan Augustin Ley ym 1893, a chafodd 744 o goed eu cyfrif yn 2002. Roeddynt yn arfer tyfu ym Mlaen Onneu hefyd cyn cael eu dinistrio gan waith chwarel mae'n debyg. Ceir cofnod o un goeden yng Nghraig y Castell a 27 o goed yng Nghwm Cleisfer. Mae'n debyg fod Chwareli Llangatwg wedi lleihau poblogaeth Craig y Cilau yn sylweddol; mae poblogaethau ar y rhannau a chwarelwyd tua 40% o'r creigiau sydd heb eu cyffwrdd. Er hynny, mae'r coed hyn yn adfywio ac yn dechrau taro'n ôl, ac efallai y byddant yn dychwelyd i'w hen ogoniant maes o law. Credir mai croesiad rhwng y Gerddinen (S. aucuparia) a Cherddinen y Graig (S. rupicola) ydyw o bosibl. Nid yw'n ffrwythlon iawn.Lawrlwytho cyhoeddiad: http://archive.bsbi.org.uk/25_4_WelshSorbus.pdf Sorbus leyana, Cerddinen Darren FachDim ond yn nhiroedd gwyllt y De y gwelir y rhywogaeth hon, sef dau glogwyn calchfaen serth ym Mannau Brycheiniog. Cafodd ei darganfod am y tro cyntaf ym 1896. Mae'n debyg nad oes mwy na 16 o goed llawn dwf yno. Ym mis Awst 1998, cafodd ei disgrifio fel 'coeden fwyaf prin Prydain' a'i gosod mewn categori dan fygythiad uchaf: rhywogaeth 'mewn perygl difrifol'. Mae'r Ardd Fotaneg Genedlaethol yn tyfu casgliad ohonynt o blith nifer o goed gwyllt o Fannau Brycheiniog, naill ai fel eginblanhigion neu gasgliadau wedi'u trawsblannu. Mae rhagor o waith ymchwil yn cael ei gynnal ar ei hamrywiadau genetig ar y cyd â'r Royal Botanic Gardens, Kew.Lawrlwytho cyhoeddiad: http://archive.bsbi.org.uk/25_4_WelshSorbus.pdf Sorbus leptophylla, Cerddinen Cymreig Cafwyd y disgrifiad cyntaf ohono gan E. F. Warburg ym 1952. Dim ond dau safle ym Mannau Brycheiniog y gwyddom amdanynt, sef Craig Rhiwarth (29 o goed) a Chraig y Cilau (45 o goed). Planhigyn prin iawn sy'n unigryw i Gymru, felly.Maent yn tyfu ar greigiau calchfaen carbonifferaidd a chreigiau folcanig, ac wedi'u gwreiddio'n uniongyrchol i'r holltau, neu'n tyfu ar ysgafelloedd bychain weithiau. Fel pob cerddinen arall, mae'r cynnyrch ffrwythau'n amrywio, gyda 1999 yn flwyddyn wael a 2000 a 2002 yn ffrwythlon iawn. Mae'r rhan fwyaf o ffrwythau yn cynnwys 2 neu 3 o hadau mawr sy'n ffrwythlon dros ben.Cyfeiriwyd at goed tebyg yng Nghraig Breiddan, Sir Drefaldwyn, yn y gorffennol, ond byddant yn cael eu disgrifio fel rhywogaethau newydd o hyn allan. Lawrlwytho cyhoeddiad:: http://archive.bsbi.org.uk/25_4_WelshSorbus.pdf Hieracium tavense, Heboglys y mynydd duRhywogaeth brin iawn sy'n unigryw i gymru. Mae wedi'i chyfyngu i un safle yng nghwm tawe uchaf. Mae'n tyfu ar ysgafelloedd sy'n gyfoethog mewn bas, a chyfrifwyd 13 o blanhigion yno wrth ddringo ym 1998. Yr unig fygythiad iddynt yw creigiau sy'n cwympo. Mae hadau wedi'u hanfon i fanc hadau'r mileniwm, ac maent yn cael eu tyfu mewn planhigfa yn yr ardd fotaneg genedlaethol.<>/p> Gofyn am gyhoeddiad: http://archive.bsbi.org.uk/Wats23p311.pdf Hieracium snowdoniense, Heboglys eryriPlanhigion prin, unigryw gymreig sydd ond yn tyfu yn eryri. Cafwyd cofnod hanesyddol ohono mewn saith safle, er mai 1967 oedd y tro diwethaf y'i gwelwyd. Er chwilio'n ddyfal amdano, ofnwyd ei fod wedi diflannu o'r tir — cyn i un blanhigyn gael ei weld eto ar glogwyn serth yn wynebu'r gogledd yn 2002. Casglwyd hadau ohono, ac mae 26 o blanhigion ifanc bellach yn cael eu trin yn yr ardd fotaneg genedlaethol.Lawrlwytho cyhoeddiad http://archive.bsbi.org.uk/2438Rich.pdf Hieracium riddelsdellii, Heboglys riddelsdellPlanhigyn prin iawn sy'n unigryw i gymru, ac wedi'i gyfyngu i ran orllewinol bannau brycheiniog. Ym 1899 y cafodd ei weld am y tro cyntaf. Gwelwyd tua 870 o blanhigion mewn tri safle yn ystod gwaith maes yn 2003-4, ac maent naill ai wedi'u colli'n naturiol neu eu difa mewn tri safle arall. Mae hadau wedi'u cadw ym manc hadau'r mileniwm, ac mae planhigion yn cael eu tyfu yn yr ardd fotaneg genedlaethol. Lawrlwytho cyhoeddiad: http://archive.bsbi.org.uk/Wats26p139.pdf Hieracium pachyphylloides, Heboglys carbonifferaiddCynhaliwyd adolygiadau o ddata hanesyddol ac arolygon maes i asesu statws H. pachyphylloides, sy'n unigryw i ddyffryn gwy. Mae wedi dirywio o chwe safle i un, ac 'mewn perygl difrifol' yn ôl meini prawf iucn o rywogaethau sydd dan fygythiad. Y prif fygythiadau yw dringwyr, cau canopi coetiroedd, a phlanhigion estron yn lledu. Hieracium linguans, Heboglys y tafodRhywogaeth brin sy'n unigryw i gymru. Cafodd ei darganfod am y tro cyntaf ym 1898 gan Augustin Ley yn ardal bannau brycheiniog. Er bod y cofnodion herbariwm a llenyddiaeth hanesyddol braidd yn ddryslyd, maent yn cyfeirio at dri safle yng nghwm Tawe. Ym 1999 a 2000, dim ond un boblogaeth o 80 o blanhigion a welwyd, a doedd dim golwg ohonynt yn y ddau safle arall. Mae'n blanhigyn lluosflwydd sy'n blodeuo ym misoedd Gorffennaf-Awst, ac yn aildyfu'n rhwydd o hadau wedi'u gwasgaru gan y gwynt. Mae hadau wedi'u cadw ym Manc Hadau'r Mileniwm, ac mae planhigion yn cael eu tyfu yn yr Ardd Fotaneg Genedlaethol.Gofyn am gyhoeddiad: http://archive.bsbi.org.uk/Wats23p517.pdf Hieracium cyathis, Heboglys y CareglPlanhigyn prin sy'n unigryw i Brydain, wedi'i gofnodi mewn wyth safle yn ardal Bannau Brycheiniog a Gwlad yr Haf. Cynhaliwyd arolwg o'r safleoedd hynny rhwng 2000 a 2002 er mwyn nodi statws presennol y planhigyn a'r angen i'w warchod. Gwelwyd 1304 o blanhigion mewn 8 safle. Mae'n bosibl ei fod wedi diflannu'n llwyr yn Sir Gaerfyrddin, wedi dirywio'n sylweddol yn Cheddar Gorge, ac wedi dirywio yng Nghraig y Cilau o bosibl. Mae ymchwiliadau maes, trin a genetig yn awgrymu nad oes fawr o sail i'r awgrym fod y planhigion sy'n tyfu yn ardal Mendips yn wahanol i rai Bannau Brycheiniog.Lawrlwytho cyhoeddiad: http://www3.interscience.wiley.com/journal/119394264/abstract Hieracium cillense, Heboglys Craig y Cilau Rhywogaeth brin sy'n unigryw i'r creigiau o amgylch Gwarchodfa Natur Genedlaethol Craig y Cilau, Bannau Brycheiniog. Cafodd ei darganfod am y tro cyntaf yn y 1890au a'i henwi fel math arbennig o blanhigyn cyn cael statws rhywogaeth. Ym 1975, cafodd 253 o blanhigion eu cofnodi yn y Warchodfa Natur. Ym mis Mehefin 2000, cofnodwyd 204 o blanhigion. Efallai mai ffyrdd gwahanol o gofnodi sy'n gyfrifol am y dirywiad, neu ei fod yn ddirywiad gwirioneddol oherwydd defaid yn pori. Er hynny, cafodd 263 o blanhigion ychwanegol eu darganfod i'r dwyrain o'r Warchodfa Natur. Mae hadau wedi'u hanfon i Fanc Hadau'r Mileniwm, ac mae planhigion yn cael eu tyfu yn yr Ardd Fotaneg Genedlaethol.Lawrlwytho cyhoeddiad: http://archive.bsbi.org.uk/2409Rich.pdf Hieracium cambricogothicum, Heboglys Llanfairfechan Wedi'i gofnodi mewn pedair ardal wasgarog yng Nghymru, Lloegr a'r Alban. Ar ôl i Sawtschuk a Rich (2006) adolygu ei statws, awgrymwyd mai dim ond yn ardal Llanfairfechan (V.c. 49) y mae'n bodoli'n bendant, a chodwyd amheuon ynglŷn â Chaint (ac o bosibl Forres yn absenoldeb unrhyw sbesimen). Ni chafodd planhigion eu hailddarganfod yn 2004 na 2006, ac yn anffodus, mae'n cael ei ystyried fel planhigyn sydd wedi diflannu o'r gwyllt ar hyn o bryd. Hieracium cacuminum, Heboglys Y CopaHeboglys prin sy'n unigryw i Gymru ac sy'n cael ei ddrysu â'r H. siluriense. Roedd arolwg o gofnodion a gwaith maes newydd yn dangos bod 240 o blanhigion mewn tri safle; ni chafodd ei ailddarganfod mewn tri safle arall. Mae'n tyfu ar glogwyni a chreigiau Hen Dywodfaen Coch yn ardal Bannau Brycheiniog. Mae wedi'i nodi fel rhywogaeth 'mewn perygl' dan feini prawf IUCN. Hieracium cambricum, Heboglys CymreigRhywogaeth brin sy'n unigryw i Gymru. Cynhaliwyd arolwg o dri safle y gwyddom amdanynt ym 1998. Mae'n debyg ei bod wedi diflannu o Dreorci yn sgil cwymp creigiau. Cafodd 38 o blanhigion eu hailddarganfod yn Llangollen (y tro cyntaf iddynt gael eu cofnodi yno ers 1907) ac amcangyfrifir bod tua 300 o blanhigion ar Benygogarth. Mae hadau wedi'u cadw ym Manc Hadau'r Mileniwm, ac mae'n cael ei dyfu mewn planhigfa yn yr Ardd Fotaneg Genedlaethol.Lawrlwytho cyhoeddiad: http://archive.bsbi.org.uk/Wats23p305.pdf Asparagus prostratus, Merllys gorweddol Planhigyn morwrol sy'n unigryw i Orllewin Ewrop. Mae'n un o rywogaethau 'Red Data Book' Prydain ac wedi'i rhestru'n Rhywogaeth â Blaenoriaeth yng Nghynllun Gweithredu'r DU ar Fioamrywiaeth. Cynhaliwyd gwaith ymchwil ar gofnodion hanesyddol a chyfunwyd hynny ag arolygon maes diweddar ar gyfer Prydain. Bu cofnod ohono mewn 34 safle o leiaf, ond yn ddiweddar, ni chafodd ei weld mewn chwe safle (gostyngiad o 18%). Mae wedi diflannu yng Ngorllewin Sussex ac Ynys Môn, ac ar fin diflannu yn Dorset. O'r 28 poblogaeth sydd ar gael, mae naw yn cynnwys llai na deg planhigyn, a dim ond tri safle sy'n cynnwys dros gant o blanhigion. Lawrlwytho cyhoeddiad: http://archive.bsbi.org.uk/2414Rich.pdf
Cregyn bylchog sy'n bwyta nwy 1 Ebrill 2008 Casglwyd y rhywogaeth a'r Genws newydd Spinaxinus sentosus o gargo organig y llong suddedig Francois Vieljeux. Mae'r genws yn wahanol i thyasiridau eraill hysbys, a dyma'r unig gofnod o'r rhywogaeth hon hyd heddiw. Thyasira methanophila, cragen fylchog newydd i wyddoniaeth o ardal tryddiferfannau methan oddi ar arfordir Concepción, Chile. Mae ei enw'n awgrymu ei ddibyniaeth ar fethan. Darlun manwl o gragen allanol Spinaxinus sentosus a ganfuwyd yng nghargo organig y llong suddedig Francois Vieljeux. Ar ôl i wyddonwyr yr Amgueddfa chwyddo'r llun a sylwi ar y pigau, galwyd y genws newydd yn 'Spinaxinus'. Ceir cronfeydd mawr o olew a nwy naturiol yn ddwfn o dan wely'r môr, ond ni ddarganfuwyd tan yn gymharol ddiweddar fod methan yn tryddiferu o arwyneb gwely'r môr. Gelwir y mannau hyn yn 'dryddiferfannau nwy', ac mae rhai anifeiliaid wedi esblygu yn benodol i fanteisio ar yr amgylchedd unigryw hwn. Diet o fethan a sylffwr Mae cymunedau o gregyn bylchog yn byw wrth y tryddiferfannau methan hyn sy'n defnyddio'r nwy fel ffynhonnell fwyd. Nid ydynt yn bwyta'r nwy, ond maent wedi esblygu i lochesu bacteria yn eu meinwe sy'n cyflawni'r dasg yn eu lle. Gelwir yr organebau hyn yn rhai 'cemosymbiotig', ac mae rhai grwpiau o gregyn bylchog wedi bod yn llwyddiannus iawn wrth addasu i'r amgylchedd hwn. Mae'r grŵp hwn o gregyn bylchog yn gallu ecsploetio sylffwr hefyd, ac maent yn byw mewn mannau lle ceir haenau o blanhigion yn pydru, o amgylch carcasau pydredig morfilod, wrth agorfaoedd poeth, a hyd yn oed mewn mwd sydd wedi'i lygru ag olew disel. Oherwydd bod y cregyn bylchog hyn yn dod o amgylchedd anghyffredin, ac yn aml o ddyfroedd dyfnion, mae llawer ohonynt eto i'w hastudio'n fanwl. Anfonwyd nifer ohonynt i Amgueddfa Cymru i gael eu hadnabod a'u disgrifio. Cregyn bylchog o Chile Anfonwyd cregyn yn ogystal â sbesimenau byw o gregyn bylchog i'r Amgueddfa yn dilyn darganfyddiad tryddiferfan nwy oddi ar arfordir Chile 700-900m o dan arwyneb y môr. Roedd un rhywogaeth o'r fath, mewn grŵp o'r enw Thyasira, yn newydd i wyddoniaeth. . Astudiwyd y bacteria ym meinwe tagell y gragen fylchog drwy ddefnyddio microsgop sganio electronig. Cadarnhaodd hyn y symbiosis (dibyniaeth) rhwng y bacteria a'r gragen fylchog. Darganfuwyd bod rhywogaeth o'r genws Lucinoma yn newydd i wyddoniaeth hefyd, ond hyd yma dim ond cregyn a ddarganfuwyd. Mae'n debygol bod y mwyafrif o'r rhywogaethau sy'n byw ar y safle hwn yn endemig (wedi'u cyfyngu i'r lleoliad hwn) ac nac ydynt yn bodoli unrhyw le arall yn y byd. Glandir Pacistan Anfonwyd rhywogaeth fach o Thyasira atom ar draws y byd o Indus Fan oddi ar arfordir Pacistan. Fe'i casglwyd yn ystod astudiaethau o'r ffawna anghyffredin sy'n byw yn nyfroedd ocsigen isel yr ardal. Canfuwyd y gragen fylchog bitw hon mewn dwyseddau hyd at 500/y metr sgwâr ac mae'n sicr ei fod wedi manteisio ar y bwyd helaeth. Dyma genws arall sydd heb ei astudio, ac mae'r Amgueddfa'n cydweithio â'r Amgueddfa Hanes Natur, Llundain sy'n astudio trefn folecwlar (DNA) y grŵp. Cragen fylchog â blas am longddrylliadau Manteisia'r cregyn hefyd ar ffynonellau artiffisial o fethan a sylffwr, ac un o'r rhyfeddaf ohonynt oedd cargo'r llong gynwysyddion suddedig "Francois Vieljeux". Suddodd y llong oddi ar arfordir gogledd Sbaen mewn 1160m o ddŵr, ynghyd â'i chargo o ffa castor a hadau blodau'r haul. Yn ystod yr ymdrechion i achub y llong sylwyd bod cregyn bylchog wedi setlo ac wedi tyfu ar y cargo. Roedd y cregyn bylchog i gyd yn perthyn i grwpiau cemosymbiotig ac yn ecsbloetio'r sylffwr a ryddhawyd gan y cargo pydredig. Roedd un o'r cregyn bylchog yn Thyasira tebyg i'r sbesimen o Chile. Basn Cascadia, oddi ar Dalaith Washington Tarddell boeth yng ngogledd ddwyrain y Môr Tawel yw Baby Bare Seamount sy'n gartref i rywogaeth newydd o Axinus (tebyg i Thyasira). Mae'r safle'n anghyffredin oherwydd nad oes yno enghreifftiau o'r rhywogaethau deufalf eraill sy'n nodweddiadol mewn lleoliadau tryddiferfannau methan ac awyrellau poeth. Ar y cychwyn roedd ffynhonnell maeth yr anifeiliaid yn ddirgelwch gan fod y lefelau methan a hydrogen sylffid mor isel. Llosgfynyddoedd Mwd Cadiz Oddi ar arfordir de Portiwgal ceir nifer o losgfynyddoedd mwd a ffurfiwyd gan wasgiannau'r platiau tectonig Affricanaidd ac Ewrasiaidd. Mae'r gwasgiannau'n gwthio hylif sy'n llawn methan a sylffwr o grombil y llosgfynyddoedd i wely'r môr uwchben. Erbyn i'r hylifau gyrraedd yr arwyneb maent wedi oeri, felly gelwir y llosgfynyddoedd yn dryddiferfannau oer. Ceir nifer o rywogaethau o gregyn bylchog Thyasira ar y safleoedd hyn, ond dim ond rhai ohonynt sy'n llochesu'r bacteria cemosymbiotig i'w galluogi i dynnu maeth o sylffwr a methan. Yn sgil cydweithio rhwng yr Amgueddfa a Phrifysgol Cadiz, Sbaen, disgrifiwyd rhywogaeth newydd o'r enw Thyasira vulcolutre, sy'n golygu 'perthyn i losgfynydd mwd'. Erbyn hyn, mae'r Amgueddfa, mewn cydweithrediad â Phrifysgol Bangor, yn gweithio ar dacsonomeg Thyasira a gasglwyd mewn folcano mwd yn yr Arctig, a misglen o'r genws Idas a gasglwyd o fwd a lygrwyd gan ddisel o dan lwyfan olew ym Môr y Gogledd. Mae'r gwaith hwn gan Amgueddfa Cymru yn cynorthwyo i ymchwilio'r posibilrwydd o ddefnyddio'r cregyn bylchog hyn i lanhau mannau llygredig ar wely'r môr.
Eglwys Sant Teilo 12 Mawrth 2008 Detholiad o ddelweddau o Eglwys Sant Teilo Y llofft o'r porth gorllewinol. Llofnod y saer, a dyddiad agor yr eglwys. Yr ysgrifen Lladin yw ‘XIIII Oct A.D. MMVII RJS fecit’. Yr ystyr yw ‘14 Hydref 2007 OC RJS (Ray J. Smith) wnaeth hwn’. Dyma gasgliad o holl arwyddion y 'Dioddefaint', neu'r Pasg. Maen nhw'n adrodd stori croeshoeliad Iesu Grist, gan ddangos y gwrthrychau ddefnyddiwyd yn stori'r Pasg. Câi agweddau ar fywyd bob dydd yn oes y Tuduriaid eu hadlewyrchu ym mhobman yn yr adeilad. Rydym wedi ychwanegu rhai cymeriadau lleol ein hunain ar gyfer ein dehongliad ni. Dyma Ray, y saer, yng nghanol ei offer! Dyma arwydd Paganaidd arall sydd wedi'i addasu. Mae'r ysgyfarnog, arwydd o ffrwythlondeb, yn cael ei droi'n arwydd y Drindod. Mae eu clustiau'n cysylltu ô'i gilydd a daw'r ysgyfarnog yn arwydd o atgyfodiad. Roedd byd natur yn rhan bwysig iawn o fywydau'r addolwyr yn Oes y Tuduriaid. O ganlyniad, roedd arwyddion fel y dyn gwyrdd — ysbryd Paganaidd y goedwig — yn dderbyniol yn yr Eglwys. Roedd gan yr eglwys ganoloesol swyddogaethau amrywiol, a defnyddiwyd symbolau i gyfleu gwahanol negeseuon drwy'r adeilad. Dyma symbol brenhinol, 'Rhosyn y Tuduriaid', sy'n dod â rhosynnau teuluoedd Efrog a Lancastr at ei gilydd. Peintiwyd yr apostolion gan arlunydd o'r enw Fleur Kelly. Bu'n cydweithio gyda'n peintwyr hanesyddol i addurno gweddill y llen. Mae'r tri sant yn dal gwrthrych yn eu dwylo, fel y gallwn eu hadnabod. Croeshoeliwyd Philip am ei gredoau, felly mae e'n gafael mewn croes. Gorfodwyd Ioan i yfed gwin wedi'i wenwyno — a goroesodd — felly mae'n dal cwpan â neidr ynddi. Gan Pedr mae allweddi pyrth y nefoedd, felly mae ganddo allwedd yn ei law. Adroddir hanes Teilo mewn manylder ar y llofft. Cliciwch yma i weld y cerfiad cyfan. Dyma banel yn portreadu stori Teilo yn dianc rhag y c?n, ar ôl ceisio sefydlu cymuned ar dir yr Iarll yn Dol, Llydaw. Mae golwg fanylach yn dangos addurniadau'r Llofft hefyd. Dyma bedwar o'r deuddeg Apostol — Seintiau pwysig i gristnogion oherwydd eu gwaith wrth ledaenu neges Iesu Grist. Mae hanes Teilo wedi'i gerfio mewn derw oddi tanynt. Golwg fanylach ar y llen a'r llofft. Byddai'r rhain yn gyffredin dros Gymru a Lloegr hyd at ganol yr 1500au. Bwriad y groglen oedd gwahanu'r bobl gyffredin oddi wrth yr offeiriad oedd yn cynnal y gwasanaeth. Man ar gyfer arddangos oedd y llofft, yn hytrach nag oriel i glerwyr neu gôr. Dyma Ray Smith, Prif Saer Coed ein Huned Adeiladau Hanesyddol, yn sefyll o flaen y groglen. Defnyddiodd y morthwyl a'r cŷn sydd yn ei law i'w hadeiladu.
